<-- -->
Логотип сайта
» » Атаспыт «Ной харах» туһунан. Афанасий Романов

Атаспыт «Ной харах» туһунан

Куоракка «саха омук» инники кэскилэ- эдэр ыччата тоҕуоруспут, мустубут,түөлбэлээн олорор,үөрэнэр,сайдар сиригэр, уруккулуу эттэххэ Саха государственнай университетын кварталыгар олоробун.

Биир кун  үөрэнэн идэ ылбыт,эдэр сааһым саамай күндү кэрэ кэмнэрин куруутун санатар үөрэҕим кыһатын  « кылаабынай корпус» аттынан үлэлиир тэрилтэбэр хааман иһэн, уун утары хатыҥыр, уһун уҥуохтаах саха уола хааман иһэрин  көрсөн улаханнык соһуйан таалан турдум.

 Урукку кэмҥэ бииргэ үөрэммит студеннаабыт уолум бу туох баар лабааларын туора-маара быраҕаттаан иһэриттэн «дьик» гына түстүм. Киһи киһини сирэй көрөн үтүктэн төрүүр да буолар эбит. . Студенныы сылдьан «Ной харах» диэн табаарыспын санатта. Илэ бэйэтинэн кини.

            Мин иннибэр табаарыс уолун көрсөн омуннаах баҕайытык тугу эрэ кэпсээн барда. Сирэйин-хараҕын туттара, хамсанара үү-үүдьүччү.

 Биһиги да оҕо.ыччат буола сырыттахпыт. Инньэ гынан уруккуну-хойуккуну табаарыспын “Ной хараҕы” санаан кэллим. Уол оҕото этэ. Саха уолугар үрдүк уҥуохтаах ,Ол кэмҥэ миэтир тоҕус уонча сантиметр үрдүктээх хаптаҕай сирэйдээхтэргэ бэрт аҕыйахтык көстөрө. Олох сокуонунан,студент олоҕунан туох барыта баар этэ. Үөрэнэрбит, арыгылыырбыт, охсуһарбыт, ыллыырбыт. Үҥкүүлүүрбүт,.Эмээр –сэмээр уоран кыргыттары көрөрбүт. эккирэтиһэрбит. Ол саҕанааҕы ыччаттар таһымнарынан сырыттахпыт.

            Ол гынан баран кини дьонтон биир ураты туспа талааннааҕа . Оннук- маннык солуута суохтан,буолар- буолбаттан ону –маны айан кэпсиири баһылаабыт, сатаан ону манны сэһэргииринэн биһигини барыбытын бэйэтигэр тардара. Уус –уран тыллааҕа. Айахпытын атан олорон кини кэпсээнин истэр буоларбыт.

Түөрт сылы быһа биир хоско уопсайга олорбуппут. Киһибэр биир саас хаҥас хараҕар улахан баҕайы кэлтэһэ тахсан кэллэ. Биһиги бииргэ олорор уолаттар дэлби киһибитин дьээбэлииибит:

- Биһиги билбэппитинэн, ханна эрэ, тугу эрэ уоран көҥуллэммэти көрөн кэбиспиккин –диэтэхпитинэ, киһибит өһургэнэн өлөөрү гынар.

Кэлтэһэтэ бүлтэччи иһэн,олох да хараҕын сабан кэбистэ. Ыксаан балыыһаҕа бырааска көрдөрө , эмтэнэ барда. Саха киһитигэр акыннаан уһун уҥуохтааах буолан, ураҕас мас курдук киһи атахтарын туора-маары быраҕаттаан элэс гынан хаалла.

 Өрт-өтөр буолбата, дьэ уолбут бэрэбэээски бөҕө буолан кэллэ:
-Хайа ,хата сүрдээх түргэнник көрөллөр эбит дуу -диэн ыйыта тоһуйдубут.
Киһибит омун төлөн бөҕө буола түстэ. Киһи итэҕэйиэн.-итэҕэйимиэн курдук кэпсэээннэээх буолла.

Арай балыыһаҕа тиийбитэ.биир эдэркээн үчүгэй баҕайы саха харах бырааһа кыыс көрбүт. Син уочараттаах үһү. Уочарата кэлэн быраас хоһугар киирбитигэр,бырааһа тирии кириэһилэҕэ олордон кэбиспит. Биһиги киһибит кыыһыгар бокуой биэрбэккэ тугунан моһуоктанан кэлбитин кэпсээн киирэн барбыт.

Кыыһа буоллаҕына кини кэпсээнигэр олох кыһаммат. Остуолуттан төгүрүк аллараа өттүгэр киһи илиитигэр тутарын курдук тутаахтаах , кырааскалаах киһи хараҕын саптанарыгар аналлаах тэрили ууна-ууна:
-Туох ааттаах элбэх саҥалаах уол кэллин. Ыл аҥар хараххын бу тэрилинэн сабын уонна истиэнэҕэ ыйанан турар буукубалары көрөҕүн дуо?- диэбит.

 Куола өһүргэнэ быһыытыйбыт:
-Ээ,ити тэрилгин төттөрү ыл ,онто суох аҥар эрэ харахпынан көрөбүн-диэбит.

Онуоха кыыһа,эбии эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы:
-Ити көрөр хараххын сап-диэн эбии өһүргэппит.

Инньэ гынан хайыай.хараҕын саптыбыта.туох да көстүбэт ,хабыс хараҥа онуоха кыыһа кэлэн халтаһатын атытан баран::
-Хайа, тугу эмэтэ көрөҕүн дуо?-диэн ыйыппыт
-.Барыта туман быыһа,буукубалар омооннорун эрэ көрөбүн.Ханнык буукубатын этэр кыаҕым суох -диэбит.

Арай кыыһын саҥата:

 – На этот глаз, Вам нужны очки минусовые, скорее подойдут очки на -5.

Өрт-өтөр буолбатах кыыһа кэлэн аны кэлтэһэлээх хараҕын.кыптыый курдук тимирдэринэн аллараа-үөһээ халтаһаларын ытыттаран баран тиэрэ тардан баран, туох эрэ убаҕас эмин куппут уонна ,аны хараҕын ис  давлениетын бэрэбиэркэлиибин дии дии туох эрэ тэллэй курдук тимиринэн кэлтэһэлээх хараҕын атыта -атыта таҕыйан моһуоктаабыт.

Коля кэлин олох ыксаан:- Кэлтэһэбин көр- диэн көрдөспут. Кыыһа тырыбынаан саҥата туох да сүрдээх үһү: -.Манна кэллин да, комплексно көрөбүн- диэбит.

Саамай бутэһигэр дьэ киһим кэлтэһэтигэр суолта биэрбит. Арай көрдөҕүнэ кыыһа граненай ыстакаанҥа тобус толору уу кутан баран туустаабыт.
-Ити туустаах ууну миэхэ тоҕо иһэрдэрэ буолуой?- дии толкуйдуу олордоҕуна.

 Кыыһа остолобуой ньуоскатын илиитигэр ылбыт. Ол кэнниттэн өрт батааскы биэрбэккэ ол ньуоскатын киһибит хараҕар батары саайбыт да олуйбутунан барбыт .Биһиги киһибит соһуччута бэрдиттэн ,өлөр тиллэр икки ардынан хамсаммыт.

 Кыыһа кып –кыра, хап хатыҥыр эрээри тэтиэнэх баҕайы үһү. Куоланы сарылаппытынан ньуоскатынан хараҕын бүтүннүү  ороон таһааран иһэн, мүччү тутан кэбиспит. Онуоха хараҕа муоста диэки түһэн иһэн:- .Ниэрбэтиттэн дуу?,Иҥиириттэн дуу?-  иннэн баран, ыйанан тэйбэннии сылдьыбыт. Ол көрдөҕүнэ дьиэтин муостата хамсыыр,инньэ гынан мэйиитэ эргийэн кириэһилэтитигэр олоро биэрбит. Быраас кыыһа ол икки ардыгар киһибит хараҕын туустаах уулаах  кырыылаах ыстакааныгар түһэрэн ылбыт..

Арай Куола өйдөнөн кэлэн көрбүтэ, быраас кыыһа кини хараҕын хортуоска хаҕын хастыыр курдук эпэрээсийэлиир быһаҕынан ыраастаабытынан барбыт. Хараҕын ол ньуоскатын үрдүгэр пинцетынан тута сылдьан тиэрэ-маары эргитэр үһү. Ол аайы кыыһа., хоһо бииргэ эргийсэ сылдьалар .Куола көбүс көнөтүк кириэһилэтигэр олорон: -Кыыһа төбөтүнэн танҥары хаама сылдьарын уонна халаата төбөтүгэр саба туспэтин - сөҕө-махтайа олорбут.

 Онтон быраааһа эмискэ ылбыт да ол туустаах уулаах кырыылаах ыстакааанҥа хараҕын ылан быраҕан кэбиспит.Дьэ киһибит бэйэлээх бэйэтин хараҕынан, ыстыкаан иһиттэн бэйэтин сирэйин көрбүтэ:- .Сиэркилэ көнө ньууругар көрүнэр сирэйиттэн букатын атын сирэйи- көрбүт.Соһуйуу бөҕөтүн соһуйбут.букатын атын сирэй турар .

 --Киһи дьинҥэээх сирэйэ букатын туспа эбит.сиэркилэҕэ көстөр сирэйтэн.-диэн кэпсээннээх буолла. Омунугар биһиги сирэйбитин көрутэлээн ылар.Балачча өр сытыаран баран:- Дьэ учугэй буолла, эмтээтибит- диэн баран хараҕын ыстакааантан ылбыт. Ол кэнниттэн төбөтүн баттаҕыттан тиэрэ тардан баран, хараҕын халтаһаларын пинцетынан икки өттүттэн кэҥэччи тардыбыт. Олкэнниттэн хараҕын рогатка курдук ууннары тардан баран ыытан кэбиспит. Онтуката  кэлэн урукку оннугар “пал “ гына түспутүгэр, Куола .аргаайдык хараҕын аһан көрбүтэ-иэдээн буолбут

 Хабыс хараҥа! Эмтиэхтээҕэр алдьаппыт. Куола айманан турбут.

Кыыһа олох холку баҕайытык:
.-Харахпыт төттөрү өттүнэн олоҕор олорбут Ону билигин көннөрүөхпүт- диэн баран .ньуоскатын эмиэ батары биэрбит да ,тиэрэ эргитэн көннөрөн биэрбит.

Онуоха,Куола хара5ар туох эрэ ыйданаран., сырдык көстүбүт. Биһиги киһибит атаҕа сири билбэт буолуор дылы үөрбүт.

-Кэбис бу дойдуттан куоттахха табыллыыһык- дии санаабыт.Кыыһа чугаһаатар эрэ,кутталыттан өрө чэнэриннии сылдьыбыт.

Хата,кыыһа:- Манан эмтэнэн бүттүбүт.Хараххын олох тымнытыма,кир киллэримэ.Мантан антах хараҕын үтүөрүөр дылы бэрэбээскиҕэ сылдьыан- диэбит.

Биһиги күлэн быара суох олоробут.

Аһыыр кэммит кэлэн:-Дьэ эн,Куола таҥаскын кэтэ сылдьар киһи баран килиэптэ ылан кэл –диэбиппитигэр Куола элэс гынан хаалла. Өрт өтөр буолбата табаарыһа Данилка түннүгүнэн өҥөйөн туран: -Оной харах иһэр - диэн тыл быктарда.

Онтон ыла киһибит тапталлаах аата «Оной харах» буолла,онтон кэлин чочуллан,бэйэтин “Ноев” араспааанньатын кылгаппыт курдук «Ной харах» диэнҥэ уларыйан хаалла.

Баба5а Баатыр.

 

 Ной харах сырыыларыттан тугэн..

Бары биир хоско олорор уолаттар,манҥайгы сессиябытын бутэрэн каникулга дойдубутугар тахсан сынньанан киирэн баран ,бүгүн бары хоспутугар мунньустан эн мин дэҺэн ким хайдах сынньанан кэлбитин кэпсэтиһэ олоробут.

Бары баарбыт.Ной харахпытыттан атыттар бары көннөрү студент олоҕун быһыытынан дойдубутугар,дьоммутугар сөбүгэр сылдьан сынньанан сэниэ ылан кэлбиппит. Киһибит кэпсээниттэн эмиэ быара суох олоробут.

Кырдьыга,сымыйата биллибэт.

Ол курдук Ной харах манҥайгы сессиятын туттаран каникулугар дойдутугар тахсыбыт .Күнү быһа айаннаан киэһээ күн хараҥарыыта соҕус дойдутугар тиийбит.

Автовокзалга автобустан түһэээтин кытта бииргэ оскуоланы бүтэрбит уола уун-утары көрсө түспүт. Үөрүү-көтүү бө5ө буолбуттар:
- Хайа,Куола! Дойдугар кэлбиккинэн эҕэрдэ! Үөрэххэ туттарсан киириэххиттэн ыла эн-мин дэһэ иликпит. Көрсүбэтэх да ыраатта. Билигин уолаттары хомуйан көрсүһүү оҥоруохха-диэн Ньоох диэн хос ааттаах бииргэ оскуолаҕа үөрэммит уола  этии киллэрбит.

Ол кэнниттэн Ной харахха бокуой биэрбэккэ бэйэтин «хаһаайыстыбатыгар» ыҥырбыт. Олох даҕаны балачча эппиэтинэстээх дуоһунастаах автовокзал “түүнҥү директора” буолан олорор эбит. Автовокзалга сыһыары тутуллубут котельнайга кочегардыы сылдьар. Офиһа даҕаны балачча кэҥэс .Урукку олох сиэригэр маһынан оттуллар дьиэлэргэ тэнҥээтэххэ олох конфортнай усулуобуйалаах.ип-итии сиргэ үлэлиир хамныыр буолан биэрбит. .

Урукку «самовар» котеллар носуоһа суох буоланнар ититэр дьиэлэриттэн аллараа тураллара ,сиргэ булуус хаһан баран ,онно олордоллоро.Үрдүгэр маҺынан дьиэ  туталлара. Билинҥи таас чоҕунан оттуллар котельнай курдук буолбакка , маһынан оттуллар буолан уола сөбугэр ып-ыраастык туттунан олорор үһү.

 Куола саҥалаах –иҥэлэээх киһи буолан табаарыһыгар куорат сонунун тоҕо тардан кэбиспит. Куораттан аҕатыгар  илдьэ иһэр кэһиитин биир «вермут» кыһыл арыгытын остуол анныгар кистии туруоран кэбиспит.

Оччолорго ол ас, күндү ас этэ. Уонна уолун өйүөтүттэн аһыы олорбут. Ол кэмҥэ Ньоох телефон урдугэр туһэн уолаттарга Куола кэлбитин уонна киниэхэ баарын,онно кэлэ охсоллоругар дьаһал биэртэлээбит.

Өрт -өтөр буолбатах уолаттар бары сиэттиспитинэн диэбит курдук бэйэлэрин икки ардыгар кыра соҕус икки ардылаах бу субуруһан тиийэн кэлбиттэр.

 Билигин аармыйаҕа ыҥырыллалларын кэтэһэн оройуон киинин котельнайдарын  барытын тутан олороллор эбит. Ник оскуолаҕа,Ньоппуус бытовойга,Куус райпоҕа,Халыҥ кулҕаах балыыһаҕа,Силип сельхозтехникаҕа,Дьуоргуй кулуупка, Комса агропромстройга, Ханньары бэргэсэ мясокомбинатка уонна Давид промкомбинатка кочегардыы сылдьаллар.

Уолаттар харчы бырахсан маҕаһыын сабыллыытын былдьаһа убаҕас уонна аһыыр ас ыллаттара  Кууһу уонна Ханньары бэргэһэни командировка5а ыыппыттар. Уолаттар атахтарын үрдүгэр сылдьар буолан  өр  гымматахтар бэрт түргэнник тиийэн кэлбиттэр .

Автобус сырыыта тохтоон ,автовокзал сабыллыбытынан туһанан дьиэҕэ иһирдьэ киирбиттэр. Хонор автобус суоппардарыгар аналлаах «водительскай» хоско киирэн кэпсэтэ-кэпсэтэ аһаабыттар. Өр-өтөр гыныахтара дуо,атыыласпыт убаҕастарын бутэрбиттэр. 

Урукку кэм ,билинҥи курдук буолуо дуо?Урукку былааска маҕаһыын сабылынна да, хантан да булбаккын. Инньэ гынан өйдөрө-санаалара атынҥа барбыт. Хантан булабыт диэн толкуй бөҕөҕө түспүттэр.

Биһиги киһибит  Ной харах этии киллэрбит: - Силипкэ звоннуохха кини аҕатыгар куруутун баар, оҕонньор наар хаһаанар, от-мас ,муус аҕалтардаҕына трактористарга,суоппардарга төлөбүр быһыытынан аахсар- диэбит.

-Силиби моһуйсан киниттэн  биир бытыылка водканы аҕалтарыахха-диэн түмүккэ кэлбиттэр. Ол быыһыгар сэрэхэчийэллэр эбит:- Ол гынан баран түүнэ бэрт олох кэлиэ суоҕа - диэн буолбут.

Онуоха Ной харах :-Ээ.мин Силиби хайдах аҕалары билэбин -диэн буолбут. Үөрэх бөҕөҕө үөрэнним. “ Психология” диэн предмет баар, онно эксээмэн туттаран кэллим. Киһиэхэ,айылҕаттан бэриллибит сүрүн “инстинк” диэн баар ону туһаныахха наада -диэбит.

Ол кэнниттэн Силипкэ телефоннаабыта , хата уола утуйбакка олорор эбит. Бары кэпсэтии сүнньэ хайдах барар эбит чуумпуран олорон иһиттэхтэхтэринэ киһилэрэ аккаастанар эбит. Онуоха Ной харах туох баар кыһыл тыла уолугар дьайбатаҕын иһин үөрэммит үөрэҕин туһанан эппит: –Дьэ, манна биһиги биир кыыһы булан олоробут. Биир бытыылка водканы аҕаллын да туһанаҕын-диэбит. Арай киһилэрэ өр соҕус саҥата суох буолан баран:-Куола! Дьээбэлэнэн бүт! - диир саҥата иһиллибит.
–Чэ.оччо5о миигин итэҕэйбэт буоллаххына, манна олох уу табаарыскын Комсаны кытта кэпсэт –диэн сутуругун көрдөрө-көрдөрө телефону Комсаҕа туттаран кэбиспит.

Комса хайдах гыныай:- Ээх!-  диэн Куола тылын бигэргэтэн биэрбит.
Ол гынан баран уоллара олох бүтэһиктээхтик тылын биэрбэтэх ,телефонун ууран кэбиспит.

Ол  кэнниттэн уолаттар  уочаратынан тахсан Силиптэрэ иһэрин испэтин иһиллииллэр . Сотору Ной харах хараҕын өрө көрбүтүнэн туман быыһынан киирэн кэлбит уонна эппит:-Арааһа киһибит иһэр быһыылаах,аҕатын велосипедын тыаһа иһиллэр –диэбит. Силип аҕата почтаҕа улэлиир,кыһыннары-сайыннары дьонҥо билисипиэдинэн хаһыат, сурук таһар. Билисипиэдин сыаба «круглойдаан» төлө барар. Ол тыаһын истэн киһилэрэ хамаанда бө5ө буола түспүт:
-Эн,Ньоох Бэнэкуурэп аҕабыыт сиэнэ сыгынньахтанан баран ити, суоппардар хонор оронноругар киирэн сыт уонна аҥар атаххын бу суорҕан үрдүнэн таһааран кэбис- диэбит.

 Бары көмөлөөн уолларын оронун хамсатан аан аһылыннаҕына сырдык түһэр сиригэр таһааран биэрбиттэр. Аан астахтарына лаампа уота түһэригэр көрдөхтөрүнэ бааһынай уолун  атаҕа маҥхайан буут да буут ,киһи эрэ ымсырыах көрүннээх.

Сотору кэминэн,киһилэрин атаҕын тыаһа тиийэн кэлбит даҕаны, аан аһыллаатын кытта Силип суоһурҕанан аҕай киирбит:-Киһинэн оонньообут буоллаххытына бу аскытын олох биэриэм суоҕа-диэбит. Уолаттар дьээбэни кэтэһэн саҥата суох,кэтэһэн олороллор.

Ной харах ньылбаардан саһыл бө5ө : -Дьэ,кэл манна аас уонна ,бэйэн хараххынан көр. Суоппардар хонор хосторун аанын сэгэтэн баран көрдөрбүтэ. Нуучча сиэнин атаҕа муус маҕан буоллаҕа,кылбайан буут да буут үһү. Ымсыырбыт оҕо киһи хара5ар сүрдээх көстүү буолуо.

Үөс батааска биэрбэккэ  ааны бэрт түргэнник саба охсоот Ной харах түгэни быһа туппакка:

-Чэ, Силип ити аскын манна аҕал. Бэйэн хорсун санаата киллэрин. Бу  уруумкэни иһэн кэбис.

Ол кэнниттэн уолун хос иһигэр анньан кэбиспит.


-Чэ,уолаттар кэлэ охсун билигин тахсыаҕа,айдаан тахса илигинэ куттан иһэ охсуоҕун-диэн буолбут.

Элбэх киһи биир иһити биирдэ куттан кэбиспиттэр. Иһэ эхсубуттар. Бэрт кыра тиийбэккэ сылдьар уолаттарга убаҕастара куртахтарыгар киирэн төбөлөрүгэр охсубут,күө-дьаа буолан,өрө баллыгыраһа түспүттэр. Ону маны кэпсэтэ олорбуттар.

 Балачча бириэмэ ааспыт. Арай киһилэрэ хос иһиттэн тахсыбат. Бары даҕаны соһуйбуттар,баран аргыый ааны аһан көрбуттэрэ.Арай Силиптэрэ орон бэтэрээ баһыгар олорор. Онтон санаатын күүһүрдэн аргыый орон баһын диэки сыҕарыйан,киһитин буутун имэрийээри гыннаҕына Ньоохторо: - Уой да Уой ! -буола сытар үһү. Ол аайы Силип төттөрү тэйэн биэрэр .

Уолаттар күлэллэрин кыана,кыана бэрт нэһиилэ ааннарын саппыттар.

Бэттэх куукунаҕа кэлэн күлсэ олордохторуна,арай Силип тахсан кэлбит уонна олох да көһуппэтэх өттүлэриттэн олуйсубут:- Онтон кыыспыт тараҕай эбит буолбаат ?

Уолаттар бары аармыйаҕа бараары баттахтарын тараҕай гына кырыттаран баран сылдьаллар эбит. Ной харах тургэн толкуйдаах киһи Силипкэ тиийэн:
-Биһиэхэ,туох аанньа кыыс тубэһиэй? Онтон бэҕэһээ милииссийэҕэ тубэһэн баттаҕын кырыттаран кэбиспит.Онтон,ол эн тоҕо эмиэ баттаҕар наадыйдын-диэн киһитин иккистээн хос иһигэр анньан кэбиспит.

Ити кэмҥэ арыгылаан түбэспит дьахталлар баттахтарын кырыйан кэбиһэллэрэ.
Арай Силип хоско киирбитэ. Суор5ан иһигэр кулэн бычыгырыыр саҥаны истибит.

Онтон чугаһаабытыгар табаарыһа Ньоох тулуйбакка ойон турбут.
Дьэ биирдэ киэҥ айдаан буола түспүт. Силип Ной хараҕы кытта охсууһаары остуол тула сүүрсүү буолбут. Силиби бэрт нэһиилэ уолаттара уоскуппуттар .Ной харах мааҕынҥы «вермут» кыһыл арыгылааҕын өйдөөн “мировойу” туруоран бэрт нэһиилэ балаһыанньаттан тахсыбыт. Бутэһигэр киһибит каникулун кэмигэр оройуон киинин котельнайдарын барытын кэрийэ сылдьыбыт курдук кэпсии олордо.

Биһиги оччону истибит дьон ол киэһээни быһа киһибит кэпсээнин оҥорон көрө-көрө күлсүү бөҕөтүн күлүстүбүт.

Ити кэпсээбитин соччо итэҕэйбэтэҕим,оччолоох буолуоҕу оҥорон кэпсиирин билэбин.Ол гынан баран биирдэ бииргэ үөрэммит уолаттарын кытта көрсуһэригэр тубэһэн баран,ити түгэн син туох эрэ оруннаах эбит дуу дии санаабытым.

Кыратык олоро түһээт ити түгэн туһунан кэпсэтии таҕыста . Киһибин Ной хара5ы кытта биир «Транс» диэн хос ааттыыр уоллара охсуһаары мун бө5ө.Трансвистит диэн тылтан кылгаппыттар эбит. Онтукам ол Ньоох диэн уоллара эбит.Онтон Силиби «Ыттыбыт» диэн хос ааттаан кэбиспиттэр. Ной хара5ы кытта баччаанҥа дылы билсэбин. Бэйэтэ кэпсииринэн бииргэ үөрэммиттэр көрсүһүүлэригэр “Транс” уонна “Ыттыбыт” суох буоллахтарына биирдэ барар уһу. Туох барыта иэстэбиллээх.

Ис сүрэхтэн бэлэх

Үрдүк үөрэх кыһатын үһүс курсугар үөрэнэ сылдьабыт, инньэ гынан оннубутун булан сылдьабыт. Ким даҕаны сессия икки арда буолан улаханнык долгуйбат. Үөрэх биир кэминэн бара турар. Уопсайбытыгар эмиэ биир оннук ,мас үрдүгэр сугэ түһүөр дылы сынньанабыт быһыылаах: үөрэх ааҕыыта суоҕун кэриэтэ ,ким эрэ спордунан дьарыктанар ,ким эрэ киинэҕэ кэлэр барар. Ким туох дьаллыктааҕынан дьарыктанар.
        Арай Аан дойду дьахталларын күнэ чугаһаан ким ыпсаары гыммыт,аналлааҕым бу эбит диэбит оннун булбакка сүүрэр –көтөр. Ной харах ахсыс чыыһыла буолбутугар билсэр чугас доҕоругар, чыычааҕар кыыһыгар Аанчыкка утары уунар бэлэҕин булбакка сылдьарынан ыксаан Данилкатын доҕор гынан куорат устун бэлэхтэрин ыла бардылар.

 Ол кэмҥэ куоракка бэрт аҕыйах маҕаһыын баар. Чугастыы Чайсковскайга олорор уопсайбытыттан чугас турар  «Елочкаттан» саҕалаан баран куораты биир гына , «Новинка» нөҥүө эргийэн киэһэлик маҕаһыын сабыллыыта куорат сүрүн маҕаһыыныгар универмагка тиийэн кэлбиттэр.

Ол иннинэ доҕоро эттэҕинэ Ной харах утаран ,Ной харах эттэ5инэ биирэ утаран, санааларын атастаһалларыгар тыл-тылларыгар киирбэтэхтэр. Хас биирдиилэрэ тус-туһунан өйдөөх санаалаах дьон буолан биир санааҕа кэлбэтэхтэр.
        Универмаг манҥайгы.иккис этээһин кэрийэн тугу да булбакка үһүс этээскэ тахсыбыттар. Арай табаарыһа көрдөҕүнэ Ной харах дьахталлар ис таҥастарын атыылыыр отделга тиийэн витринаҕа сытар үчүгэй баҕайытык сууламмыт дьахтар эмиийин туттарары бэркэ ымсыыран көрө турар үһү. Данилка улаханнык соһуйбут да суолта биэрбэтэх. Арай Ной харах продавеһы ыҥыран витринаттан ыллаттаран илиитигэр ойуулаах ,оһуордаах эмиий туттарары тутан туран доҕоруттан ыйытар:

 –Бу эмиий туттарары ыллахха .хайдах буолуой?.

Онуоха табаарыса Данилка: - Ээ.биһиги биэс бииргэ төрөөбүттэр уолаттарбыт, олох билбэт дьыалам. Убайдарбыттан ким да кыыһыгар маннык тээбирини бэлэх оҥорбутун көрө иликпин. Хайдах эбитэ буолла. Онтон үксүн, коробкалаах сакалаат, киинэҕэ билиэт ылааччылар диэбит.

        Онтон киһитэ кини эппитигэр төрүт кыһаллыбакка уочаракка туран сотору атыылааччы дьахтарга тиийэн кэлбиттэр. Ол икки ардыгар киһибит эмиий туттарарын нууччалыытын олох умнан кэбиспит:

– Мне, это… -дии-дии икки илиитинт түөһүн туһаайыытыгар аҕала - аҕала, тугу эрэ биэтэннэтэр курдук хамсаммыт.

 –Мне, нужно это…-дии.дии киһибит сатаан этиитин тумуктээбэккэ турбут. Атыылааччыта нуучча дьахтара ырбаахытын быыһынан көстө сылдьар түөстэрин Куола сирэйигэр утары анньа-анньа кулэ-кулэ этпит:

-Мои сиськи не продаются.

 Биһиги киһибит бэйэтэ да ыксаан турар киһи эбии түҥ-таҥ түспүт. Тиритии – хорутуу бөҕө буолбут.Ыксаан атыылаһааччы дьахтары илиититтэн харбаат харса суох соһон витринаҕа аҕалан көрдөрбүт. Кэлин тиһэҕэр дьэ өйдөспүттэр.

 - А Вам какого размера?- диэн ыйытан олох киһибитин эбии түҥ-таҥ ыыппыт, көлөһунэ сарт түспүт. Доҕоро бэйэтиттэн биэс сыл балыс,оскуоланы бутэрээт үрдүк үөрэххэ киирбит. Кыыһы кытта айах атан кэпсэппэтэх доҕоруттан ыйыппыт:

-Ээ,били Аанчык түөһүн размера төһө буолуой?-диэн.

Хата ,Данилката бэрт түргэнник,кини кээмэйдии сылдьар киһи курдук: - Хаһыс размер буолуой? 46 размер ини, улаатта5ына 48 размер буолуо.-диэн куолулаабыт. Куола атыылаһааччы дьахтарыгар дуоспуруннаах баҕайытык туттан туран:

- Ну.скорее,46 или 48 размера наверно-диэн буолбут.

--Какого,какого размера? –диэн продавец дьахтара соһуйа соҕус туттан, хаста да хатылаан ыйыппытыгар. Биһиги киһибит эппитин этэ турбут.

Эмискэччи ити кэпсэтиини истэн турар уочаракка турар дьахталлар күлсэн тоҕо барбыттар. Бу сырыыга  биһиги киһибит олох даҕаны өлөн түспүт, ууга түспүт киһи тыын харбаһыытыгар, туохтан баҕарар тутуһар диэбиттэригэр дылы. Икки илиитин ытыстарын кыыс түөһүн тутан турар курдук сарбатан баран:

- Вот,такого размера-диэн саайбыт.

Уочаракка турар дьон күлүүтэ өрө ньиргийэ түспүт. Атыылааччы дьахтар кулэрин кыатана-кыатана:

 –Вам, наверно скорее нужен 2 размер диэн –буолбут. Ону уолаттар утарса барбакка ыларга барбыттар. Эмиий туттарар тэриллэрин бэрт түргэн үлүгэрдик суулаттара охсоот маҕаһыынтан  түргэнник ойон тахсыбыттар да. куотарга барбыттар.

 Аара кэлэн иһэн Данилката Ной хараҕын дэлби дьиибэлээбит .Илиитин сарата- сарата:

- Бу миэнэ хаһыс размерый?- диэн дьээбэлиир .

Инньэ гынан дьоммут охсуһа сыһан, ол гынан баран санааларын ситэн бэйэлэриттэн бэйэлэрэ астынан тиийэн кэллилэр.
Баба5а Баатыр.

 

Биир уэрэх сылыгар Ной харах олох табыллыбата ,

Сайыны быһа стройэтэрээккэ сылдьан  ол кэнниттэн дойдутугар сынньанан баран  үөрэх кыһатын «гранитын” кэрбии үөрэнэ киирэр.

Ол үөрүүтүн “Сэргэлээх” даачатыгар үһүө буолан сууйаллар. Атастарыттан биирдэрэ Владивостокка «морфлотка” подводнай лодкаҕа,атына Монголия5а “внутренние войска “бу сулууспалаан кэлбит дембеллэр.

Астара бүтэн киэһэлик соҕус куоракка киирэн иһэннэр “кондуктары” кытта иирсэн. Олорор сирдэригэр биир тохтобулу  ситэри тиийбэккэ “Елочка” маҕаһыын таһыгар түһэллэр,

Ол саҕана университет сорох студеннара “Чайсковскайга” икки этээстээх мас дьиэлэргэ олороллоро.

Арай автобус тохтуур сирин кэлин өттүгэр турар дьиэ киирэр аанын аттыгар, оскуолаҕа үөрэнэр саастаах икки нууччалаах,саха уолаттара гитараҕа оонньуу-оонньуу ырыа ыллыы туралларын көрбүттэр. Ной харах урут син гитаранан оонньуур этим диэн , ол уолаттарга утары хааман тиийэн гитараларын уларсан ылан ырыа ыллаабытынан барбыт.

 Кини кэнниттэн икки табаарыһа кэлэннэр. Аны ол уолаттары кытта сыһыан быһаарсан барбыттар:

- Биһиэхэ, «дембеллэргэ эһиги молодойдар» суолта биэрбэккит,оннукпут-манныкпыт- диэн турбуттар.

Уолаттара куттаммыт курдук туттуммуттар.Ол икки ардыгар биир үс көлүөһэлээх билисиэпити тэбэ сылдьар оҕо кэлэн барбыт. Биһиги дьоммут онно олох да суолта биэрбэтэхтэрр. Син балачча сылдьыбыттар. Арай эмискэччи,кинилэри тула отучча уол баар буола түспүт да,илиилэригэр туох баарынан сабаабытынан киирэн барбыттар.

Ной харах хайыыр да кыаҕа суох буолан гитаратынан дайбаспытынан киирэн барбыт. Көрдөҕүнэ арай биир уол хаптаһын маһынан саайбытын бэрт нэҺиилэ аһаран биэрээт,кэннинэн чиҥэрийэн иһэн ханна да барбытын билбэккэ хаалбыт.

 Арай өйдөнөн кэлбитэ. Охсуһуу буолбут дьиэтин аттыгар сытар эбит. Ким да суох курдук, тула өттүн көрүммүтэ саллаат “дембелэ” уол аттыгар сытар эбит.Сирэйэ бүтүннүү хаан,өйүн сүтэрэн сытар быһыылаах. Бэйэтин сирэйэ даллаччы иһэн хаалбыт,төбөтүн иһэ куп –куугунас ,сыҥааҕа оннуттан хамсаан хаалбыт ,аллараа туһэ сылдьар. Инньэ гынан айаҕа сытаан сабыллыбатынан атан баран сылдьарыгар тиийбит. Ыарыыта сүр.  

   Мотуруостара ханна барбыта биллибэт. Кэлин билбиппиттэрэ ,көхсүтүгэр быһаҕынан анньыллан ” хирургияҕа”киирэн хаалбыт.

Хайыай, бэйэтэ тиийэн киһитин өйөөн хаамтаран олорор сиригэр илдьибит.Уопсайга  тиийбиттэригэр айдаан бөҕө буола түһэр. Уолаттары иккиэннэрин «суһал көмөну» ыҥыран балыыһаҕа атаарбыттар.

Бииргэ үөрэнэр уолаттара ойон тахсаммыт хастыы да киһиэхэ хайдан баран “Сайсарыны” биир гына супту сүүрэн кэбистибит. Тубэспити барытын түнҥэри сотуу буолла.

Сарсынҥытыгар ректораттан киһи кэлэн биир улахан атыыр мунньах буолла. Уопсай тумугэ олохтоох ыччаты кытта охсуһан бүтүн , эйэ-дэмнээхтик олорун диэн буолла.Ким бэрээдэҕэ суо5у уопсайтан үүрүөхпут диэн быһаардылар.

Ити кэнниттэн хас да хонон баран киһибит бүтүннүү бэрэбээски буолан кэллэ.Сынааҕа оннуттан тахсан хаалбыт уонна тостубут. Сынааҕын оннугар киллэрбиттэр,ол кэннэ киһибитин моонньуттан саҕалаан сынааҕын туттарардыы “гипсалаан” кэбиспиттэр. Тиистэрин эрэһиинэ курдугунан таттаран төрүт да айаҕын аппат оҥорон кэбиспиттэр. Илиитин уҥуоҕа икки сиринэн хайдыбытын түөһүн бүтүннүү “гипсалаан” баран, онно тирэннэрэн уҥа илиитин туора таһааран ытыһа хоройо сылдьар гына эбии  гипсалаабыттар.

Инньэ гынан  Ной харах улаханнык эрэйдэннэ. Хаамарыгар даҕаны, аһыырыгар-сииригэр даҕаны. Илиитин хорото сылдьан хаамтаҕына көрүдүөрбүт син кэтит да ,бүтүннүүтүн ылан кэбиһэр. Илиибин өлөрүөхтэрэ диэн утары иһэр киһиэхэ эрдэттэн хаһытыы иһэр.

Биһиги киһибитин уопсай аһылыгы бэлэмниир “графикпытынан “ сарсыарда хааһы, ону уунан убатан баран ,киэһэ өттүгэр миин буһаран баран киһибитин тиэрэ баттаан баран тииһин быыһынан кутан аһатабыт.

 Ити сылдьаммыт биир табаарыспыт төрөөбүт күнүн ылан «кыһыллаатыбыт».Ол саҕана тоҕотун билбэтим гынан баран, маҕаһыынҥа кытаанах утах элбэ5ин үрдүнэн наар “Портвейн”,”Верму”т уопсайынан кыһыл арыгы иһэбит. Ол сылдьан киһибитин олох да умнан кэбиспиппит.Арай өйдөөн көрбүппүт, киһибит оронугар тиэрэ баран түстэ да , тостубатах илиитинэн айаҕын ыйа,ыйа,куһаҕан баҕайытык саҥа таһааран:

 - «Убаҕасынан эрэ,аһаа диэбиттэрэ-дии сытар эбит.

Сирэйэ бүтүннүү бэрэбээски,төбөтүн аҥара гипса,айаҕын сытаан аппат киһи оронҥо тиэрэ түһэ сытан ,арыгы иһэбин дии сытара туораттан көрдөххө көрүдьүөс соҕус. Бары эмискэччи күлсэ түстүбүт.

Чэй кутар чаайныкпытыгар арыгыбытын кутан баран ,чаайныкпыт тумсунан сүүрдэн киһибит айаҕар кутан арыгы иһэттибит.

Ити кэнниттэн бары ким туох эккирэтэрдээҕинэн арахсан бары онно-манна баран хааллыбыт.Киэһээ кэлбиппит ,киһибит суох. Сарсынҥытыгар,өйүүннүтүгэр эмиэ суох.

Ыксаатыбыт. Милицияттан саҕалаан морга тиийэ ,онно-манна барытыгар звоннаатыбыт. Үһүс күммүтүгэр бэрт нэһиилэ “хирургияттан”  булан ыллыбыт.

 Эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы,аны киһибит атаҕын тоһутан кэбиспит . Атаҕын өрө тэбэн баран сытар . Трос нөҥүө гирянан таттарбыттар. Дьэ киһибит «полный комплект» буолбут,төбөтө дьөлө охсуллубут,айаҕа тостубут,илиитэ.атаҕа гипсаламмыт.

 Киһибит кэпсээн-ипсээн бөҕө буолуох киһи хата айаҕа бүөлэнэн хам бааччы сытар эбит. Биһиги кэлбиппитигэр:- Этим–хааным барыта ыалдьар, кыра соҕустук арыгы иһэрдиэххит этэ-дии сытар.Биһиги киһибитин:

- Сүгүн, ол-бу буолбаккаҕын сыт-диэн мөхтүбүт.

 Эмиэ туохха эрэ тиксиэ диэн куттанныбыт. Мантан аһары бардаҕына олох даҕаны иэдэйэр буоллаҕа.

Кэлин киһибит кэпсээниттэн билбиппит: Ной харах ,кыһыллаан баран холуочуйбут, эбиниэн баҕарбыт.Маҕаһыынҥа тахсыбыт.Били чайнигын тута сылдьар үһү .Урут “Сайсаар” баанньыгын аттыгар баар остолобуой аҥар кынатыгар буочукалаах кыһыл арыгыны атыылыыр сир баара ,онно тиийбит . Ылбыт. Кэлэн иһэн ол чаайныктаах кыһыл арыгытын сатаан тутуо суохпун диэн иһэн кэбиспит. Онтох аннараа өттүн киһибит бэйэтэ да өйдөөбөт

 Кылгатан кэпсээтэххэ уулуссаҕа сууллан айаккалыы сытар киһини балыыһа5а илдьибиттэр.

Аҕыйах хонон баран, травмаланар киһи үгүс, миэстэ суох ,бэрээдэҕэ мөлтөх киһигитин ылын диэн илдьит кэллэ. Арыый да буолаат,тылынан олох баппатах. Хайдах гыныахпытый хоспутугар таһаардыбыт.

Эрэй бөҕө буолла оронҥо сытар киһини көҕүрэттэрэр.таҥаһын сабын сууйар аһатар аһары ыарахан эбит.Инньэ гынан сатаан көрүө суохпут диэн дьонугар биллэрэн.дойдутугар атааран кэбистибит.

Баба5а Баатыр.

 

 

Ной харах бултааһына

Ити кэнниттэн , өрт-өтөр буолбата , балтараа ый ааспытын кэннэ киһибит хоспутугар аҥар атаҕар доҕолоннообутунан, айаҕа хам буолбакка, бэйэтэ этэринии «дьаллараннаабытынан» киирэн кэллэ. Биһиги бэйэбит даҕаны, киһибитин суохтаан, чункуйан олорор дьонҥо, доҕорбут уруккутун курдук үөрэн-көтөн кэпсээн-ипсээн киирбититтэн үөрэ түстүбүт. Дойдутугар тахсан киирбит киһи уойбут-топпут, мантан суорҕанҥа-тэллэххэ тиэллэн барбытын курдук буолбатах, кыратык доҕолоннуур эрэ.

Киһибитин маанылаан, атаҕын мэһэйдэппэтин диэн остуолбут киэҥ өттүгэр олоттубут. Аһыырыттан-сиириттэн көрдөххэ сынааҕа, далланныырыттан көрдөххө илиитэ, бэйэтин да кэпсээниттэн иһиттэххэ үчүгэйдик оспуттар.

Солунун истэбит. Идэтинэн ону-маны кэпсээн куллэртээн, быара суох ыыталаата.
Бу мантан куораттан дьиэтигэр этэнҥэ айаннаан тиийэн,эдэр киһи этэ-сиинэ күүстээх буолан дойдутугар тахсан,ийэтин-аҕатын сылаас көрүүлэригэр тубэһэн түргэн соҕустук бэттэх кэлбит.

 Уонча күн тэлэххэ-суорҕанна сытан баран,дьиэтин иһигэр,олбуоругар тахсан хаамыталыыр ,сыҥааҕын гипсэтин уһултаран,остуолга кэлэн дьонун кытта бииргэ аһыыр буолбут.

Ити кэмнэргэ куобах мэнэээгэ буолан, билэр дьоно ,табаарыстара, дьон сэргэ барыта өрөбүл күннэри баттаһан бултуу тахсыбыттар.

-«Бу буолан хаалан,аҕабын кытта бултаһа барбатым» -диэн аҕатын сайыһа сыттаҕына, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кочегардыыр уолаттара, улэлиир уочараттара буолан бултаһа барбатах доҕотторо телефоннаабыттар:
-Тугу атаххын өрө тэбэн баран сытаҕын? Куобах бөҕө, бултуу барыахха- диэн буолбут.
-Сытаан сылдьыам суоҕа. Илиим,атаҕым гипсалаах– диэбитин, үөс-батааскы биэрбэтэхтэр.
-Онтон, эн ол куобаҕы үүрэн тыа устун хаамыам диэтэҕин дуу? Атаҕа суох киһи наар тоһуурга сылдьыан буоллаҕа - диэн буолбут.

-Дьэ.оннук буоллун даҕаны ,онтон куобахпын хайдах гынан саанан ытабын?
-Бу,да5аны киһи,онтон уҥа илиигинэн маһы кууһан баран,мас уонна илиин икки ардынан сааҕын уган баран ытыан буоллаҕа-диэн бэйэтин олох саҥардыбатахтар. Бэйэтэ даҕаны бэрт кыраттан иннэ сытар киһи «ээх»диэбитин кулҕааҕа эрэ истэн хаалбыт.

Инньэ гынан бултаһа барар буолбут, тэрилин хомунан, саҥардыы тыын ылан эрдэҕинэ,доҕотторо икки мотоциклынан -биирдэрэ Иж-Планета «одинарка»,биирэ Иж-Юпитер коляскалаах мотоцикллаах бу тигинэтэн кэлбиттэр. Ной хараҕы коляскаҕа олордоору гыммыттара, атаҕа гипсалаах буолан баппатах. Бэйэтэ унуоҕа уһунунан саха «Гулливера» буоллаҕа. Өр толкуйдуу барбатахтар, одинарка кэлин олоҕор олордон баран ,гипсалаах атаҕын ыытааччы уктэнэр уктэлигэр тирэннэрэн баран,баайан кэбиспиттэр. Киһибит,ыытааччы Давид уол кэннигэр хаҥас илиитин хороппутунан, өрө ууммутунан олорон кэбиһэр.

Саатын –тэрилин коляскаҕа бырахпыттар даҕаны куобахтыыр сирдэрин диэки тигинэтэ турбуттар.

Дэриэбинэҕэ, уулуссаҕа көрсүбүт дьоннор бары далбаатаһан эҕэрдэлэһэллэр , дьиибэргии көрөллөр үһү да , биһиги дьоммут олох кыһаллыбатахтар. Ной харах кэпсиирин омунугар илиитин хайдах гипсалаабыттарынан өрө хоротон көрдөрөр.

Бу олорон санаатахпына:

-«Арааһа илиим хоройорун эҕэрдэлэһэр дииллэр эбит»-дии-дии кэпсээнин быыһыгар биһиги сирэйбитин–харахпытын көрөн ылар.

Биһиги киһибит кэпсээнин истэ олорон күлсэ олоробут. Төбөбүтүгэр ойуулаан көрө олоробут. Ама да киһи бултуон баҕарбытын иһин,биир илиин хоройо сылдьар ,аҥаар атаҕын көнтөс сылдьар гына гипсалана сылдьан,куобахтыы тахсыам диэтэххэ, мэнээх кыра ычалаах киһи санаммат дьыалата буолуо. Барыта биһиги киһибититтэн эрэ тахсар буоллаҕа.

Дэриэбинэттэн тахсаат, Эбэ ойоҕоһугар эргийэ биэрээт бултуу тахсан иһэрбитинэн байанайбытын күндүлүөххэ,үөрдэҕинэ мичик гыныа. Онон манна тохтоон айах тутуохха диэн дьаһаммыттар.

Давид Ной хараҕы мотоцикллары-байдары соҕотох турар тиит маска илдьэн тирэннэрэн кэбиспит.

-Куола хас тохтоотохпут аайы ,эйиигин суөрэ, төттөрү баайа сылдьыбат инибит, итиннэ сир сиигэ ылбат сиригэр хамсаабакка олор –диэбит.  Халлаан хараҥардаҕына «фааралыахпыт» диэн буолбут.

Дьэ,кырдьык доҕотторо! Кини доруобуйатыгар кыһалларыттан биһиги киһибит улаханнык долгуйбут. Уолаттар бэйэлэрэ уот оттон , сиэри –туому барытын тутуспуттар. Бэйэлэрин даҕаны умнубатахтар.

Ной харах тэбис тэнҥэ аһаспыт. Тостубут илиитин гипсаламмыт тарбахтарын быыһынан кырыылаах ыстакааны батары анньан баран «үрүҥ» кутан биэрэллэрин, алгыс тыл этилиннэҕин аайы сып гыннаран испит.

Ол курдук, дьиэҕэ өр хааттара сыппыт киһи мотоциклга да баайыллан олорбутун иһин айылҕаҕа тахсан Эбэтин ньуурун көрөн улаханнык үөрбүт - көппүт. Санаан көрдөҕүнэ,бу курдук уолаттарын кытта бултаабатаҕа хас да сыл буолбут.

Онтон урут оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан уруоктара бүттэ даҕаны куобахтыы тахсар этилэр. Үчүгэй да кэмнэр эбит! Онтон билигин, олох сокуонунунан, бииргэ үөрэммит уолаттартан сорохторо,аармыйаҕа,үөрэххэ, ким кэргэннэнэн ыал буолан олороллор.

Халлаан хараҥараатын кытта,коляскалаах доҕордорун эрдэ ыытан кэбиспиттэр.Өр-өтөр буолбатах киһилэрин саатын тыаһа иһиллибитинэн барбыт.

Киһилэрин балачча сойутан баран  үрэххэ киирэн хонук сирдэрин диэки үктээн кэбиспиттэр. Саастаах дьон куобах мэнээҕин өйдүүллэр. Ити кэмҥэ студеннаабыт ыччаттар куобах этинэн идэһэлэнэн киһи буолан кэллэхпит.

Өр-өтөр буолбатах, дулҕа быыһыттан биир куобах ойон тахсыбыт.Суолу быһа түһэн ойуурун диэки түспүт. Биһиги киһибит «стрелок» оруолун толорон ,хоройон олорор илиитигэр саатын тирээн биирдэ эрэ ытан кэбиспит. Байанай биэрбит, манҥайгы куобаҕын ,куоттарбакка быһа ытан ылбытыттан Ной харах бэйэтэ да улаханнык үөрбүт.

Омун-төлөн бөҕө буола түспүттэр.Илиитэ хамсаабатынан олус бэрт буолуо эбит,ону баара хаҥас өттүттэн сүүрбүт куобахтарын сатаан ыппат эбит. Инньэ гынан доҕоро сорох куобахтары кини ыта испит. Куобахтарын Давид бэйэтэ хомуйар эбит.

Биир түгэнҥэ мотоциклын иннэри сиргэ атаҕар туруоран баран,куобаҕын ыла барбыт.Арай көрбүтэ куобаҕа икки кэлин атаҕын тосту ыттаран баран, иннин диэки икки илин атаҕар тирэнэн түргэн баҕайытык сүүрэн,ойуурун диэки куоппут.

Куобахпын өлөрдөҕүм диэн, саатын бэйэтин кытта илдьэ кэлбэтэх. От күрүөтүттэн мас ылан баран куобаҕын балачча өр эккирэппит.

Арай тиийэн кэлбитэ мотоцикла сууллан хаалбыт. Хата кини дьолугар, рюкзактаах куобаҕын мотоцикл аттыгар хаалларбыт эбит. Мотоцикл онно охтон «Ной хараҕы» атаҕыттан өрө ыыйаан таһаарбыт. Давид төбөтүнэн сыыр сирэйин диэки умса түһэн утуйан хаалбыт доҕорун, бэрт нэһиилэ ороон таһаарбыт. Хата киһитэ тугу да , сууллубутун да өйдөөбөт эбит. Кэтэһэ сатаан баран утуйан хаалбыт уонна иэҕэннээбитигэр мотоцикла сууллубут буолуон сөп курдук.

-Дьэ, кэбис сөптөөх куобаҕы байанай биэрдэ, олохтоох сирбитин булуохха-диэн хонуохтаах үүтээннэригэр кэлбиттэр.

Түргэн туттунуулаах үүтээн хаһаайына Комса икки куобаҕы сүлэ охсон
кинилэри кэтэһэ таарыйа миин буһара охсубут. Этин таһааран тэриэлкэҕэ астаабыт, аһыы утахтарын , астарын бэлэмннэээн олорор эбит. Доҕордуулар хонук сирдэрин булан тото-хана аһаан, ирэ-хото кэпсэтэн баран сылайбыт дьон сиэринэн тигинэччи утуйан хаалбыттар.

Сарсыннытыгар күн ортотун диэки турбуттара ып-ыраас халлаан, кыра дьыбардаах, үтүөкэннээх күн үүммүт. Астарын сылыттан аһаан, кыратык «эмтэммиттэр». Ону-маны кэпсэппиттэр.

Бэҕэһээ Ной харах атаҕыттан ыйанан турарын көрөн баран табаарыһа улаханнык куттаммытын кэпсээбит.

 Онуоха Ной харах:

–Бачча улугэр куйах анныгар бүрүллэн сытар илии -атах туох буолуой?- дии-дии, куһаҕан илиитинэн үүтээн истиэнэтин охсуолаабыт уонна наара орон тирэнэн турар атаҕын гипсэлээх атаҕынан тэбиэлээбит.

 Бутэҥи тыас эрэ иһиллэр үһү.

-Онтон бөлүүн түүнү быһа айаккалаан таҕыстын ,киһини сүгүн утуппатын.Ол иһин бу куттана олоробун-диэн Давид уол тыл кыбыппыт.

-Ханна көрбүккүнүй? Бу мин курдук илиитэ-атаҕа гипсэлээх эр-бэрдэ куобахтыы сылдьарын.Кэлин кэпсээн оҥосто сылдьыаххыт-диэн Ной харах туойан турбут.

 Кырдьык да оннук ээ,билиннээнҥэ дылы ити сырыылара кэпсээн буола сылдьар. Кыра соҕустук ону-маны толкуйдуур киһи  хоройо ,туора көрө сылдьар илиилээх,тобугунан токуруйбат көнтөс атахтаах сылдьан куобахтаһа барсыа суоҕа эбитэ буолуо. Өссө,одинарка мотоциклга,атахпыттан кэргиллэ-кэргиллэ,илиибин хороппутунан. Итинник түгэн биһиги эрэ киһибититтэн тахсар буоллаҕа.

Комсалара Ной хараҕы үөннээх баҕайы хараҕынан көрө-көрө, күл-күл буолар үһү. 
-Куола, ити бэһэҕээ кэпсээбиккин, бу бүгүн өссө бигэргэт эрэ. Киһи.итэҕэйиэ суоҕун кэпсээбитин –диэбит.

-Онтон,ол тугу? Наһаа өр олорботохпут,сылайаммыт эрдэ утуйбуппут дии?-Ной харах соһуйбуттуу ыйыппыт.

-Ээ.онтон били « кит» этин сиэбитин туһунан? -Комса таайтара со5ус ыйыппыт .
-Бу, да киһи хайдах итэҕэйбэккин? Олох кырдьык, «Тикси-3» диэн Хотугу Муустаах акыйаан, Лаптев муоратын кытыытыгар турар чааска сулууспалыы сылдьан, «кит» этин сиэн турабыт.  Биир ыйы быһа саллаат рационугар балык оннугар биэрбиттэрэ. Манна бииргэ сулууспалаабыт уолаттарым  бааллара буоллар,бигэргэтиэ этилэр.

Киһитэ.күлэн ыгыста-ыгыста:

-Дьэ, ити кэпсээбитин буоллун даҕаны,мин ону итэҕэйэбин, ол «китин» этин амтана хайдах этэй?

Ной харах:

- Ол «китим» « слон» этин амтанын курдук этэ-диэбитин кулҕааҕа эрэ истэн хаалбыт.

Комсалаах.Давид төкүнүйэ сылдьан күлсэллэр үһү. Табаарыстара, кырдьык даҕаны сүдү киһи буолан тахсар. Икки улахан кыыл этин сиэбит киһи , ол саҕана хаптаҕай сирэйдээхтэр ортотугар олох суоҕа чуолкай.

 Билигин да саарбах.

 Ити толкуйдаммакка этиллибит тыллар ис хоһоонун ырыттахха:

 -Киһибит,Африкаҕа,Индияҕа тиийэ сылдьыбыт - буолан тахсар.

 Ону кэмигэр,сөптээх тугэнҥэ тыл таһааран этиэххэ наада. Ной харах ити эппит тыллара билиннээнҥэ дылы, сытыы тыл буоланнан кэпсэээннэ киирэн бу сурукка суруллан эрдэхтэрэ.

Итиччэни истэн баран, ким кэлбит, барбыт киһиэхэ доҕорбутун «икки улахан кыыл этин амтаһыйбыт киһинэн» билиһиннэрэбит. Бэйэтэ кэпсииринэн:

- Муус хайдыбыт сириттэн «мамонт» этин булан аҕалан амсаппыттара .Ол « мамонт» этэ «слон» этиттэн туох атыннаах үһүнүй?-диирэ.

Тыл тахсыбытын кэннэ, билигин ол кини «слон» этин сиэбитин, сиэбэтзгэр ким даҕаны суолта биэрбэт.

Бэҕэһээ уолаттар балачча киэн сиринэн сүүрдүбүттэр быһыылаах,бултуу бараары мотоциклларыгар бензиннэрин көрүммүттэрэ дьиэлэригэр төннөр эрэ бензиннэрэ хаалбыт . Субэлэһии буолар.

Син сөп буолар бултаахпыт, төннөрбүт дуу диэн өйдөбүлгэ ,биир санааҕа кэлбиттэр. Ол сылдьан Ной харах былыргы илии үүт сепараторын сарайга турарын көрөн саҥа аллайбыт:

- Солярка баара буоллар бензин суурдэн ылыа этибит.
Ону истэн Комса соһуйан ыйыппыт:

-Ол хайдах?

Онуоха Ной харахтара саллааттыы сырыттаҕына булчуттар сүтэн хаалбыттарыгар, кинилэри саллааттары көмөҕө ыҥыран, ол дьону көрдөөбүттэрин кэпсээбит.

 Буурҕа түспүтүгэр, булчуттар хаар анныгар хас да хонук устата сыппыттар. Буурҕа бүппүтүгэр, уопсай көмөнөн ол дьону булбуттар олохтоох дэриэбинэлэригэр аҕалан биэрэн баран төннөр бензиннэрэ суох буолан, саллааттар техникаларын хаалларар кутталламмыттар.

 Ол саҕана хоту сиргэ сүрүн техникалара танкетка,трактор буолан дэриэбинэлэригэр солярка эрэ баар эбит. Ной харах командирыгар өй уган, солярканы сепаратор нөҥүө үүт курдук сүүрдүбүттэр. Арай көрбүттэрэ биир өттүнэн бензин, атын өттүнэн автол сүүрэн барбыт. Оннук заправкаланан чаастарын булбуттар. 

Комса оччону истэн баран, мантан чугас бурдук ыһааччылар трактористарын звенотун базата баар,онно чуолкай соляркалаах буочукалар бааллар. Мин билигин онтон канистраларга солярка куттан аҕалыам:

-Эһиги манна айанныырга бэлэм буолар курдук оҥостуна олорун –диэт мотоциклын эһээт элэс гынан хаалбыт.

Комса барарын сайыһа көрөн хаалбыттар. Ной харах таһыгар төһө да биллэрбэтэҕин иһин, этэ –хаана бүтүннүү ыалдьыбыт, көһүйбүт.

Онуоха эбии гипсаланан сылдьыбыта биир ый буолбут буолан,  тириитэ дьэлби кыһыйар,онтукатын тарбанаары сурдээҕин эрэйдэммит. Мастан чыппаан оҥостон гипсатын быһыынан төһө тиийэринэн анньан баран кыһыйар сирдэрин тарбанар да,онтуката улаханнык көмөлөспөтөх.

 Хайыай? Тулуйан сылдьарыгар тиийбит.

Комсаны кэтэһэ таарыйа, астарын- үөллэрин,иһиттэрин-хомуостарын, утуйар таҥастарын-саптарын хомунан киирэн барбыттар. Аҕыйах тэриллэрин өр гыныахтара дуо!Хомунан кэбистилэр.

Хата Комса эр бэрдэ өр кэтэһиннэрбэтэх. Бу тирилэтэн кэлбит. Икки канистраҕа тобус толору солярка аҕалбыт.

Кинилэр аттыларыгар мотоциклын тохтотоот Комсалара син-биир итэҕэйбэтин биллэрэн Ной харахха:

-Мантан- антах,эн хамаандаҕар киирэбит. Хайдах гынан бензин ыларгын көрдөр- диэтэ.

Ной харахтарын хамаандатынан сэппэрээтэрдэрин таһааран ,соляркаларын үүтү эрийэр курдук эрийэн барбыттар.

Бары да өрүкүнүйбүттэрэ сүрдээх. Маныаха дылы « Табыллар дуу?Табыллыбат дуу?» диэн санаа баһыйа тута сылдьыбыт буоллаҕына, сэппэрээтэрдэрин биир тумсуттан, хойуу соҕус автолга майгынныыр арыы, атын тумсуттан бензиннэ майгынныыр убаҕас сүүрэн барда. Арыыта автол диэҕи сырдык дьүһүннээх,хойуутунан эрэ майгынныыр. Убаҕаспыт син бензиннэ майгынныыр, ол гынан төһө октаннааҕа биллибэт. Уратыта диэн бензинтэн сыта эрэ атын. Сүнньүнэн ыллахха, Ной харахтара кэпсээбитин курдук буолбут.

Сэрэххэ,иккистээн сүүрдүөххэ диэн «тонкай очистка» оҥорон ,бензин буолуохтаах убаҕастарын иккистээн сүүртүлэр.Биир тумсуттан кыра да буоллар арыы сүүрдэ.

Аны ким мотоциклыгар кутабыт диэн туһааннаах дьонҥо мөккуөрдээх боппуруос тахсан кэллэ.

Кэлин тиһэҕэр тиийэн одинарка мотоциклга кутар буоллулар. Сэрэххэ диэн одинарка мотоциклтан бензинин сүүрдэн ылан Комса мотоциклыгар куттулар. Бэрт кыра бензини баак түгэҕэр хааллардылар. Онтон эһэн туран, эбии эмиэ биир лиитэрэ саҥа бензиннэрин куттулар. Мотоциклларын хачайдаан бензиннэри булкуйдулар. Арай көрдөхтөрүнэ мотоцикл глушителиттэн тахсар буруолара эрэ хойдубут.

 Сэрэххэ уонча мүнүүтэ кэтэспиттэр. Мотоцикллара сөтөллөн да көрбөтөх. Атахтанарга «горючай» баар буола түспүтүнэн, хайа диэки уонна хайдах бултуулларын субэлэспиттэр. 
-Бу турар сиртэн урэҕи тутустахха, сотору итиннэ тумустанар, онно тиийэн биһиги тоһуйуохпут уонна манна сирэ көнө уонна тыата, ыккыйа суох. Онон эн Ной харах мотоциклы сытаан ыыппатын быһыытынан үүрээччи буолаҕын- диэн дьаһайаат доҕотторо мотоциклларыгар олороот элэс гыммыттар.

Кэпсэтии быһыытынан наар тоһуурга сылдьыахтаах киһи, мотоциклы сытаан ыыппатынан уурээччи буолан хаалбыт. Ной харах хайдах гыныай? Кырдьык билинҥи туругунан мотоциклы хайдах да сытаан ыыппат.

Инньэ гынан күрэх үүрээччитэ буолбутуттан бэйэтэ да сонньуйда. Үөт мастан баттык оҥостон баран,көнтөс атаҕын хаамарыгар эрийэ быраҕа-быраҕа ойуур быыһынан сирин көнөтүн тутуһан дьонун диэки туһаайан баран истэ. Хас да куобаҕы көрдө. Балачча ыраахтан тураллар.Сотору соҕус буолаат дьонун саата тыаһаабытынан барда.

Аҕылаан-мэнилээн тиийэн кэлбитэ дьоно алта куобаҕы ытан ылбыттар

Киһилэрин үөрэ-көтө көрүстүлэр.

-Дьэ маладьыас! Хата сурдээҕин хааман кэллин диэн –дэлби киһиргэттилэр. Арыылаах килиэби уонна термостан итии чэй кутан биэрдилэр.

-.Бириэмэ ырааппытынан кыратык олоро түһэн түргэнник үссэн. Мантан салгыы бу курдук барыан -диэн хайысха биэрэн баран , тылларын дорҕооно бүтэ илигинэ эмиэ элэс гынан хааллылар.

Хас да хамаанда куобахтыы сылдьар быһыылаах,тула өттө барыта саа тыаһа. Ной харах кыратык олоро түспүтүгэр дэлби көһүйэн хаалла.

Бэрт нэһиилэ турда. Хайысхатын тутуһан хааман истэ.
Бу сырыыга,бэйэтэ этэринии, атын хартыына буолбут. Сирэ уота сыыр сирэйэ буолан иннэри эбит. Ото-маһа ыккый ойуур буолан барбыт. Куола хаста да оҕунна уонна манҥайгы да үүрүүгэ улаханнык сэниэтэ эстибит эбит. Инньэ гынан, сыырын оройугар тахсан көнө уонна ото –маһа суох сиринэн барда. Төһө өр айаннаабытын билбэт. Иннигэр саа тыаһаабытыгар

-Ээ,,манан тураллар эбит - диэн ол диэки тутуста. Бэйэтэ да билбэтинэн,мунан нөҥүө урэххэ тахсан кэллэ. Ким да суох. Арай тыаҕа балачча иннигэр саҥаларыттан,хаһыыларыттан иһиттэххэ уонча киһилээх булчуттар хамаандалара куобаҕы үүрэн бара турдулар.Кини дьоно буолбатахтара чуолкай .

Халлаана киэһэрэн барда,инньэ гынан Ной харах хайыай улахан толкуйга түстэ.Атахтааҕа буоллар дьонун көрдүү нөҥүө урэххэ барыа этэ, ону ыарырҕатта.

.-.Дьэ,кэбис бу урэҕи тутуһан,танҥары дойдум диэки хаама турдахпына сатаныыһы - диэн быһаарынан массыына суолун тутуһан дэриэбинэ диэки хаамта. Сэниэтэ эстэн.маннык буоллахпына,ыраатыа суохпун диэн суол ортотугар олорунан кэбистэ.

Били күрэх үүрэ сылдьар дьон төннөллөр ини диэн толкуйдаан ол дьонун кэтэспит. Күн киирээтин кытта .халлаан хараҥарбытынан киирэн барбыт. Массыына тыаһа иһиллибит. Өр- өтөр буолбатах фаара уота бу тыган кэлбит.
Дьэ,киһибит кэпсээнин омунугар эҥин араас буолбата дуо,омунугар ойон тура –тура энин араастык тутунна ,хабынна.

-Фаара уотугар киирбит куобах курдук сананным,ээ –дии.дии хайдах туттубутун хамсаммытын көрдөрөн биһигини күллэртээтэ. Суолга илиитин хоротон баран, баттыктаах турар үһү.

Массыыналаах дьоно кинитээҕэр ордук соһуйбуттар,барыта билэр дьоно буолан кини кэпсээнин истэ-истэлэр, күлсүү, үөрүү –көтүү бөҕө буолбуттар. Дьиэтигэр аҕалан түһэрэн кэбиспиттэр.

Киирбитэ дьиэтин иһэ тобус толору киһи . Кинини көрдүү бараары туох баар убайдара ,бырааттара, Комсалаах, Давида бары бааллар . Кинини мөҕөн сирэйгэ-харахха аспыттар. Комсалаах, Давид киһилэрин сутэрэн баран, балачча өр көрдөөбүттэр. Булбаккалар, ыксааннар бу дьонугар кэлэн саҥа тыллаабыттар эбит.

Ол кэнниттэн, аҕыйах хонон баран:

-Дьэ арыыйда буолан эрэбин, аны мунхаҕа сылдьыам этэ –диэбиппэр.
-Ол,бу буолума, сүгүн сырыт диэн ийэлээх- аҕабыттан үүрүллэн,бу үөрэнэ кэллим- диэн табаарыспыт кэпсээнин тумуктээтэ.

Ол киэһээни быһа доҕорбут кэпсээнин истэ –истэбит ону –маны кэпсэттибит.Хайдах да гыммытын иһин, маннык тугэннэр бу биһиги эрэ табаарыспытыттан тахсар буоллаҕа.

 

Ной харах Өймөкөөнҥө сырыытын туһунан.

Атаспыт .доҕорбут Ной харах педпрактикатын хоту Өймөкөөн оройуонугар  хайдах баран кэлбитин ,кини аатыттан кэпсиибит.

Арай Өймөкөөнҥө тиийбитим,куоракка тэнҥэээтэххэ олох кыһын турар дойдутугар тиийдим.. Верхоянскай сулбурҕа хайалар саамай кииннэрэ,хайа быыһа буолан буоллаҕа буолуо, Дьокуускайга сайын кэлбит буоллаҕына, бу дойдуга саастара саҥардыы кэлэн эрэр эбит.. «Холод Полюса «буоларын илдьэ сылдьар дойду буолан биэрдэ. Сир-дойду бүтүннүүтэ хаарынан көрө сытар.

Совхоз киинигэр Томторго ,самолеттан тахсыбытым тымныыта сүрдээх , хата тыала суох ,хаардара күн сылааһын саҥардыы билэн,онон манан харааран ууллан эрэр. Онон манан чалбах  тахсыбытын. массыыналар үнтү тэпсибиттэрэ суоллара бадараан бөҕө.

Тула өттүм кэрэ көстүү. Бааччаанҥа дылы алаас эҥэрдэнэн сылдьыбыт киһи, халлаанҥа эрэ чарбачыһан тахсыбыт хайалары көрөн улаханнык астынным да салынным даҕаны. Оҕо сылдьан Кавказ хайаларын көрбүтүм, ол гынан баран биһиги хайаларбыт онтон туох да итэҕэстэрэ суох.

Салгына ырааһын.чэбдигин,биһиги эҥэр салгыммытыттан букатын атын.Тыҥам олох күүскэ улэлээн барда. Бэйэм санаабар салгыннара хайа үрдэ буолан убаҕас быһыылаах,ону ситэрээри гынар быһыылаах. Киһи чаастатык уонна дириҥник тыынаҕын.

Эрдэ кэпсэтиилээх буолан оскуолам директора көрсөн ,самолетпуттан түһээтпин кытта Томтортон Өймөкөөнҥө  отучча километрдаах сиргэ уонтан тахса киһи буолан ДТ-75 тракторынан айаннаатыбыт. Инньэ гынан Томтор бөһүөлэгин учугэйдик көрбөккө да хааллым. Барыта испиэскэлээх түөртүү квартиралаах уопсай дьиэлэр курдугу көрөн аастым. Нууччалыы туттан-хаптан олороллоро көстөр.

Мантан атын тэрил бу кэмҥэ айаннаабат дойдута эбит. Индигир өрүһүн хочото буолан саас кэлбитинэн дойду сирин курдук обоччу бадараан суол буолан хаалбыт. Атына диэн таас дойду буолан олох обоччу буолбатах ,таастаах сиригэр тиийдэҕинэ онтон тирэнэн тракторбыт буксуйбат.

Инньэ гынан тракторбыт сыарҕатын суолу икки өттүнэн оонньотон ,сатыы киһитээҕэр эрэ тургэнник биир күнү быһа айаннаан Өймөкөөнҥө тиийдибит.

Миигин эргэ Өймөкөөнү аһаран Радиоцентр диэн учаастакка былыргы Кривошапкин атыыһыт олоҕор олорор ыалга дьиэлээтилэр . Баай киһи дьиэтэ –уота буолан олохтоох дьон саҥа туттубут дьиэлэриттэн быдан киэн буолан ,ол Кривошапкин атыыһыт туттарбыт дьиэтигэр икки ыал олорор буолан биэрдэ.

Олортон биирдэстэригэр Винокуровтар диэн ыалга олохтоотулар. Дьиэ хаһаайына бэрт кэпсэээннээх киһи буолан,бэйэ – бэйэбитин  тургэнник билсистибит.

 Дойду сиригэр кэлэн, балачча өр кэмҥэ улэлии сылдьыбыт. Суоппар идэлээх буолан сири –дойдуну көрбут киһи буолан, уопсай кэпсэтэр хайысхаларын бэрт түргэнник буллубут.

 Хоту дойду киһитэ диэтэххэ миигин баһыйар курдук кэпсээннээх –ипсээннэх . Онно манна тиийэ сылдьыбытынан,нууччалары, көмүс хостооччулары кытта бэрт өр алтыспытынан, дойду да сири билэринэн ,булчутунан баһыйа тутар үгүс сэһэннээх. Атыҥа диэн мин курдук халытан,хаҥарытан кэпсэээбэт . Баар ,буолбут тугэннэри эрэ кэпсиир. Ол быыһыгар миигин уэрэтэр.

-Эн,биһи бэйэбит икки ардыгар эбэн сабан омуннаан кэпсэтэрбит курдук, атын дьону кытта тыллаһыма. Оннук дьону манна сөбүлээбэттэр. Солуута суох,киһи эрэммэт киһитинэн ааҕаллар. Биирдэ сымыйалыан,албынныан,үйэн тухары итэҕэйиэхтэрэ суоҕа.Тыл таһаардын да онтукаҕын толоруохтааххын..Кэпсэтэргэр дьыала сүнньүнэн кэпсэтэр буол.Онтон сөбүлээтэхтэринэ туохтарын барытын туран биэриэхтэрэ.

-Бэйэм да хоту дьон майгылара оннук диэн истэ сылдьар этим.Ол иһин сылдьарым тухары туора-маары тылласпакка бу тиийэн кэллим.-дии атаспыт биһиги сирэйбитин көрөн ылаттыыр.

 Дойдутугар кэлбит киһи быһыытынан хайдах бултаабытын кэпсээн ,бэйэтэ этэригэр дылы түөрт лабаатын туора - маары быраҕаттаан ,эҥин араастаан туттан - хаптан дьаллараннаабытынан барда.

Ол дойдуга күн –дьыл хамсааһына –уларыйыыта аһары түргэн эбит,Икки хонук иһигэр хаарын уулларда. Сир-дойду үрдэ уу буола түстэ. Хайа сирэйэ мастар тиллэннэр көҕөрбүтүнэн барда. Дьон-сэргэ бары сааскы булт бэлэмигэр сылдьаллар .

Оскуолаҕа тиийэн,практикам суотугар аҕыйах чаас уруок биэрэбин. Кэлэ бара сылдьан көрдөхпүнэ ,кус былыт курдук көтөр эбит да, ким да улаханнык кыһаллыбат.Дойду сирин курдук түүннэри-күнүстэри дурда туттан сыппаттар.

Үлэлэригэр кэлэ-бара сылдьан уончалыы куһу айахха диэн ааттаан ыталлар. Эккирэтиһэн бултааһын өйдөбүлэ суох. Мин бачча бултаах дойдуга кэлэн баран тахсан бултуохпун баҕарарабын. Дьокуускайтан саабын уонна 500 ботуруоннаах кэлбитим. .

Дьиэлээх хаһаайыным туох да иһин бултаппат .Ботуруоммун кэлээппин кытта уурар аатыран ылбыта ,да ханна уурбута биллибэт.Уонча тимир гильза бэйэ иитиитин ботуруонун биэрбитэ.Онтукабын хаттаан ииттэ-ииттэ кустуубун.Оскуолабар саабын сүкпүтүнэн тиийэбин.билинҥи курдук ким да буойбат. Хаайыы-тутуу суох. Онтон төннөрбөр урэх сүнньүн батыһабын , Дьиэм чугас да ол икки ардыгар уонча кустанабын.

Биир киэһээ ,ыксааммын киһибиттэн ботуруоммун көрдөөтүм. Киһим хайдах эрэ мүлүк-халык буолла.

- Куола,биһиги эҥэр бу курдук «готовай» ботуруон суоҕун кэриэтэ,Бары бэйэ иитиинэн кустуубут. Бу аҕыйах хонугунан хаас көтүүтэ буолуо. Онно ытыа этибит.Кыттыһан. Онтон ити куска бэйэ иитиитинэн бултаа- диэтэ.

Хаас көтүүтэ буоларын дэриэбинэ дьоно кэпсэтэллэриттэн истэ сылдьабын. Бары да ону кэтэһэ сылдьаллар.Халлаанҥа биирдиилэн хаас үөрэ көппүтэ хаһыс да хонуга. Бииргэ улэлиир учуутал дьонум бары ботуруон ииттэр айдааныгар сылдьаллар.Ол быыһыгар дьахтар,оҕо аймах,бары да эмиэ кыттыһар курдук кэпсэтэллэр. Мин хайдах хааска бултуулларын аҥааран өйдөөбөккө сылдьабын. Инньэ гынан киэһээ тиийэн дьиэм хаһаайыныттан ыйытабын :

-Ити дьахтар,оҕо аймах эмиэ хааһы бултаһа тахсар дуо7
- Эрдэ билэ сатаама. Илдьэ тахсыам.Биһиги эҥэр хайдах хааһы бултуурбутун көрөөр.Кыстык аспыт.Сарсын дуу? Өйүүн дуу? Бултуу тахсарбыт буолуо.Халлааны көрө сырыт.халлаан барыта хаас буоллаҕына бултуу тахсыахпыт-диэтэ дьиэ хаһаайына.

Мин онтон ыла халлааны манастым. Киһим эппитин курдук ити кэпсэтии кэнниттэн үһүс күнүгэр халлааным баһыттан атаҕар дылы диэбит курдук хаас буолан хаалла..Мин көрдөхпүнэ иккилии - үстүү этээһинэн быыстала суох хаас үөрэ көтөн ааһар.

Ол кэпсээнин быыһыгар Ной харахпыт бу дьон мин кэпсээммин төһө сэҥээрэн истэн олороллор эбит диэбиттии биһиги сирэйбитин харахпытын көрөн ылар.

Ол аайы:

-Онтон .хайдах этэй ?-диэн өрө күүркэтэн биэрэбит. Ол аайы киһибит өссө омуннуран турар.

Оскуолаттан кэлбитим дьиэлээх хаһаайын бултаары оҥосто аҕай сылдьар эбит. Үс-түөрт рюкзак, хортуоппуй куулун курдук симиллэн аҕай тураллар.
-Дьэ,бүгүн хааспытыгар бултуу тахсабыт.Оҥоһун,сааҕын үчүгэйдик көрүн.Аны икки хонугунан киириэхпит.Эбиэттэн киэһээ трактор кэлэн илдьэ барыаҕа.Үөһээ хайа үрдүтүгэр метеостанция турар сиригэр тахсыахпыт.

Өр –өтөр буолбата, урукку ДТ-75 тракторбыт бадараанҥа сыарҕатын соспутунан бу тиийэн кэллэ.

Ол сыарҕатыгар кырдьаҕас өртө олорсубут.Эдэрчи эрчимнээх соҕустара кэккэлэһэ хааман иһэллэр.Биһиги тахсан рюкзактарбытын сыарҕаҕа быраҕан баран.дьону кытта сэргэстэһэн,түргэн соҕустук сиэлэр - хаамар икки ардынан айаннаһан киирэн бардыбыт. Индигир өрүскэ тумустаан киирбит Эһэ хайатыгар барабыт .

Ол хайабытын мантан көрдөххэ кырдьык даҕаны эһэ төбөтө Индигир өрүскэ анньыллыбытын курдук көстөр. “Хара үөт” диэн Өймөкөөнтөн чугас дэриэбинэнэн таарыйан ,хайа тэллэҕэр тиийэрбитигэр сүүсчэкэ киһи буоллубут. Бөһүөлэктэр эр дьоно бары сүгүллэн таҕыстыбыт. Дьоммут бары даҕаны сирэйдэрэ харахтара турбут.

Үөрүү –көтүү. Кэпсээн-ипсээн.Хайдах эрэ,биһиги ыһыахха барарбытын санатта Балачча ыраах сир эбит,икки чаас курдук хааман,өрүскэ анныллыбыт таас хайаҕа тиийэн кэллибит .

 Манна кырдьаҕас ,аҕам саастаах өттүлэрэ туспа арахсан өрүс кытыытынан хайаны батыһан бара турдулар. Онтон биһиги тракторы батыһан хайаны кэннинэн эргийэ баран дабайан хайа оройун диэки ытынныбыт. Үөрүйэҕэ суох киһи сытаан хаампат сирэ эбит. Били киһи атаҕын анныгар баар бытархай таастар бэйэ-бэйэлэриттэн халтарыйан биэрэллэр,Ол аайы мин тиэрэ таһыллаары сор бөҕө. Хаста да тайана түстүм. Киһи саатын алдьатыах курдук.Дьонум дьиибэ соҕустук икки өттүлэринэн иэҕэннэээн хаамаллар .Маннык сиринэн хаама үөрэммиттэрэ бэрт быһыылаах төрүт кыһаллыбаттар.

Өр –өтөр гымматыбыт.Арай мин көрдөхпүнэ кыра биһиги үүтээммит курдук дьиэлээх ол аттыгар көнө кырдал үрдүгэр күннээҕи погоданы кээмэйдиир тэриллэр тураллар. Метеостанция турар сиригэр тиийдибит. Дьиэ иһиттэн дьиэ хаһаайына «Вася-борода» диир киһилэрэ көрүстэ:

-Я.все здесь подготовил.Лампы нынче хорошие достал. Если что, в запасе есть несколько штук. Бочку бензина ребята подбросили, двигатели я проверил ,оба работают нормально.

Олохтоох дьону кытта алтыспыта ырааппыт. Дьону үгүстэрин билэр эбит. Барыларын кытта дорооболоһон биир-биир кэпсэттэ. «Вася бородаҕа» бары илии тутуулаах тахсыбыттар.Ким табаах,туус,саахар,бурдук, килиэп, ол быысыгар бытыылка биэрэллэр.

Манна, бу метеостанцияҕа улэһитинэн ананан кэлэн баран, ол курдук хаалан хаалбыт. Бу сиргэ улэлээбитэ отуттан тахса сыл буолбут. Кэргэннээх .икки оҕотун дойдутугар быйыл ыыталаабыт.Бэйэтэ өссө биир-икки сыл улэлээтэҕинэ пенсията улаатар үһү, ону кэтэһэ сылдьар.

Мин буккулла аҕай турабын . Бу хайа оройугар тахсан баран хаастары хайдах бултуурбун төбөбөр киллэрбэккэ турабын. Халлаан барыта хаас гынан баран , мантан туран саа ылбат сиринэн ааһаллар. Биһигини аллараа да.үөһээ өттүбүтүнэн Индигир Эбэ ортотунан халҕаһалыы анньан ааһаллар.

Дьонум хамсаналларын кэтиибин. Туораттан кэлбит киһи тугу куолулуохпунуй .Ону маны көрөбүн. Сирбин кытта билсиспитэ буолабын. Аллараа көрдөххө Индигир Эбэ хочото ыраахха дылы мэндээрэн көстөр.Уун утары көрдөххө уҥуоргу хайалартан бу биһиги тумуспутугар эмиэ хайа тумустаан киирэр. Инньэ гынан бу манна Эбэ хочото кыараан синньээн хаалар .Ол сирдэрин «Пьяное горло диэн ааттыыллар. Хайабыт сирэйэ туруору .Сыыһа тутардаххына аллараа биирдэ куугунуу туруохха сөп.

Ону кэрийэ бэйэ-бэйэтиттэн суурбэччэлии миэтэрэ тэйиччи уонтан тахса ыскамыайкалаах остуоллар тардыллыбыттар. Дьиэм хаһаайына «кытыыттан үһүс остуол биһиэнэ онно тиийэн оҥостон олорунан кэбис» диэтэ.

Арай дьонум бары остуолларынан ыһыллан хааллылар . Ол остуолларбыт иһэ-истээх остуоллар эбит. Биир остуол ,биир хамаанда эбит. Аҕа уустарынан ол остуолларын уллэстэн кэбиспиттэр. Дьиэм хаһаайына Винокуров буоларынан биһиги винокуровтар аймах ол үһүс остуолу

 бас билэр эбиппит.

Уопсай уот оттунан ханнык эрэ хамаанда чэй ,миин өрүнэр .Остуолбут тойоно.мин дьиэм хаһаайына уонна хас да киһи, аймахтар бас –көс дьонноро быһыылаах өйүөлэрин туппутунан «Вася борода» дьиэтигэр киирэн хааллылар.

Биһиги остуолбутун кини быраата дьаһайда. Остуолбутугар уончабыт. Сорох остуолларга киһитэ аҕыйах. Ол иһин ол киһиттэн ыйытабын: 
-Тоҕо ити остуолларга тэҥ ахсааннаах гына арахсан олорбоппутуй?

Ол киһим кэпсээниттэн иһиттэхпинэ,сокуоннара диэн ким ханнык туора киһини ыалдьыттата аҕалбытай да, бэйэтин остуолугар олордор. Өлүүгүн,өлөрбүт хаастаргын киһи ахсаанынан буолбакка ,ити остуол ахсаанынан уллэрэллэр диэн буолла.

Остуолга олороот дьонум бары туох астаахтарын,бытыылкаларын остуолга уурбутунан бардылар.Үгүс кэпсэтии суох, аһаабытынан бардыбыт. Дьиэм хаһаайынын сүбэтинэн икки бытыылка водкалаахпын остуолга ууран кэбистим. Биир,биир таһаардаххына манна сөбулээбэттэр,баары -баарынан таһааран кэбиһиэхтээххин .

Кэлин абырахха наада буолуо диэн дойду дьонун курдук хаһаана сылдьаайаҕын. Көҥөс,албын киһи диэн саныахтара . Манна үксүбүт төрдө тоҥус. Ээ,ол киһини этэҕин дуо? Пахай . Киһи диэбитим,саха диэхтэрэ!- диэн субэлээбитэ. 

Сиэр быһыытынан арыылаах алаадьы илдьэн уокка биэрэн,Байанайтан мичик гынарыгар көрдөстүм. Дьонум бэйэлэрин байанайдарыттан уратытык хаан таһааран көрдөстүлэр. Саамай кырдьаҕастара уотка кэлэн үргэммит хаастан иһин хайа сотон хаанын куруускаҕа туһэрдэ.Ол хаанын Эбэ диэки көрөн туран бэйэтин тылынан тугу эрэ саҥара-саҥара, уотка биһиги арыгы ыһарбыт курдук ыста. Ол кэнниттэн хаас иһин хостоон ылан баран хара иһин,быарын,сурэҕин, бүөрүн ,очоҕоһун туспа араартаан аал уотугар тус туһунан алгыс тылларын этэ-этэ айах тутта. 
Сотору кэминэн дьиэм хаһаайына кэллэ.Балачча үөрбүт –көппүт көрүнҥээх.Остуолга олороот киһибит хас биирдиибитигэр ,ордук миэхэ туһаайан ,мантан киэһээ туох былааннаммытын кэпсээтэ.

 Бары да бол5ойон иһиттибит.

- Остуол хаһаайыттара «Вася бородаҕа» киирэн сүбэлистибит. Уруккуттан улахан уларыйыы суох.Быйыл киһибит «прожектор» саҥа лаампатын булбут. Онон прожектор сырдатыыта уруккуттан быдан ордук буолуо диэтэ. Ити кэнниттэн тойоммут биһиги хайдах бултуохтаахпытын быһааран барда:
-Сырдатыы уот биһиги туһаайыбытыгар кэллэҕинэ биирдэ эрэ хаастарбытын ытабыт.Атын остуоллар туһаайытынан ыппаккыт. Улахан болҕомтоҕутун сааттан сэрэхтээх буолууга уураҕыт. Бэйэн эрэ туһаайыыгынан ытаҕын. Омуннурдаххытына.сааҕытын атын да киһи тэрилин алдьатыаххыт. Бэйэҕитин да дэннэниэххит. Ол һин олох ыксаабакка ,атын киһини мэһэйдээбэккэ. Бэйэҕит инникитигэр эрэ баар хаастары ытаҕыт. Эһиги өлүүгүт син биир баар буолуо. Хаастары ытыыга син-биир тиксиэххит –диэтэ.

Ити кэнники этиитэ арааһа миэхэ туһаайыланна быһыылаах.
-Остуол сирэйиттэн антах хайа сирэйин диэки барбаккыт. Хайа сирэйэ туруоруутун бэйэҕит билэҕит. Дьэ билигин сааһыланан миэстэҕитин булунан кэбиһин.

 Ол кэнниттэн остуолга турар бытыылкалары ыйан баран :- Бу аһы мантан ыла мин тутабын.Остуолга көрө сылдьаммын ууруом – диэт барытын хомуйан ылан биир рюкзака симэн кэбистэ.

Миэхэ туһаайан -Мантан киэһээ ,халлаан хараҥарарын кэтэһэбит. Онуоха дылы сынньан диэн буолла.

Булчуттар бары остуолга миэстэлэрин быһаарсан киирэн бардылар. Дьиэм хаһаайына бу киһини хараҕым анныгар илдьэ сырыттахпына сатаныыһы диэтэ быһыылаах,миигин бэйэтин аттыгар остуол ортотугар олорто.

Уруккуттан бултуур сирдэрэ буолан ,бэйэ-бэйэҕиттэн төһө ыраах олорорун биллэр .Олорор сиргэр остуолга хаптаһыннар икки ардыларынан дрелинэн буоллаҕа буолуо,12 калибрдаах ботуруонҥа сөп түбэһэр гына сүүрбэччилии үүттээх.ол онно ботуруоннаргын уган кэбиһэ5ин,ол аннынан хос хаптаһын саайбыттар. Инньэ гынан ботуруоннарын аҥарыгар дылы эрэ киирэллэр.

 Сааҕын ииттэрин олус түргэн буолсу. Үчүгэйдик толкуйдаабыттар . Сааҕын остуолга ууран баран скамейка өйөбүлүгэр тиэрэ түһэн кэбиһэҕин. Дьэ .хаастарбын хайдах бултуурбун саҥардыы өйдөөтүм. Дойду сиргэ куобаҕы бултуур курдук, хаастары фааралаан ытар эбиппит.

Дэриэбинэттэн оҥостон кэлиин,айана ыараханын иһин ,бултуурун олох сынньалан буолла. Көннөру киһи хараҕа туоларынан хара ,сөбүнэн көрөн убаҕас ас остуолга тардыллан турар. Бэйэн сөбүлээбиккинэн тумустар курдук аһыыгын ,иһэҕин.

Биһиги сахалар курдук ким эрэ тыл этэрин кэтэспэккин. Бултааһын буолбатах,ким эрэ юбилейыгар дуу?Сыбаайбатыгар олорор курдук? Атыҥа диэн айылҕаҕа саа-сэп тутуулаах дьон аалыннаһа сылдьаллара .

Тула өттүбүт барыта хаас саҥатынан туолан турар.Хаастар үөрдэрэ харса суох көтөн ааһаллар. Биһиги ымсыыра эрэ көрөбүт.

Халлааммыт эмискэччи хараҥарда.Күн хайа кэннигэр туһээтин кытта,ыас хараҥа буола түстэ. «Вася борода» саамай сүрүн киһибит эбит.Движогын эһэн,прожекторын холбоото. Сырдык уот сурааһына салгыны быһа сотон уҥуоргу хайа сирэйигэр баран түстэ.

 Онно көрдөххэ хаастар көтөн ааһаллара көстөр. Харахпар илэ көрдүм, зенитчиктэр Аҕа дойду сэриитин кэмигэр өстөөх самолеттарын прожектардарынан дьөлө көрдөөн булан ылалларын . Онтон эмискэччи киһибит фааратын арааран кэбистэ. Эмиэ ыас хараҥа буола түстэ.

Бултуур кэммит кэллэ быһыылаах дьоммут бары оннуларын була оҕустулар,сана-инэ суох. Кэннибитигэр движок эрэ бүтүгүрүүрэ эрэ иһиллэр.ону кытта хаастар халлаанҥа аймалҕаннара.

Бэрт сотору кэминэн, хараҥаҕа балыттаран ,биир хаас үөрүн саҥата бу айманан кэллэ.Омуннаан кэпсээтэххэ кынаттарынан сапсынан салгыны хамсаппыттара биһиэхэ тиийэн кэлэр курдук. Биһиги саабыт прикладын санныбытыгар тирээн олоробут.

Эмискэччи прожектор холбоно түстэ. Ол уотугар көрбүтүм,биир үөр хаас бу көтөн ааһан эрэр эбит. Хаастарга соһуччу буолла быһыылаах.

Үчүгэй баҕайытык бэрээдэктээх баҕайытык көтөн испиттэрэ,онтукалара өрө ыһылла түстэ.Мин көрдөхпүнэ миигиттэн саамай чугас хаас ,чиҥэрис гынаат кынаттарынан күүскэ дайбанаат халлаан оройун диэки көтө сатаата. Ол хааспын тирээн туран биирдэ тэһэ ытан кэбистим.Хааһым өлөн хайа тэллэҕин диэки курулуу турда.

Тула өттүм туох да омуна суох сэрии тыаһын курдук. Аттыбар баар дьонум бары ытан тигинэтэ тураллар. Прожекторбыт уота хааспыт үөрүн эккирэтэн батыһан иһэр. Мин биэстэ-алтата ытан хааллым.Бу хааһы бу мин ытан өлөрдүм диир кыах суох буолла. Сорох хааһы иккилии-үстүү киһи тэнҥэ табар быһыылаах

.Биһиги остуолбут ытан бутээтин кытта аттынааҕы остуол булчуттара ытан киирэн бардылар. Онтон аннараа остуоллар.

Мин астыныы бөҕө. Бу эҥэр дойду сиригэр хантан хааска бултаан. Ити иннинэ үйэбэр биирдэ хааһы ытан турабын. Куска сытар дурдабытыгар кэлэн биэрбитинэн, онтукам даҕаны тураах курдук хара ,саамай кыра хаас этэ.

Уопсай бултааһын түмүгэ прожектористан улахан тутулуктаах эбит. Кини кэмигэр прожекторын умулларан,хаас үөрэ ханнык остуолга сыстыбытынан кэмигэр сырдаттаҕына бултуйар эбиккин. Онтон ону сатаабатаххына .мэлийиэххин да сөп эбит.

«Вася борода» биирдэ бу кэмҥэ уоппуска ылан соҕуруу эмтэнэ-сынньана баран хаалбытыгар,олохтоохтор бэйэлэрэ тахсан баран сытаан прожекторынан тыктарбакка мэлийбиттэр.

Ол туһунан манҥайгы үөр хааһы ыппыппыт кэннэ дьиэм хаһаайына миэхэ кэпсээтэ.Туох да омуна суох ити түүн сынааҕым иһиэр дылы ыттым..

Ити курдук бииртэн биир үөр кэллэҕин аайы прожекторист тыктаран биэрэн иһэр . Түүнү быһа сэрии толоонугар сылдьар курдук биир кэм саа тыаһа. Бу курдук түүнү быһа тохтообокко хааһы ытыам диэн түүлбэр да баптаппатах киһиэхэ , бэйэ өйүн-санаатын тас өттүнэн бултааһын буолла. Олох астынан хааллым.

Бу билинҥи кэмҥэ стендовай ытыы курдук. Кэлин олох ыксаабакка эрэ ытан.хас ыттаҕым аайы табабын. Санаабар хаас бөҕөтүн өлөрдүм .

 Остуолбут аттыгар биир-икки эрэ хаас кэлэн түстэ,уоннааҕыта аллараа хайа тэллэҕин диэки куугунуур.

Кун көрөөтүн ,халлаан сырдаатын кытта хаастарбыт биһигиттэн тэйэн хааллылар. Онон сибээстээн бииргэ бултаспыт дьонум балаакка тардан,таба тириитэ тэллэххэ быраҕаттаан сынньанарбытын оҥостон бардылар.Остуолбутугар үссэнэн баран,түүнү быһа бултаабыт дьон быһыытынан киирэн утуйарга бардыбыт.

Дьиэлээх тойоммуттан ыйытабын:

 - Ити ыппыт хаастарбытын.киирэн хомуйбаппыт дуо? Үөн –көйүүр сиэн кэбиһиэ буолла5а- диибин.

-Ээ, олох долгуйума. Сотору оҕо, дьахтар дэриэбинэттэн кэлэн өлбүт хаастары хомуйуохтара. Билигин бу арыый эрдэ соҕус буолуо. Бэйэлэрэ хайдах дьаһаналларын билэллэр.

Өйдөөн иһиттэхпинэ,арай биһигиттэн аллараа Индигир Эбэҕэ сотору-сотору саа тыаһыыр.

Дьонум:

-Оҕонньоттор ,билигин даҕаны үлэлии сылдьаллар.Төһөнү астаабыттара буолла. Син ыттылар .Чункуйбатылар быһылаах –диэн бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэллэр.

Балаакка иһигэр киирэн ким хайдах ыппытын,түүннү булпут өйдөбүлэ сытыыта бэрт буолан ол тула кэпсэтии буолан иһэн,түүн утуйбатах дьон күн тахсыыта.балаакка иһэ сылыйбытыгар ньим баран хааллыбыт.

Дьиэм хаһаайына дойду киһитэ тоҥуо диэтэҕэ буолуо. Дэлби таҥаһынан үллүйбүтэ. Дэлби итииргээн, буһан тиритэн аҕай уһугуннум. Инньэ гынан таһырдьаны былдьастым.

Булчуттар үксүлэрэ утуйа сыталлар.Балааккалар быыстарынан биирдиилээн дьон хаамсаллар. Хайа анныгар.дьахтар,оҕо аймах толору буолбут.Саҥалара,күлүүлэрэ ырааппыт. Күөстэрин өрүммүттэр.

Ол сыта-буруота биһиэхэ тунуйан кэбиспит. Арааһа кэпсээбиттэрин курдук биһиги өлөрбүт хаастарбытын хомуйаллар быһыылаах. Тиийэммин хайа үрдүттэн көрө сатаатым да,туох да көстүбэт. Хайабыт сирэйэ туруорута бэрт.

Уруккутун курдук хаастарбыт халлаан устун көт да көт.

Турбут киһи быһыытынан дьонум туруохтарыгар дылы чэй,миин сылыттым. Күммүт арҕаа эҥэр түспүт. Ол кэмҥэ дьонум биирдиилээн туран остуол эҥэр тиийэн кэллилэр. Ону маны кэпсэтэбит. Ким да кэлбэтэх - барбатах курдук этэ да .

 Киэһэлик үссэнэ олордохпутуна, булчуттар ортолоругар сурах тарҕанна. Биирдии остуолга.оҕонньоттор хаастарын аахсыбакка туран сүүстэн тахсалыы хаас тиксэр диэн буолла.

- Дьэ.уолааттаар !Эһиги санаан көрүн эрэ. Биир түүн иһигэр тыһыынчаттан тахса хаас ытыллар. Итинник булду бултуулларын эһиги ханна көрбүккүтүй?-дии-дии Ной харахпыт омун бөҕө. Биһиги уолаттар киһибит кэпсээнин сыыска- буорга түһэрбэккэ истэ олорор дьон:

- Ноо- диэн өссө тэптэрэн биэрэбит..

Ол Ной харахпыт кэпсээнин истээри уопсай хоһун аайыттан бииргэ үөрэнэр уолаттарбыт киирэн айахтарын атан олороннор истэллэр. Биһиэхэ даҕаны онон-манан сылдьыбыт уолаттардаахпыт Ол гынан баран биир да уол итинник бултаабатаҕа чуолкай буолан,ким да мөккүспэт.

 Онтон ол киһибит кэпсээнэ үчүгэйэ бэрт буоллаҕа.
Киэһээни аспытын үссэнэн баран ,түүн хаас ытыытыгар дылы иллэн буолан хааллыбыт.

Биир күн бултаһан баран , бу эҥэр хааһы хайдах бултуулларын көрбүт уонна кыттыспыт киһи быһыытынан ,.ити өлөрбүт хаастарбытын ,оҕо,дьахтар аймах тахсан хомуйарын удумаҕалатан ,чөмчөкөм иһигэр киллэрдим. Дьэ кырдьык кыстык астара эбит. Нэһилиэнньэ барыта тахсан кыттыһан бултуура ,бул бырааһынньыга эбит.

 Бары даҕаны сылы быһа кэтэстэхтэрэ.Чугас билсиспит буолан, дьиэлээх хаһаайыммын кыта кэпсэтэбин.

-Дьэ, ити кырдьаҕастарбыт манна тахсарбытыгар,биэрэк устун туспа арахсан барбыттара.Бу хайа үрдүттэн кырдьаҕастарбын көрө сатаатым да, ити тумус кэннигэр түһэн хааланнар көрбөтүм. Кинилэр тугу гыналларый?

-Ол дьонун туспа улэлээх-хамнастаах дьон ,биһиги сыыһа-халты туттубуппутун ситэрэн биэрэллэр.Биһигиттэн араанньы ,ситэ өлөн түспэтэх эбэтэр ытыллыбыт хааһын Эбэҕэ баран түһэр уонна сүүрүккэ оҕустаран аллараа устар.

Мантан аллараа икки биэрэстэ сиргэ өрүс сүнньэ уларыйар.Тумуһу эргийэ устар.Итиннэ өрүс саамай синньиир сирэ уонна сүүрүгэ биэрэккэ охсор. Ол охсор сиригэр «Пьяное горло» диэн ааттанар ыпсыыга кырдьаҕастар хаастары кэтэһэллэр.Өрүскэ түспүт өлбүт да араанньы буолбут хаастарын сүүрүккэ оҕустаран онно тиийэллэр .

Кинилэр ол хаастары хомуйаллар, Бааһырбыт хаастары ситэри дапсыйан биэрэллэр.Онно эмиэ туспа булт үөрүүтэ-көтүүтэ. Сарсын төһөнү дьаһайбыттарын билиэхпит.

Бу бүгүннү түүнүнэн бултаан бутэбит.Онон бүгүн үчүгэйдик туттумахтаан хаалаар.Ити биир рюкзака дорубуонньук уонна буорах баар .Онон эбии ботуруонна ииттэн кэбис.

Ити киэһээ хараҥарыар дылы ботуруон ииттэн таҕыстым.Били бу иннинээҕи түүн курдук буолла.сыҥаахпыт иһиэр дылы,саабыт итийэн хаалан силлии сылдьыар дылы ытыы буолла.

Кэлин олох ыксаабакка,олох тииргэ турар курдук,бу эмис ,бу көтөх хаас диэн санааҕар араара-араара ытар буоллум. Ыттаҕым аайы суулларабын. Баара бэрт.

Сүрүннээн алтыс остуолга дылы олорооччулар ытар эбиппит.Эмиэ халлаан сырдыыта хаастарбыт тэйэн хааллылар .Биһиги хомунан,төттөрү барар аатка бардыбыт.

Уопсай өйбүт-санаабыт өрө көтөҕүллүүулээх. Бары «Вася бороданы» хайҕыыллар.

-Үчүгэй .ыраах сырдатар лаампалары булбуккун.Онон быйыл бултуйдубут -дииллэр.

Онтон мин хаһан даҕаны маннык өлгөм булка сылдьыбатах,хараҕым туолан сөрү-сөп буола сылдьабын. Сотору тракторбыт бирилээн-тарылаан кэллэ. Хайаттан танҥары анньыныы буолла.Хайа тэллэҕэр тиийбиппит,оҕо - дьахтар бөҕөтө хаас хомуйа сылдьаллар. Биһиги онно тиийээт көмөлөспүтүнэн бардыбыт.

Хайдах да буоллун ,биэстии хааһы холбуу тутаат,монньуларыттан иирэ талаҕынан ыбылы тардан баайан кэбиһэр эбиккин уонна онтукаҕын аҕалан биир сиргэ мунньан кэбиһэ5ин.

Тракторбыт прицебэр таһаҕаспыт үрдүгэр төһө батарынан хааһы симэн баран дэриэбинэҕэ ыытан кэбистилэр.Ол курдук тракторбыт хаста да кырынар эбит.Ол хаастарбытын, ол «Кривошапкин» атыыһыт подвалыгар туһэрэллэр. Онно эмиэ туспа олохтоохтортон биригээдэ тэриллэн улэлиир.

Бары даҕаны тус-туһунан эбээһинэстээхтэр ,үчүгэйдик эрдэттэн тэринэн ньэһилиэнньэ барыта кыттыһан бултуур эбит.

Биэс-алта киһини аллараа кырдьаҕастарга көмө диэннэр ыыттылар. Мин бэйэм интириэһиргээн ол дьонно кыттыстым.Өрүһү кыйа аллараа диэки икки биэрэстэ курдук сири хаамтыбыт.Эбэ биэрэгин икки өттүгэр олохторун оҥостуммуттар.

Сүрүн хамаанда өрүс уҥуор өттүгэр эбит. Биһиги тиийэрбитигэр ,бэтэрээ биэрэккэ тиксибитэр. Онно көрдөххө биэрэктэн тирэннэрэн баран уһун тиит маһы ,өрүһү туора түһэрэллэр уонна,мас төбөтө хамсаабатын диэн мас оройуттан быалаан баран биэрэккэ таттаран, хатаҕалаан кэбиһэллэр .Ол тииткэ эргэ алдьаммыт илимнэри иилэн ууга туһэрэн эбии тутулук оҥороллор. Ол маскар эбэтэр илимнэргэр өлбүт хааһын кэлэн иннэн хаалар. Сатыытын ытан дьаһайан кэбистэхтэринэ эмиэ итиннэ кэлэн иннэр эбит.Ону мас тыынан киирэн хомуйан ылаллар. Ахсаанын билбэтим буолан баран,балачча элбэх хаас хомуллубут.

»Пьяное горло» диэн сирдэригэр хайа сирэйэ туруору буолан ,хайа Эбэҕэ олус чугаһынан ааһарынан манна трактор сытаан сылдьыбат  .Ол иһин биэс мас тыыга ол хаастары толору симэн баран , тыыбытын «бурлактар» курдук соһон дьоммут диэки хаамтыбыт.

Тиийбиппит дьоммут трактордарын хаста да ыыппыттар.Биһигини кэтэһэн олороллор. Тэриллэрбитин,хаастарбытын барытын тиэйэн кэбистибит.

 Булчуттар бары мустубучча ,оллоонноон олорон үөрдүбүт. Сылаас чэй истибит. Байанайтан,Эбэлэриттэн,,аны эһиил эмиэ бу курдук өлгөм булду биэрдин диэн көрдөһөн ,эмиэ аал-уотка хааннаах айах туттулар

.Ол кэнниттэн дьэ өйдөөтүм,куска тоҕо кыһаллыбаттарын. Итиччэ үлүгэр хаас курдук улахан көтөрүнэн бырахса сылдьан ,киһи эрэ куска кыһаллыа суох курдук .

Хоту дойду дьонун булуустара ,бу биһиги ункучахпыт курдук буолуо дуо?Тракторынан ол булуус иһигэр хаамтара сылдьаллар.Сүрүн көрүдүөргэ тахсар гына аҕа аймах оҥхой курдук хастан туспа ункучах курдук бэйэтигэр оҥостор .

Өлүүн барыта онно киирэн кыстанан хаалар. .Биһиги эдэр уолаттар булт бутэһигэр ,ол оҥхойдорунан кырдьаҕастар хаастарын тус –туһунан өлүүлээн уурталаан кэбистибит.

-Ити курдук,ол дойдуга хааһы бултууллар эбит. Бу икки куул хаас ,итэҕэйбэт буоллаххытына,ону дакаастаабат дуо?- дии –дии биир куулу арыйан баран,атын хостортон кэлбит уолаттарга биирдии хааһы туттартаан кэбистэ.

Оччону көрөн туран,тугу утары саҥарыаххыный.Кэпсээнэ эбиилээҕин билэбит гынан баран,икки куул хаастаах кэлбитинэн ,ол дойдуга хааһы бултууллар да эбит өйдөбүллээхпит.

Ной харахпыт өссө халлаан тымныйдаҕына,айан суола аһылыннаҕына өссө ыытыахтаахтар –диэн барыбытын төрүт да саҥарбат оҥортоон кэбистэ.
- Ол ,Өймөкөөнҥө сылдьыбыппын барытын кэпсээтэхпинэ ,бүгүн төрүт да утуйбат буоллахпыт. Ити икки куул балык, ити турааччылар куобахтар. Онтон бу балар кустар.

Бачча элбэх аһы бүгүн  харайан кэбиһиэ этибит.Буорту буолан хаалыа .Хатаска олорор бииргэ олорор однокурсникпытыгар Өлүөскэҕэ илдьэн биэриэххэ.

Такси сакаастаан бэйэтин ыытан кэбистибит. Сөҕөбүт эрэ. Ама да булт баарын иһин:

-Итиччэ хааһы ытыахтара дуо? –дэһэ- дэһэ бэйэ-бэйэбит сирэйбитин эрэ көрсөбүт.Киһибит балысхан бултаах кэлбититтэн саллабыт.Онтон кэлэр кэмнэргэ аны Ной харахпыт хайдах балыктаабытын,кустаабытын уонна куобахтаабытын истиэхпит турдаҕа.

 


Ной харах хайдах  балыктаабытын туһунан.

Ити хаас булдун кэнниттэн ситэри нэдиэлэ буолбата.Өймөкөөн сирэ-уота  эмискэччи күөҕүнэн анньан кэбистэ.Тула өттүн хайалаах буолан,хайдах эрэ тэриэлкэ иһигэр сылдьар курдуккун. Ол тэриэлкэ иһигэр сылаас охсоотун  кытта , кырыс  сирдээх сиригэр  күөх чээлэм от үүммүтүнэн барда.

Биһиги дойдубутуттан итэҕэһэ суох  араас сибэккилэр сири-дойдуну киэргэтэн симээн кэбистилэр. Манҥай утаа ньургуһун сибэкки үүннэ,онтон биһиги эҥэр  үүнэр  сибэккилэр араастарын  үгүс  өттө  манна кытта   үүнэр эбит.  Күммүт уһаан «Белые ночи» буолан барда.

Инньэ гынаатын кытта, олох үөйбэтэх өттүбүттэн иэдээн ааннаата. Биһи эҥэр кумаартан дэйбииринэн сапсынан  ,ардыгар ытыскынан охсон  эн-мин  дэһэн сылдьар эбит буоллаххына, бу дойдуга туох да омуна суох сири-дойдуну халлаанҥа күн көстүбэт гына кумаар ыһан кэбистэ.  Абытай бөҕө буола түстэ. Ханна да тиий кумаар былыт курдук уста сылдьар.

Ол ортотунан хаамтаххына,быыһыын-таһаан уруһуй буолан хаалан хаалар . Хайдах этин быһыылааҕын сиэркилэҕэ көрөр курдук  көрүнэҕин. Миэхэ оннукка үөрэммэтэх киһи,кумаардар ыстаабыттара  кыһыйара бэрдин  иһин тарбаммытым, барыта баас буолан таҕыста. Ону барытын «зеленканан» соттубутум, «зеленый человечек» буолан хааллым. Оҕолорум күлүү гынар киһилэрэ буолан хааллым.

 Биһиги соччо итэҕэйбэтэх сирэйбитин көрөн:

–Дьэ,эһиги санаан көрүн эрэ. Бу билигин мин хааман иһэбин дии?  Бу хос иһэ бүтүннүүтэ кумаар. Көрүн, бу ааспыт сирим бу курдук  оҥойон  туран хаалар. Онтон сүтэр,эмиэ кумаарынан туолар. Оннук хойуу кумаар!

Дьиэ да иһигэр киирэн  туһа суох ,киһи кумаартан куоппат алдьархайа. Дьиэм аанын,түннүгүн бүтүннүү бүөлээн,сетка таҥаһынан быыс  тардан саба сылдьаҕын. Кэлин ыксааммын олохтоохтор курдук танҥа сылдьар буоллум.Уһун суккун сон кэтэбин,аллараа өттүгэр эрэһиинэ саппыкы, төбөҕөр сэлээппэ  уонна кумаар сытаан киирбэт хайаҕастаах хара  сетканы санныгар дылы туһэрэн кэбиһэбин. Кумаары  эткэр чугаһатымаары, ырбаахын тимэҕин бүтүннүүтүн тимэхтэнэ сылдьаҕын.

Тугэҕэ тоҕо  тэбиллибит биэдэрэ олох наадалаах тэрил эбит.Ону соһо сылдьаҕын.

Киһибит  кэпсиирин омунугар икки илиитинэн далбаатаан  бэйэтин быһыытын  ойуулуу-ойуулуу ,онто  да суох кыараҕас хоспутугар   төттөрү –таары хаам да хаам буолар.

-Эс,бу киһи эмиэ тугу эрэ халытан эрэҕин-  диэн  доҕоро Данилка ыйытан киһитин өрө тэптэрэн биэрдэ.

- Ити монголлар уонна да истиэп  атын норуоттара тоҕо уһун сонноох сылдьалларын билэҕин дуо? Сылаастан харыстанан кэтэллэр диирин буолуо? Ол эмиэ баар суол гынан  баран,ити киэҥ нэлэмэн истиэпкэ ханна тиийэн саһан көҕүрэттэниэххиний? Кыратык тэйиччи хаамтын да,чохчойбутунан барар буоллаҕын.

Манна эмиэ оннук.Ол саһар сирин  баар гынан баран , кумаартан харыстанан ол биэдэрэгэр чохчойоҕун. Суккун соннунан сабыннын да ,туалет бэлэм буола туһэр. Инньэ гынаннын ол биэдэрэҕин олох чугас илдьэ сылдьаҕын.

Кыһалҕаттан ,өйүм тиллэн ааны саба сылдьар сетканы икки аны быһан баран аллараа муостаттан эрэ үөһээ икки магниты ыйаан кэбистим, инньэ гынан дьиэҕэ киирдэххинэ ол магниттар бэйэ-бэйэлэригэр тардыһаннан  кэннигиттэн ааным сетката бэйэтэ сабыллан хаалар . Инньэ гынан дьиэлээх тойоммуттан улаханнык хайҕанным.

Оскуолаҕа үөрэх бүтэн,оҕуруот олордуутугар хаалбыт звено оҕолоро бааллар. Ол оҕолору салайсабын. Ол оҕолорум мин хайдах танҥа сылдьарбын көрө-көрө истэригэр күлсэллэрэ буолуо да ,тас  өттүлэригэр  таһаарбаттар. Бары улэһит,бэрээдэктээх баҕайы оҕолор. Тугу эппиккин толорон иһэллэр.Инньэ гынан биир-икки чаас улэлээт иллэн буолан хаалабыт.

Урут сайынҥы кэмҥэ оскуола оҕолорун биир сиргэ кииннээн ,«лагерь труда и отдыха» диэни тэрийэн  оҕолору улэлииргэ угуйаллара. Оннукка майгынныыр,атына диэн дьиэлэриттэн сылдьаллар.Үүннэрбит оҕуруот астарын атыылыыллар,онтукаларыттан хамнастаналлар.

 Ол сылдьан: -Дьоммут бары балыкка бараары бэлэмнэнэ сылдьаллар, Эбэҕэ түһэр хайа үрэхтэригэр сотору “ дьарҕаа” балык ыама буолуохтааҕын-  оҕолорбуттан истэбин.  Оҕолорум кыра дьон начальнай кылаастар ,инньэ гынан улахан кэпсээннэрэ суохтар.

Оччону истэн баран , дьиэбэр  тиийэн дьиэм хаһаайынын :- Балыкка илдьэ бараар- диэн көрдөстүм.

Киһим :- Балыкка барар санаам суох этэ. Эбэнэн аллараа түһэн ,хайаттан түһэр урэххэ тиийиэххэ наада,ороскуота бэрт .Онтон моторка бензинин аҥардаһар буоллаххына, барыахха сөп.Мин үөрүүнэн сөпсөһэн бензинигэр,аһыгар харчынан кыттыстым.

Бэйэтэ эппитин курдук, кинини  эрэ көрө сылдьабын. Өр-өтөр буолбата ,биир үтүө күн моторкаҕа олорон Индигир өрүһү батыһан аллараа диэки уһуннубут .

Ону бу киһим сарсыарда туран баран :

-Бүгүн балыктыы барабыт! Ол кэнниттэн үгүс кэпсэтии суох. Миэхэ, сарсын балыктыы барыахпыт -диэн эрдэ этиэ эбит,онтукабыт суох буоллаҕа.Инньэ гынан бэрт түргэн хомунуу буолла. Дьиэбит Индигир өрүһү өҥөйө олорор. Хомуннубут да айаннаатыбыт.

Үс  икки сүүстээх лиитэрэлээх мас  буочукалары тиэннибит . Ол иһиттэргэ балыктарбытын  тууһуохтаахпыт. Саамай сөхпүтүм диэн балыктыы баран дьон ааттааахпыт да илиммит да ,күөгүбүт да суох .

 Инньэ гынан ол балыкпытын туох тэрилинэн балыктыырбын билбэккэ сылдьабын. Бу эҥэр ,Индигир хайа өрүһэ буолан сүүрүгэ бэрт эбит . Омуннаан эттэххэ уу үрдэ  күөччэх эриллэрин курдук ,өрө ытылла  олорор.

 Саҥардыы мууһа барбыт буолан онон манан ситэ ууллубатах муустар,ол быыһыгар , сууллан хаалбыттарын  уу аҕалбыт ,аҥардарыгар дылы биэрэккэ өрө сүүрэн тахсыбыт тиит мастар сыталлар. Ол мастар лабааларыгар  тиийэн сааллыахха сөп курдук.

 Мин  «алаас оҕото»  олус диэн куттанным.Бэрткэ сэрэнэн өрүс хомотугар турар корпуска киирэн олордубут.Өрүс сүнньүгэр киирэрбитин кытта биһигини сүүрүк охсон  мотуоркатааҕар түргэнник устубутунан бардыбыт.Биэрэкпит икки өттүбүтүгэр эп элэннэс. Биэрэккэ анньылла сытар тииттэр лабааларын аннынан бэрт нэһиилэ аһаран биэрэ – биэрэбит устабыт.

 Ол икки ардыгар муус кумахха анньыллан турарыгар иннэ сыһабыт.Эйиигин ,эн хара быаргын дьөлө түһэн үөлэн кэбиһиэх курдук уун-утары хоройон турар мастары тумнабыт. Корпуспут өрүс уутун долгунугар оҕустардаҕын аайы ,тула өттүм уу, ону кытта халлаан. Куттанан  корпуска  хамсаабакка ,хатанан баран олоробун. Иккиэн «харах» буолан олоробут.

Устан истэххэ   өрүспүт ортотугар таас,кумах  перекаттара  көрсөллөр .Мотуорбут биинтэтин хаста да быһа оҕустардыбыт.Сирин –уотун , билэр эрэ киһи сылдьар дойдута эбит. Тулалыыр айылҕабыт хаартыската олус түргэнник уларыйталыыр.

Өр гымматыбыт Индигир хочотуттан таас хайаҕа кэтиллэ түстүбүт. Эбэ икки өттүттэн таас хайалар ыбылы анньан киирдилэр.Аара били,»Пьяное горло» диэн сиргэ биэрэккэ тахсан  «культурнай отууттан» таастыйан хаалбыт биир куул туус ыллыбыт.Совхоз урут баржанан туус аҕалан иһэн , уу туһэн хаалан туустарын барытын манна сүөкээн кэбиспиттэр. Ону ,хата норуот онно манна  туһана  сылдьар.

Балачча сири уһуннубут.Киһим ыйааһын көҕүрэтэбин уонна кэлэн иһэн заправкаланыахпыт диэн икки сиргэ канистралаах бензиннары кумахха көмөн кистээтэ. Уҥа өттүбүтүттэн,балачча улахан үрэх кэлэн Индигиргэ холбосто. Аны Индигир өрүстэн туораан ол үрэҕинэн  моторканан , төһө айаннатарынан  уһуннубут.Онно көрдөххө  үрэх устун балыктар уста сылдьаллара көстөр. Кэлин тиһэгэр  хайаттан танҥары устар үрэххэ кубулуйда. Биэрэккэ  икки моторка турар.Ол аттыгар тиийэн тигистибит.

Биэрэккэ тиксээт киһим  икки балачча уһун титириктэри сугэнэн быһа оҕуста .Миигин дьаһайан ол титириктэргэ хас биирдиитигэр уончалыы оскуоманы курдаттыы саайтаран баран ,быкпыт оскуоматын плоскогубцанан  күрүчүөк курдук токуруттаран  кэбистэ.

-Бу бултуур тэрилбит . Атын туох да наадата суох. Биир биэдэрэ курдук тууста  уонна  куулларда рюкзакка уктан кэбис. Билигин барыахпыт. Мантан ырааҕа суох.Манна кэлэн хонуохпут.Ити дьоммут ханнык перекатка сылдьаллара буолла.-диэн баран үссэнэр аспытын, иһиппитин хомуоспутун хомуйсан киирэн барда.

Мин улаханнык муодарҕаатым.Бу тэрилинэн хайдаз балыктыырым буолла диэн испэр саныыбын.Эмиэ да күөгу буолбатах. Кһрүчүөгүттэн балык мүччү түһэ сылдьыах курдук.Чиэрбэбит да суох.Туох эрэ тэрил. Былыргы дьон курдук тэрилбит ,борустуойа бэрт . Кэмэ кэллэҕинэ билиэхпит диэн бэйэбин уоскутуннум.

!Хайаттан танҥары түһэр урэҕи батыһан өрө өксөйбүтүнэн бардыбыт.Арай ол иһэн көрдөхпүнэ үрэх бүтүннүү балык эбит.Үрэх уутугар баппакка үөһээнҥи хапчааннара көстөр.Бу үрэххэ хайаттан сыркыс  уу  түһэр сиригэр кэллибит.

-Дьоммут манна  манҥайгы перекатка бааллар эбит -диэтэ аргыһым.

-Ону  эн хантан биллин ?- диэн киһибиттэн ыйытабын.

- Үчүгэй буолсубут. Кэмигэр кэлбит эбиппит.Ити балыктыы сылдьар дьон суоллара-иистэрэ үчүгэй-

 дии –дии  хаан былаастаах ууну, балык истэрэ ууга уста сылдьалларын ыйан көрдөрдө.

-Кэл манна чугаһаа. Бу көр эрэ.

Мин ыллыктан туораан  үрэххэ чугаһаан хайаттан сыркыс  уу түһэригэр  тиийбитим. Уум үрдэ барыта хаан, балык истэрэ  уонна искэхтэрэ уста  аҕай сылдьаллар. Ону хата балыктар   бэйэлэрэ тоҕо –хоро  үссэнэ аҕай сылдьаллар .

- Итиччэтигэр эн биһи иккис перекатка барабыт. Ити дьон балыктарын иһин хостоон кэбиспиттэрин сүүрүк манна охсон аҕалбыт.

 Хайаны кыратык эрэ дабайан  баран уһун остоох саппыкыны уу саппат буолаатын кытта ол сыркыс уубутун кэһэн туораатыбыт.  Ол иһэн киһим үөрэн-көтөн,санаата көнньүөрэн киирэн барда.Ити кэнниттэн чаас курдук хааман баран били урэххэ түһэр иккис сыркыс уубутугар тиийдибит.

-Дьэ.кэллибит .Итиннэ арыый өксөйдөхпүтүнэ перекаттыа онно тахсан балыктыахпыт.

Сыркыспытын өрө  өксөйдүбүт.Хайа үрэхтэрэ дьээбэлэрдээх буолаллар эбит.Сыркыс уубут эмискэччи хайаттан туруору соҕус иннэри сиринэн сүүртэ.Онно көрбүппүт балык бөҕөтө ол устун хайа оройун диэки устар эбит.Уубут чып –чычаас .Мин көрдөхпүнэ балыктарбыт хайа тааһыттан тирэнэ-тирэнэ устар курдуктар. Балыктарбыт арҕастара уонна үөһээнҥи лапчааннара көстө сылдьар.

-Кэллибит. Бу манна балыктыахпыт-диэн баран киһим  биир кыра соҕус көнө ньуурдаах тааска таһаҕаһын барытын  туһэрдэ.

-Балыктыыр сирбитигэр кэлбит дьон быһыытынан,байанай сиэрин-туомун тутуһуохха.Бэйэбитигэр сылааста киллэриниэххэ-диэт дьиэтиттэн аҕалбыт алаадьытын ылан сыркыс кытыытыгар киирэн:

- Тулалыыр эйгэм, сайыннары ууллубат хаар бэргэһэлээх халлаанҥа чарбачыһар хайаларым,сүүрэр -көтөр кыылларым дьугуйданар күөх чээлэй аар тайҕам,көмүс хатырыктаах балыктарым устар Улуу эбэм Индигир иччилэрэ эһиэхэ саха омук угэһинэн алаадьынан айах тутан ,бу дьон хара санаалаах,күүстэринэн кэлэн биһиги  тыынар харамайдарбытын сэймэктээн эрэллэр диэбэккэ, урукку курдук быдан дьыллар угэстэринэн сөбүнэн көрөн быйылгы кыстык аһылыга буолар гына көмүс хатырыктааххыттан бэрсэргэр көрдөстөҕүм буолуохтун. Дом.Дом.Дом.-дии-дии алаадьыларын сыркыс кытыытыгар биэрэккэ төгүрүччү тэҥитэн баран, ортотугар биир алаадьыны уурда.

Сүгэн аҕалбыт маспытынан уот оттон сылаас чэй истибит.

 -Эн үлэн диэн боростуой.Манҥай утаа ити оскуомалаах титирик маскынан ууну сууралыан,бу курдук диэн,хайдах хамсаныахтаахпын көрдөрдө.Ол хамсаныытыгар титириккэ баар оскуомаларыгар хаптарбыт балыктар биэрэккэ эһиллэн тахсаллар.Олортон саба быраҕан саамай эмистэрэ диэн   биир балыгы ылан , иһин хайытан ис үөлүн,балык төбөтүн ылан тоҥустуу саҥаран аал уотун аһатта.

-Биһиги тоҥ уустар , эһиги курдук алаадьынан ,нууччалар курдук кыраадыстаах уунан буолбакка аал уот иччититтэн Хатан Тэмиэрийэттэн хаан кутан көрдөһөбүт.Балык хамсааһына үчүгэй эбит.Өр буолуо суохпут.Эн эдэр киһи балыгы биэрэккэ таһыытын кыайаар.Ити икки буочукабытын толордохпутуна сөп буолуо.Онтон ордук моторбут да кыайбата буолуо,сүүрүк утары өксөйөбүт.

Сарсын сарсыарда аттаныахпыт.Бүгүн киэһээ да барыахха сөп этэ да ,сэрэҕэ бэрт хараҥаҕа былдьатыахпыт.

Бэрт борустуой тэрилинэн ,титириккэ оскуоманы саайан баран балыктыыллара буолуо диэн түүлбэр даҕаны көрбөтөҕүм.

-Онтон бу иккис титирикпит туохха нааданый?- диэн киһибиттэн ыйытабын.

-Бу да киһи,онтон бу тэрилин тостон дуу.эбэтэр ууга ыытан кэбистэххинэ.Мантан ото-маһа суох сиргэ сылдьан.төттөрү хаамар эмиэ сэниэни эрэйэр.Ити саппаас тэрилбит.

Мин киһим сорудаҕынан кини хайдах хамсаммытын курдук суралаан истэҕим аайы, хас тартаҕым аайы иккилии-устуу балык биэрэккэ эһиллэн иһэр.Ону киһим балыктарбын ылан төбөлөрүн,кутуруктарын быһан,истэрһ тоҥоноһунан хайа сотон икки аны араарар. Киирэн ууга сууйар, тааска куппут тууһугар  буккуйар . Ол кэнниттэн балыктарын куулга уган иһэр.Өр –өтөр буолбата ,биир куулбут туолла.

-Дьэ маны биэрэккэ киллэрэн буочукаларга кут.Ити быаны ылан  биэр эрэ. Куулу  туомту баайан баран биир төбөтүн миэхэ биэрдэ.

-Маны биэрэк устун хааманнын соһон илдьэ бараҕын.Маска эрэ хайа таттарыма.Сүгэрдээҕэр быдан чэпчэки буолуо.Ол кэнниттэн балыгы буочукаларга хайдах симэрбин быһааран биэрдэ.  

Киһим эппитин курдук буолла.Хайа иннэритэ уонна сүүрүгэ күүстээх буолан хааман сиэлэн иһэр икки ардынан  хааман куулбун соһон өр- өтөр гымматым моторкабыт турар сиригэр тиийэн кэллим.Аҥараа дьоммут кэлэн барбыттар.Биһиги эрэ корпуспут  турар. Кууллаах балыкпын буочукаҕа куппутун буочука аҥара буолла.Киһим эппитин курдук дьаһанным.

Аан манҥай буочука тугэҕэ көстүбэт гына туус куттум.Балыктарбын өрөҕөтүнэн уурабын.Биир дьапталҕа балык кэнниттэн сөбүгэр соҕус туус кутабын, түөрт дьапталҕа балык кэнниттэн балыктар көстүбэт буолуохтарыгар дылы  халын туус кутабын. Киһим эппитинэн хас биирдии балык бэйэтигэр сөп буолар эрэ кээмэйдээх тууһу иҥэринэр,ситэ тууһа тиийбэт буоллаҕына ол халын гына куппут туускуттан бэйэтигэр ситэринэр үһү .

Төттөрү ыстанным тиийэн кэлбитим .Киһим  иккис куулун толорон эрэр эбит. Иккис куулбун эмиэ манҥайгы куулум курдук соһоммун аҕалан буочукаҕа куттум.Үһүс сырыыбар киһибин суол ортотугар көрүстүм.

-Биир куул аҥаара хаалла .Мин эн тиийиэххэр дылы чэй өрүөм.Өр гыныам дуо? Бэрт түргэнник куулбун соһон корпуспут турар сиригэр тиийэн кэллим. Бутэһик куулбутун иккиэн көмөлөөн бэрт түргэнник буочукаҕа тууһаан кутан кэбистибит.Киһим үөрүүтэ сүрдээх,айаҕа хам буолбат.

-Быйыл кыһыннары сиир балыктанным,хата эн кэлэннин күүс- көмө буолан абыраатын.Ороскуота бэрт.Ити бензиммит кыһыл көмүс курдук.Бу эҥэр заправка суох буолан эрэйдэнэбит.Кыһын массыыналар аҕалан буочукаларга куталлар. Ону харчыга кыбыттаран дубук ылан кэбиһэҕин.Бу быйыл бензинҥэ кыбыттаран балыктамаары гыммытым.Хата эн харчынан кыттыһан бу балыктаатахпыт.Оруобуна кэмигэр кэлбиппит. Арыт сыыһа туттаран кэбиһэҕин.Дьиҥинэн ороскуотун быдан сабар.

 Ити кэмҥэ күн хайа кэннигэр түһээтин кытта,эмискэччи хараҥарбытынан барда.

 -Оо.бириэмэ ырааппыт. Дьэ,билигин боростууойдук балаакка иһигэр киирэн нуктуу түһүөхпүт.Аны түөрт чааһынан халлаан сырдыа ,оччоҕо айанныахпыт.

Балаакка иһигэр киирэн сыгынньах таас үрдүгэр таба тириитэ быраҕан баран нуктаан ыллыбыт.Төттөрү  устуубут быдан бытаан буолла.Хаста да заправкаланан.сүүрүгэ бэрдиттэн  сатыы эрэ киһитээҕэр түргэммит быһыылаах, күнү  алдьатар гына айаннаан дьиэбитигэр кэллибит.

 

 

Ной харах Өймөкөөнҥө - оскуола 5 чиэппэригэр.

Ити кэнниттэн сайын ортото оҕуруоппут аһа өрө  анньан эрдэҕинэ, биир үтүө күн оскуолам директора ыҥыран ылан баран:-

-Дэриэбинэттэн олох чугас оскуола звенота от оттуу сылдьар, онно көмөҕө бараҕын. Учуутал уэрэхтээх эр киһи наада буолла.Эн оннугар манна биир олохтоох декреткэ бараары сылдьар учуутал кыыс , эйиигин солбуйуо -диэн дьаһайда.

Миэхэ син –биир манна сылдьар дуу?отко тиийэн улэлэһэр дуу?Аармыйа5а сылдьар саллаат курдукпун  «бириэмэ барар ,практикам бутэрэ чугаһыыр». Алаас оҕото буоллаҕым ,отко кыра оҕо эрдэхпиттэн эриллибитим,онон санаабар чэпчэкитик ылынным.

Сарсынҥы күнүгэр директорым мотоциклга олордон төттөрү «Томтор» диэки барар суолунан айаннатан иһэн туора уҥа диэки арахсар суолунан тахсан ,хас да улахан күөллэр силбэһэ утуу-субуу баар сирдэригэр тиэйэн аҕалла.

 Биир күөл уҥуоргу өттүгэр хаһан тутуллубута биллибэт дьиэ,ону кытта кэккэлэһэ  балааккалар тардыллыбыттара көһүннэ. Оскуолабыт звенота  күөллэр икки ардыларынан базаланан олорор эбит . Күөллэри тула баар ходуһалар охсуллубуттар ,хайыы-уйэҕэ кэбиһиллэн тураллар. Тиийэн кэлбиппит.Биир дьуһуурунай оҕо миин буһара сылдьар.

-Хайа дьонун хайа диэки сылдьаллар?

- Ити ойуур кэннигэр от кэбиһэ сылдьаллар.Эһигини кэтэһэллэр этэ.  Бүгүн эрдэ кэлиэхпит -диэбиттэрэ. Онтон бу өттугэр техника сылдьар сирин барытын оттоотубут. Илиинэн эрэ охсуу хаалла.Онон икки аны хайдыахтаахпыт.Техникалаахтар атын сиргэ көһөн биэриэхтээхтэр. Бу эҥэр илиинэн оттооччулар хаалыахтаахтар.

Дириэктэрим мин диэки эргиллэн :-  Бу оскуолабыт звенота икки аҥы хайдыахтаах.Бу илиинэн от охсооччуларга, эн салайааччынан хаалыаҕын- диэн миигин тоҕо манна тиэйэн аҕалбыт биричиинэтин эттэ.

Дьоммутун кэтэһэ таарыйа отуу чэйин иһэ олордохпутуна, били ДТ_75 тракторбыт волокушатыгар олорсон,олор кэннилэриттэн билисипиэттээх оҕолор иһэллэрэ көһүннэ.

Биригэдьиирдэрэ,оскуола улэҕэ предметигэр учуутала ,биһигини кытта кэпсэтэн барда:

-Быйыл ардахтар сөптөөх кэмигэр түһэннэр,бу кырдал сиргэ от бөҕөтө үүммүт.Онон улэ түмүгэ куһаҕана суох.Халлааммыт да, бу от кэмигэр туран биэрдэ.Инньэ гынан былааммытын толорор кыахха киирдибит.Онон аны күһүн отделение биир убаһаны биэрэрэ буолуо.Бу үрэхпит сүнньэ барыта ууга былдьанан турар,ол иһин  илиинэн эрэ охсуллар кыахтаах.

 Бу дойду уолун аҕалбытын учугэй. Илиинэн оттооһунҥа  сыһыаннаах буолуо,ити Миитэрэй оҕонньору кытта манна хаалыахтара. Биһиги билигин  техниканы простуойдаппат иһин көһөммут ,ол хайалар тэллэхтэрин оттуохпут.

Оҕолор хара улэҕэ сылдьар буоланнар аччыктаабыттара сүрдээх быһыылаах, саҥата-иҥэтэ суох аһыы олороллор. Бэйэлэрэ да улахана суох дьоннор 7-8 кылаас уолаттара. Биһиги кэпсэтэрбитин туораттан истэллэр. Кун уотугар быһа сиэтэннэр молоруйан,хатан хаалбыттар.

Аһаан бутээт барыахтаах дьоммут хомуммутунан бардылар.Астарын,утуйар-таҥастарын волокуша үрдүгэр уураат үгүс кэпсэтиитэ суох айанныы турдулар .Директорбыт кинилэри батыста.Биһиги сайыһа көрө хааллыбыт.-

Оҕолор күннээҕи олохторо бэрээдэктэммит эбит. Тэрээһин улэлэргэ, бүгүн ким ас астыыра,от улэтигэр ким тугу гыныахтааҕа эрдэ быһаарыллыбыт буолан улэлииргэ чэпчэки буолла. Атыннык эттэххэ куннээҕи үлэ хаамыытын бэрээдэҕэ: хаска турарын, хас чаас улэлиэхтээҕин,сынньанар кэмин барыта бэрээдэктэммит.

Уолаттары кытта билсиһээри улахан балааккаҕа киирэн санаабытыгар мунньахтаатыбыт. Сүрүн састаап хаһыс да сылларын бу лааҕырҕа сылдьаллар. Онон үлэ хайдах барыахтааҕа биллэр эбит.Онон билсиһии эрэ курдук буолла.

 Биир икки хоноот оҕолору кытта ыкса табаарыстастым.Сааспынан да сорох оҕолортон биэс-алта  эрэ  сыл аҕабын. Бу эҥэр дойду диэки хайдах олороллорун,армияҕа сылдьыбыппын,Дьокуускай куорат туһунан кэпсиибин.

Соһуйуом иһин дьонум телевизор туһунан кэпсээбиппин олох итэҕэйбэтилэр.

 -Маннык кыра сундуук курдук дьааһык иһигэр туох барыта көстөр .Киинэ курдук көрөҕүн,аан дойду солунун барытын истэҕин.- диэн кэпсээбиппэр дьонум олох итэҕэйбэтилэр.

 -Радио,телефон остуолбаларга ыйаммыт  проводтар нөҥүө кэлэллэр. Онтон ол телевизор диэн тэрилгэр киһи бэйэтэ буолуохтааҕар,аҥардас саҥата хайдах  салгынынан кэлиэн сөбуй  - диэн дьонум мөккүөр бөҕө. Онтон ол салгынынан хайдах кэлэрин , билиннээнҥэ дылы бэйэм да билбэппин.

Оҕолорум улэһит баҕайы оҕолор ,от улэтигэр тугу гыныахтаахтарын миигиттэн ордук билэллэр. «Капитан» диэн сымыыта суох,ат оҕустаахпыт. Бу оҕус саамай сүрүн улэһиппит.Кинитэ суох олох сатаммаппыт. Билигин  сүрүн улэбит от кэбиһиитэ.

 Бу дойду биһиги эҥэр курдук буолбатах,отпутун кэбиһэрбит хос улэлээх буолар эбит. Илиинэн охсор отторо,барыта үрэх сүнньүгэр сытар  уу ото. Ол оту тобуккар дылы ууну кэһэ сылдьан охсоллор уонна  дулҕалары туһанан кинилэргэ өйөөн үс-түөрт маһы төбөлөрүн холбоон олох оҥорбуккар, откун мунньан аҕалан бугул курдук оҥороҕун. Дьэ ол оҥорбут бугулларгын «Капитаны» кытта кэрийэ сылдьаннын ,кэннигэр  билинҥи өйдөбүлүнэн трактор биилкэтин курдук мастары соһо сылдьарыгар бугулларгын чөмөхтөөн кураанах сиргэ таһааран откун ыһан куурдаҕын.

 Инньэ гынан эрэйдээх,элбэх эбилик улэлээх, күнү быһа ууну кэһэ сылдьаҕын. Ол от куурбутун кэннэ,биирдэ кэбиһэҕин. Саамай абата диэн өҥүрүк куйааска иннигэр Индигир курдук улуу Эбэ уста сыттаҕына ,бу дойду эҥэр курдук күөлгэ сууруугэ суох сиргэ киирэн сөтүөлүүгүн.Индигир хайа өрүһэ буолан ,куруускаҕа уу куттан да истэххинэ,тииһин ыпсыбат буола түһэр уу тымныытыттан уонна ол эрэ буолуо дуо,сууругэ кууһэ –күдэҕэ.Биир-икки хардыы оҥордун да түннэри охсон кэбиһэр кыахтаах.Онон киһи сөтүөлээбэт уута.

Арай биир күн хайа тэллэҕэр тиийэн от бугуллуу сылдьабыт. Улэбитин бүтэрэн эрэбит. Ити бириэмэҕэ биһигиттэн үөһээ ,таас тааска охсулларын курдук тыас иһиллэр. Ол кэмҥэ кырдьаҕас наставникпыт  Миитэрэй ыксаабыт аҕай! Сүүрэр-хаамар икки ардынан тиийэн кэллэ:

- Бу бугулларгытын ити хайа эҥиэтин диэки үөһээ тардыталаан, билигин хайаттан уу киириэ .отторбутун илдьэ баран хаалыа. Түргэн соҕустук хамсанын –диэн дьаһал бөҕө буола түстэ.

Олохтоох киһи биллэҕэ диэн дьаһалы толорорго эрэ бардым. Төбөтүнэн биир улахан от тахсар бугуллардаах этибит.Онтукабыт үгүс өттүн үөһээ тартыбыт.Ол кэмҥэ киһим эппитин курдук,хайа оройун диэки уу кулдьугуруурун курдук тыас иһилиннэ ,ол кэннэ өтөр буолбата хайа аппатынан уу кутан киирэн барда. Биһиги оҕолордуун бэрт нэһиилэ үөһээ тахсан биэрдибит.

Олох киһи сымыйанан эппитин курдук, өҥүрүк куйаас.халлаанҥа биир да былыт суох, ол гынан баран кылгас бириэмэ устата уу халааныгар тубэстибит. Уу холоруктуу уста түстэ. Оттуу сылдьар хайабыт  тэллэҕэ бүтүннүү  уу буолла .Били орообокко хаалбыт бугулларбыт ол ууну кытта устан аллараа дэллэриһэ турдулар. Ону сайыһа эрэ көрөн хааллыбыт. Хайыыр да кыах суох.Омуна бэрт , ситэри уонча мунуутэ буолбата,били уубут туох да буолбатаҕын курдук олох суох буолан хаалла.

Бугулларбытын онно-манна талахтарга сыбаан киһи туһаммат ото оҥорон кэбистэ.Биир оту элбэх киһи өр гыныахпыт дуо,кэбиһэн кэбистибит.Бу дойду айылҕатын сиэрин-туомун билбэт киһиэхэ ,сэрэхтээх дойду эбит, киһини даҕаны илдьэ баран халыан сөп курдук . Миитэрэй кэпсииринэн ханна эрэ хайаларга түспүт ардах уута итинник кэлэн тоҕо түһэн ааһар эбит.

Аҕыйах тылынан эттэххэ , алаас оҕото буоларым бысыытынан , үрдүк таас хайалар сабардаан туралларыттан өйүм-санаам баттанылла сылдьар. Хайалаах сир диэн букатын атын буолар эбит.  Дук-дак тутта сылдьаҕын. Билинҥи өйдөбүлүнэн наука тылынан ыллахха ,киһи давленията уларыйар эбит. Аллараа сытар сиртэн үөһээ үрдүккэ таҕыстаҕын аайы давлениян үрдззн бизрзр.

 Биир сынньалан кэмҥэ оҕолорум чугас турар хайа үрдүгэр таһааран Индигир хочотун көрдөрдүлэр. Сарсыардаттан оҥостон, биирдэ үссэнэрдээх,сэрэххэ наставнигым карабинын улассан хайа туруору сирэйин эргийэн кэтэҕинэн хайа оройун диэки аттанныбыт.  Хайа оройугар чугаһаан эрдэхпитинэ,туох эрэ улахан күлүк кэлэн ааспытыгар .

 –Хотой!.Хотой!Тугу эрэ туппут-диэн  оҕолор аймана түспүттэригэр ,хоппоруун хотойу олох  чугастан көтө сылдьарын көрөн улаханнык салынным. Бөдөн да көтөр эбит. Биһигиттэн арыый аллараа таастар быыстарыгар  таас очуоска олоро биэрээт туох эрэ көтөрүн,курупааскыны дуу?Кууруссаны дуу? Таас очуоска атахтарынан тааһы тарыйаат ,ол онно көтөрүн кистии көмөн кэбистэ.

 Ол кэнниттэн таас очуостан кынаттарын даллатаат,сапсыммакка эрэ танҥары ыһыктынан кэбистэ. Хочо диэки көтөрө эрэ көстөн хаалла. Арай көрбүппүт биһигиттэн атын хайаҕа биир уһулу ойон тахсыбыт таас очуоска, соҕотох чубуку күн уотугар сыламныы турарыгар,хотойбут тиийэн үрдүтүгэр түстэ,түннэри көтөн кэбистэ.Кытаахтаабытынан халлаан диэки өрө көтүөх курдук буолан иһэн , кыайбакка дуу7 Эбэтэр соруйан дуу? Иккиэн тутуспутунан аллараа диэки тааһы бырахпыт курдук түстүлэр. Ол иһэн чубукутун ыһыктан кэбистэ.Бэйэтэ өрө көтөн таҕыста.Чубуку  аллараа таастарга тиийэн охсулунна,төкүнүйэрэ зрз көстөн хаалла.Хотойбут  өр-өтөр буолбата, ол диэки көтөн тиийэн түстэ,таастарга күлүктэнэн көстүбэт буолла. Көтөр аймах ыраахтааҕыта буолуон буолбут эбит.

Чубуку курдук хайа бараанын , бэйэтинээҕэр бөдөҥ кыылы хоппоруун хотой бултаабытын көрөн ,биһиги бары да салынныбыт. Итинник буоллаҕына киһини кытта бултаһыан сөп эбит. Урут Өксөкүлээх туртаһы,тайаҕы да үрдүгэр түһэн баран сүүрэн истэхтэринэ аҥар атаҕын үүнэн турар маска  тобулу биэрэн, ыйаастан хайа тардан охтортуура үһү диэн аҕам кэпсиирин истэрим.

Маныаха дылы  бу эҥэр көтөр кынааттаах ыраахтааҕыта хотой баара буолуо дии санаабат этим. Биһи эҥэр куобах мэнээктиир кэмигэр баар этэ ,көтө сылдьарын биирдэ эмэтэ көрөрүм. Ол гынан маннык бөдөҥ көтөр дии санаабат этим, атын боруодата эбитэ дуу?

-Уолаттаар!Олох бачча- диэт Ной харахпыт икки илиитин даллатан кэбистэ,сахаларга Гулливер киһи икки илиитин даллатан кэбиспитэ.Улахан көтөр буолан та5ыста уонна көтөрү үтүктэн иэгэннээн үҥкүүлээн ылла. Ол быыһыгар хотой буолбута буолан,уоттаах харахтарынан  биһиги сирэйбитин көрүтэлээн ылар.  Олох хотойун оруолугар киирэн барда, көтөр саҥатын үтүктэн чыҥыргаан киирэн барда.

Онуоха табаарыһа Данилка:

-Бу да киһи, ама да улуу көтөрү көрбүтүн иһин ,наһаа итинник омуннаммакка эрэ , кэпсиэн этэ –диэн Ной хараҕы сэмэлии сатаата да ,киһитэ истибэтэ.

 Халлаанҥа чарбачыһар хайалар биир чыпчаалларын оройуттан,көтөр кыыл  буолан таҥнары өҥөйөн туран көрдөххө , киһи ытыһын эмискэччи нэлэс гынан гыммытын курдук иннибэр үтүө хартыына суруллан көһүннэ: Индигир эбэ очоҕос курдук эриллэн уста сытарын,кини  киэҥ хочотун, тараҕай төбөлөөх хайалар быыстарын,ымпыкчыктарын быыстарынан сүүрүгүрдз сытар сыркыс урзхтзри ,бүөлүү  үүммүт мас ойууру. Ол күөллэр быыстарыгар оттуу сылдьар ходуһабытын  барытын сирийэ көрөн турдахха, киһи хайдах эрэ өйүн-санаан чэпчээн,чыычаах буолан көтөн барыан санаата киирэн кэлэр. Ол, Эһэ хайа диэки Өймөкөөн дэриэбинэтин  дьиэтэ-уота испиискэтээҕэр кыра буолан көстөллөр.Ол аттыгар ,сүөһү-сылгы мэччийэ сылдьар.

Онтон Индигир Эбэни субуйа баран көрдөххө,онно-манна түптэ буруота халлаан диэки субуллан тахсар,ким эрэ оттуу,балыктыы сылдьаллара көстөр. Сир дойду оттонон бугулларынан,кэбиһиллибит отунан туолбут.Аар тайҕаны кэрийэ көрдөххэ биир сиргэ ,биһиги олохсуйан олорор сирбититтэн арҕаа биэс килэмиэтр тэйиччилээх сиргэ кумаартан куотан дьүөдьэҕэ  тайах киирэн төспүтэ төбөтө  эрэ көстөр. Биһигиттэн аллараа соҕуруу хайа тэллэҕэр биир оҕолоох эһэ сугуннуу сылдьара көһүннэ.

Бу сиргэ-дойдуга биһиги эрэ буолбатах эбиппит. Дьэ кырасыабай көстүү. Оҕолорум дьоннорун уэрэхтэрин иҥэринэ сылдьар эбиттэр,ытык сиргэ тахсан баран мэниктииллэрэ тохтоон хаалла.Хайа оройугар олорон үссэннибит,айылҕабытын аһаттыбыт-алҕаатыбыт.

-Хайа оройуттан ону-маны көрөн саллан кэллим.Ордук оҕолоох эһэ сылдьарын билэммин сэрэхэчийэ быһыытыйдым. Отууубутугар чугаһаан иһэн эмиэ биир дьиктини көрөн соһуйдум.

Оҕолорум биир сиргэ кэлэн « Кыыс хараҕа» күөл баһыгар уолан уута түспүт сиригэр,дулҕалар быыстарыгар сасыһа оонньоотулар.Ол дулҕаларбыт үрдүктэрэ киһитээҕэр үрдүктэр. Хас  эмэтэ үйэлэр устата үүммут дулҕалар быһыылаах. Дулҕа бачча үрдүк буолуор дылы үүнэрэ буолуо диэн санаабат да этим. Оҕолорум ол дулҕалар быыстарыгар, «лабиринт» курдук сиргэ киирэн сүтэн хааллылар. Дьээбэҕэ киирэн оонньостум .Дулҕаларым бэйэм үрдүгүм  саҕалар. Дойду эҥэр,дьон тыыппатах сиригэр бачча үрдүктээх дулҕалар бааллара эбитэ дуу? Саарбахтыыбын.Оҕолорум өр соҕус сасыһа оонньоотулар.Бэрт нэһиилэ ыһыытаан –хаһытаан оҕолорбун  дулҕалар быыстарыттан таһаартаатым. Ол кэнниттэн күөлү эргийэ  отуубут диэки бардыбыт.

Күөлбүт «Кыыс хараҕа» диэн ааттааах, , биир түмүгүн  өттүнэн кэтит ,онтон эриллэн тиийэн синньээн уһуктананан түмүктэнэр. Ортотугар төгүрүк мастаах-оттоох арыылаах . Ону хайа оройуттан көрдөххө кырдьык киһи хараҕар майгынныыр. Онтон салгыы өрүс  үрэҕин курдук быста-быста күөл буолан Индигир Эбэ5э тиийэр .Күөлбут кытыыыта отунан саба үүнэн хаалбыт.Ол быыһа барыта сарбыт кус,эҥин араас саҥа-иҥэ, аһыыр , көттөхтөрүнэ кынат  тыаһа бөҕө. Ол гынан баран ол кустарбытын наставникпыт,былыргылыы тиргэлээн,сохсолоон,туһахтаан бултуур. Хас күн аайы сарсыарда уончалыы куһу таһаара турар. Ону миин да ,ыһаары да  гынан буһарабыт.. Күн аайы айахпытыгар кус этин сии сылдьабыт.

Мин ити кустары күөл үрдүгэр отууланан олорор буоламмыт, манна кэлиэхпиттэн, куруутун күөлгэ уу баһа киирэ таарыйа   көрө сылдьабын. Кус арааһа күөлгэ халҕаһа курдук уста сылдьар. Салбанабын эрэ. Дойдубар курдук  саанан киирэн ытан бултуохпун баҕарабын да наставникпыт туох да иһин бултаппат, билигин эрдэ кэмэ кэллэҕинэ бултатыам диэн буолбута.

Улэбит бу диэки үмүрүйэн эрэр, бу сиртэн атын сиргэ тэйэрбит тиийэн кэллэ.Биир-икки хонуктаах күн улэтэ баар.Ол кэнниттэн Индигир өрүскэ киирэн отделение отчуттарыгар көмөлөһүөхтээхпит.

Миитэрэй  барыахтаах күммүт  иннинээҕи  киэһээтигэр :

-Дьэ, Куола сарсын эйиигин дойду киһитин баҕан хоту кустатыахпыт, отделение отчуттарыгар кус кэһиилээх киириэ этибит.Кинилэр бу биһиги курдук кус этинэн бэйэлэрин  арбайдаабакка олорор буолуохтаахтар.

-Билигин бу киэһээ, ити кустуур тэрилгин оҥостон кэбис.Ол сытар икки ураҕас мастары бэйэ-бэйэлэригэр холбуу оскуоманан саайан баран, бөҕөрҕөтө быанан баайан кэбиһээр- диэн дьаһайда.

Мин олус диэн муодарҕаатым ,бу икки ураҕас маһы холбоон баран хайдах кустуур буоллахпыный?-диэн түүнү  быһа толкуй бөҕөҕө түстүм.  Ол гынан баран ,бу эҥэр биһигиттэн  сорох тугэннэргэ, арыый атыннык бултуулларыгар,бу кылгас кэмҥэ хаста да тубэстим. Кэмэ кэллэҕинэ биллиэ диэммин  бэйэбин уоскутуннум.

Сарсыарда ойон тураат көһөр курдук хомуммутунан бардыбыт.Иһиппитин –хомуоспутун,аспытын-үөлбүтүн,  балааккабытын, утуйар таҥаспытын «Капитанҥа» көлүллэ сылдьар биилкэтигэр тиэйэн кэбистибит да, Индигир диэки айанныы турдубут.

Күммүт да үчүгэйэ бэрт.Биир да былыт суох. Оҕолор үөрүү –көтүү буоланнар ,үс саха өрөгөйүн тутан, ырыа тойук аргыстаах,сэһэн боло,сэппэн сэһэннээх аллаах оҕуспут туйахтарын анныгар охсубут ходуһаларбытын хааллартаан,оҕуспут ахсым айанынан  дьигиһитэн иһэбит. Арай кумаара уонна кулумэнэ  эрэ кыратык мэһэйдиир.

 Аара күөлбүтүгэр саҥа көппүт көччөх кус баһаан да, Миитэрэйим кыһаллыбат.

- Тиийэр сирбит тэйиччи соҕус .Бириэмэни сүтэрбэккэ , түргэнник дьоммутугар тиийэн өрүскэ илим үтэн кэбиһиэ этибит. Бу кураанах, көччөх кус этэ, таах ньулук-ньалык буоллаҕа . Итиннэ аара быстах –быстах күөллэргэ сарбыт уу куһу ытыахпыт. Дьэ ол буоллаҕа дии дьинҥээх кус этэ- диир.

Били ураҕаспытын оҕуспут биилкэтигэр холбоон состорон иһэбит.Кыыс хараҕа күөлбүтүн аһары баран ,онтон салгыы үрэх курдук буолар. Ол эрээри сотору-сотору бысталанан күөл буолар сиригэр тиийдибит . Бүтүннүү отунан үүнэн хаалбыт күөллэр, онон манан чоҥолох ыраас уу буолар чүөмпэлэрдээхтэр.

 Наставнигым:- Дьэ  кустары саанан бултуурга,саамай табыгастаах  сиригэр кэллибит.

-Мантан антах , ити ураҕаскын ыл  уонна биһиги иннибитигэр бар. Сөп диэбит сиргэр маскын күөлгэ туора быраҕан баран, кэтэс. Бу уолаттарынан ууну кэстэрэн эн диэки кустары үүрдэриэм. Ити маскар сөптөөх кус мунньустаҕына ытаар.  Өлөрбүт кустаргын  моонньуларыттан талаҕынан баайан баран  хааллараар.Ону мин хомуйан иһиэм –диэн дьаһайда.

Кус бултанар кэмэ кэлбитинэн уонна соҕотох сааны миэхэ итэҕэйбиттэринэн киэҥ  туттунан били ураҕас маспын уонна саабын кыбыммытынан инним диэки сүүрэ турдум. Балачча сүүрэн баран олорорго үчүгэй  дулҕалаах сири булан баран, били ураҕаспын ууну кэһэн киирэн күөлү туора быраҕан кэбистим. Бэйэм иннибэр ол маска дылы отун төттөрү –таары хааман балачча уһун сири киһи көрөрүн мэһэйдээбэт гына оҥордум. Ол кэннэ, ол сөбүлүү көрбут дулҕабар олорунан кэбистим. Өр кэтэһиннэрбэтилэр. Ийэ кустар үөһэнэн көт да көт буоллулар.Ол кустарга кыһаллыбаппын .Дьаһал оннук.Сотору кэминэн от быыһынан сарбыт кустар устан кэлэн били маспар  хатаастан тахсан кэчигирэччи олорунан кэбистилэр. Ол быыһыгар бэйэ-бэйэлэригэр бордурҕаһалаллар. Түүлэрин ыраастаналлар. Сорохтор маһы аһары түһэн устан бара тураллар. Миэхэ эрэ кыһаллыбаттар. Бу билинҥи уйэ эбитэ буоллар видеоҕа уһулан ылыахха сэп эбитэ буолуо.Төһө эрэ үчүгэй хартыына буолуо эбитэ буолла.

Били ураҕаспар биэс уонча кус  мунньуһунна быһыылаах .Дьэ, мин мииннээн- мииннэээн баран барыларын холбоон баран саам икки уоһун биирдэ төлө тутан кэбистим.Арай көрдөхпүнэ уум урдэ барыта кус, кустарым  үгүс өттө  түөрэх курдук баран түспүттэр.Хайдах дьаһайбыттарынан киирэн кустарбын хомуйан тахсан.иирэ талаҕынан уончалыы кус гына баайталаан баран суол кытыытыгар чөмөхтүү  сүүрбэттэн тахса куһу ууран кэбистим. Кус арааһа ,кураанах да уу да куһа барыта баар.

Онтон бэйэм итиччэ элбэх куһу ыппыт киһи үөрүүбүттэн эмиэ ол ураҕаспын соспутунан инним диэки элэстэнним. Ол курдук түөртэ- биэстэ тоһуйан бултаатым.Оҕолорум сыгынньахтанан баран ууну кэһэ сылдьан, мин диэки кустарбын үүрэн иһэллэр. Үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ сүрдээх. Мэник саастарыгар сылдьар оҕолорго ,эмиэ биир туспа интириэһинэй түгэн буоллаҕа. Сотору –сотору мин төһө куһу ыппыппын ыйытар саҥалара иһиллэр.

Биһигини тула олорооччулары сирэйбитин  эргиччи көрө-көрө:

-Мин курдук биэстэ ытан баран суустэн тахса куһу ыппыт эһиги ортоҕутугар суоҕа чахчы -дии-дии Ной харахпыт бу сырыыга аны түөһүн охсунан турда.Омуннурбута сүрдээх,хайдах хамсаммытын барытын көрдөрөн иһэр. Чохчос гынар,орон баһыгар олорон ылан.саанан ытан эрэр курдук туттар-хаптар.Саатынан ыппыта буолан «түҥ»- диир.Биһиги олох киинэни көрэө курдук көрөбүт. . Киһибит туттара-хаптара да түргэнэ,кэпсиирэ да учүгэйэ бэрт.

Дьэ кырдьык кини курдук байанайдаахтык ыппыт суох .Биир куһу табаары кырата үстүү-түөртүү ботуруону ытар дьон буоллахпыт.

Ити курдук кустаан , дьоммутугар кус бөҕөтүн кэһии оҥостон киэһээнҥи хонук саҕана  тиийэн кэллибит. Дьоммут олох Индигир эбэ хотун үрдүгэр отууланан олороллор .Сылтан, сыл аайы биир сиргэ отууланар буолан тэриллииилэрэ олус учугэй. Дьиэ-уот бөҕө,электричество да уота баар. Туспа аһыыр остолобуойдаахтар. «Үчүгэйэ диэн салгын хамсыыр буолан олох кумаара суох эбит. Совхоз оитделениетын от бэлэмнииргэ саамай тирэх «полумех» звенота.  От бөҕөтүн ныһыйбыттар. Хочоҕо хас да хонуктаах киэҥ сир охсулла сытар. Ол от бугулланыытыгар уонна кэбиһиитигэр көмөлөһүөхтээхпит. Биһиги тиийээппитин кытта дьоммут илимнэрин көрө охсон таҕыстылар.Сордонуттан саҕалаан эҥин араас балык барыта иннибит. Поварынан улэлиир «Эдьиий Ааныс « диир дьахталларын хамаандатынан оҕолор балыктары өрүс биэрэгэр киирэн уу кэлиэр дылы диринҥээх  уҥкучах хаһан баран онно от тэлгээтилэр.Ол үрдүгэр кэккэлэччи балыктарын уурталаатылар .Ол балыктары эмиэ отунан саптылар ,ол үрдүгэр эмиэ балыктарын кэккэлэччи уурдулар. Инньэ гынан хас да хаптал гына балыктарын дьаарыстаатылар. Барытын тэлгээн баран үрдүнэн халыннык отунан бүрүйдүлэр. Хас да хонукка буорту буолбакка сытыа диэн буолла.

Ол  балыктартан хас да саамай бөдөн сордоннорун ороон таһааран, сууйан-сотон «эдьиий Ааныс» түргэн –түргэнник туттан, улахан чаан иһиккэ репчатай луук,арыы кутан ыһаарылаан киирэн барда . Сорох оҕолорбут  балык үөлэн бардылар. Атыттар күөс уотун умайбыт мас чоҕун үрдүгэр балачча үгүс бөдөн соҕус өрүс таастарын уурдулар.Ол таастар сылыйбыттарын кэннэ үрдүлэригэр истэрэ хостоммут балыктарын туустаан баран,быһаҕынан балыктар сис унуохтарын батыһа быһа сотон нэлэтэн , ол таастар урдулэригэр уурталаатылар. Биһиги балык диэни амсайбатах оскуола звенотун оҕолоро балык үрүугэр түстүбүт.Онтон дьоммут төттөрүтүн биһиги кустарбытын астаан киирэн бардылар.Биһиги кустарбытыттан уу кустарын арааран ылан баран түүлэрин үргээт  кустары  туустаатылар ,сорохторун хартыыһанан сыбаатылар ,барыларын хаһыакка суулаатылар уонна ол тас өттунэн бадараанынан сыбаан  баран кутаа  анныгар күлгэ көмтулэр.

.

-Оҕолорбут кэлбиттэринэн. Бачча көрсүбүччэ бүгүн үөрүөхпут –көтүөхпүт,сүүрүөхпут –көтүөхпүт ону баалаама уордайыма –кыыһырыма диэн биир саамай кырдьаҕас отчуппут аал уот уонна Индигир Эбэ иччилэриттэн  көрдөстө. Эбэбитин  туох баарбытынан  махтанан аһаттыбыт,уоппутугар ас кээһэн  көрдөстүбүт .

Өр –өтөр буолбата ас бө5өтө астанан таҕыста.Үөлүллүбүт.ыһаарыламмыт балык, кус,балык миинэ уонна ол ааттаах-суоллаах бүлүүдэбит. Ааттааах-суоллаах бүлүүдэбитин күл анныттан хостообуппут, бадараана уот сиэн  саха балаҕанын туой буор сыбаҕын курдук  хатан хаалбыт. Ону биһиги үүугэй баҕайытык бадараанын хампы тутуталаан ,ол иһиттэн кустарбытын хостоотубут . Биирдии бэйэбитигэр биирдии куһу ылан  амсайбытынан бардыбыт.

Бэйэтин сыатыгар –арыытыгар буспут кус этэ, дьэ амсайарга олус минньигэс, «Утятина в собственном соку». Дьабадыбытытынан ууллубут сыатын суурдэ сылдьан  былдьаһа-былдьаһа сиэһин буолла. Итинник минньигэс куһу хаһан да сии иликпин.

Дьоммутугар кэлбит буолан ол киэһээ оҕолор үөрүү-көтүү,мэниктээһин бөҕө буоллулар. Онтон атыттар кутаа уот аттыгар ону-маны кэпсэтэн халлаан хараҥарыар дылы олордубут.

 Ной харах биһиги диэки сэҥэбиллээх баҕайытык көрө-көрө, ол сиэбит куһун амтана кэллэ быһыылаах уоһун салбана-салбана ,хараҕын симириктээн туран :- Оо,дьэ кырдьык минньигэс кустар этэ. Эһигиттэн хайаҕыт эмэтэ ити курдук кустары астаан сиэбитэ дуо?Доҕоргутуттан,үөрэнээрин кэлин итинник астаан дьоннутун амсатаарын.

Онтон киэбирбиттии эҥин араастык тутунна уонна кэпсээнин салҕаан барда.

Сарсынҥы күнүгэр турар кэммитигэр турдубут. Биир икки уол утуйбакка аҥаарынныы сыппыттарын.Үгүс кэпсэтиитэ суох наставникпыт атахтарыттан ылан таһырдьа соһуталаан кэбистэ.Үлэ уллэстиитигэр ол аҥаарынныы сылдьар икки уолу күнүскү аһы астыырга туруоран баран ,атыттар бары от кэбиһэ бардыбыт. Улахан дьону кытта бииргэ улэлиир буоламмыт,кинилэр хамсаныыларынан улэлээтибит.Инньэ гынан улэ күөстүү оргуйда.Саҥардыы тыыммытын ылан эбиэт туһунан төбө5ө толкуй киирэн эрдэҕинэ. Күөс күөстүү хаалбыт икки уолтан биирдэстэрэ билисипиэдинэн сүүрдэн аҕай иһэр эбит. Туохтан эрэ иннэн охтон түстэ,ойон тураат билисипиэдигэр олоро биэрдэ уонна биһиги диэки түһүнэн кэбистэ. Мин оҕолору дьаһайа сылдьар киһи туох эрэ куһаҕан буоллаҕа диэммин ,хайдах эрэ ытырыктата санаатым,. Өр-өтөр гыммата уолбут бу сирилэтэн кэллэ. Сирэй-харах дьаабы, буор-сыыс бөҕө буолбут . Омунуттан сытаан саҥарбат буолуор дылы долгуйбут. Биһиги истибэтэхпитин истэн улаханнык соһуйдубут. Уолбут тыынын ылан баран кэпсээнин биирдэ төлө тутан кэбистэ:

- Эбэни туораан иһэр буур тайаҕы дэннээтибит. Ону биэрэккэ тардан кэбистибит.Ууга сытар.кураанах сиргэ сытаан кыайбакка таһаарбатыбыт.

Биһиги соһуйуу өмүрүү бөҕө буоллубут: -Саалара-сэптэрэ суох хайдах ол буур тайаҕы бултуохтарай?

Звенобут биригэдьиирэ итэҕэйбэккэ: - Ыл,нохоо  сиһилии кэпсээ. Саата-сэбэ суох, хайдах бултаатыгыт?

Хоту дойду оҕолоро булчут хааннаахтара тардыбыт , уолбут холкутуйбут  кэпсээн киирэн барда:

-Арай күөстэрин оргута сырыттахтарына,манҥай көрүүлэригэр кинилэртэн үөһээнэн өрүс устун сыгынах устан иһэрин өйдөөн көрбүттэр. Арай ол сыгынахтара хамсыыр эбит.Болҕойон көрбүттэрэ биир буур тайах муоһа адаарыйан өрүһү туораары кинилэр диэки устан иһэр. Манаан көрөн турбуттар,онтукалара сүүрүккэ оҕустаран кинилэргэ чугаһаабыт.Ол иһэн кинилэри көрөн сүүрүк утары уста сатаабыт да, « Эбэ» уута сүүрүүгэ бэрдиттэн о5устаран биир сиргэ турбут. 

Уолаттар субэлэһэн баран , бултаһарга санаммыттар , моторка корпуһунан устан киирбиттэр.Ол иһэн  тургэн хамсаныы буолбут, биир эрдиилэригэр саха быһа5ын баайаннар үҥүү курдук оҥостубуттар. Ол үҥүүлэринэн сүүрүгү кытта охсуһа сылдар тайахтарыгар ыкса устан кэлэн баран  сунньун быһыта анньан кэбиспиттэр. Манҥайгы анньыыларыгар өлөрдүү бааһырдыбыттар. Онтон бултаабыт тайахтарын  корпустарыгар баайан биэрэккэ дылы соспуттар. Ол кэнниттэн тайахтара кэлэн кумахха иннэн хаалбыт.ону иккиэйэх бэйэлэрэ соһо сатаан баран кыайбакка ууга хаалларан кэбиспиттэр,биирдэрэ маныы хаалбыт,иккис уол бу илдьиткэ сүүрэн бу биһиэхэ кэлбит.

Оччону истибит дьон өрүкүнэһии буола түстүбүт,ким да оттуу хаалар санаата суох буола тустэ. Биһиги бары ким туох «атахтааҕынан» отуубутугар бардыбыт. Оҕолор үгүстэрэ быһа сатыы түһүннүлэр.

Мин алаас оҕото буолан «Капитаны» миинэ сылдьабын.Биһиги хаһан дьиһигитэн отууга айаннаан тиийэрбитигэр, трактордаах дьон урут тиийэн  алталаах буур тайахтарын атаҕыттан быалаан биэрэккэ состорон таһааран баран астыы сылдьаллар. Бултуу үөрэммит дьон өр гымматылар .Түргэн үлүгэрдик туттан астаан бүтэрдилэр.Биһиги дойду дьонун курдук сугэлэммэтилэр , туох ааттааҕын буутун,холун агдакатын, төбөтүн барытын  саха быһаҕынан  араартаан баран , булууска түһэртээн кэбистилэр. Айылҕа оҕолоро диэх курдук,итиччэ бөдөҥ кыылы аҥардас быһаҕынан эрэ астаан кэбиһэр ,көрөн турдахха  тустаах киһиэхэ улахан үөрэх буолла. Дьэ,тутталларын көрөн турдахха уустуга суох ,сүрдээх чэпчэки курдук , бэрт чэпчэкитик кыылы иэччэхтэринэн араартаан кэбистилэр. Кыыл этин –быһыытын сүһүөхтэрэ ханан баарын чопчу билэр дьон эбиттэр.

 Бу киэһээ, инньэ гынан  дьалбаран киэһээтэ буолла. Оҕолорбутун хаста даҕаны хатылатан кэпсэтиннэрии  буолла.Улахан да дьон сөхтүлэр. Ол быыһыгар эмиэ да мөҕөн да ылаллар. Тайах диэн улахан күүстээх кыыл буоллаҕа,муоһунан садьайдаҕына корпуһу да түҥнэри анньыан,тэһиэн да сөп. Биһиги эбиппит буоллар , ол тайаҕы өрүһү туоруурун көрөн баран туруо эбиппит буолуо.

Онтон хаалбыт аҕыйах күһүннү күннэргэ  этинэн бырахса сырыттыбыт. Бары от кэбиһиитигэр сылдьабыт.

Биир күн Миитэрэй  : -Дьэ,Куола дойдун диэки барарын чугаһаата,туох эрэ тутуурдаах-кэһиилээх барыан этэ .Оскуолаҕа үөрэх кэмэ саҕаланара кэллэ.Ити о5олор киирэн суунуо-тарааныа, кыратык сынньанан сэниэ ыла түһүө этилэр. Бүгүн  бүтэһик күммүт ,онон бүгүн баҕан хоту кустуохпут. Ити да оҕолор дьонноругар туох эрэ өттүк харалаах киириэ этилэр.

-Онтон ити биир эрэ саалаахпыт,ботуруона да элбэҕэ суох.Ол кэннитэн хайдах бултуубут?- диэн ыйытабын. Киһим эппиэтиттэн бэйэм да соһуйдум.

- Ити саа диэн улахан кыыллары куттуурга эрэ аналлаах тэрил буоллаҕа,эһэ,бөрө кэлэн моһуоктаатаҕына туһаныллар.Онтон куһу саата да суох бултуохпут. Сүрүн бултуур тэрилбит хотуур буолуо.Алаас оҕото буоланнын, хотуурунан бэрткэ охсоҕун.Ити хотууру ылан оноһун- диэтэ.

Дьэ,мин соһуйуу бөҕөтө. чөмчөкөбөр,куһу хотуурунан оту охсор курдук,хайдах бултуурбун  сатаан ойуулаабатым. Ол да буоллар дьаһалы толорон хотуурбун оҥоһуннум. Хотуурбун таптайдым,кылааннаатым. Ону көрө  сылдьан наставнигын хайдах бултуурбут былаанын кэпсээтэ: - -Бу биэс уолу илдьэ, ол, бу күөл быстар сиригэр, иккис  күөл силбэһэр тоҕойугар  бар , онно тиийэн төһө кыайаргытынан киэҥ соҕус гына отун охсон кэбиһин уонна онно эргэ дурда оннугар сытар суллугэстэри ылан баран  тоһуурга тураарын, мин бу хаалбыт уолаттары  кытта уу отун тэпсэн сарбыт  кустары мантан эһиги диэки үүрүөхпүт.

Үгүс кэпсэтии суох буолла.”Капитаммын” миинэн биилкэтигэр оҕолору олордон наставнигын эппит сиригэр тиийэн кэллибит.Кини эппитин курдук барытын дьаһанныбыт. Эргэ дурда оннуттан мас суллугэстэри ылан охсубут сирбитин төгуруччу күөйэ турдубут дьоммут кус үүрэн таһааралларын кэтэһэбит.

Оҕолор кэпсээннэриттэн истибитим сыл аайы дьиэлэригэр киирээри сылдьан маннык бултууллар эбит.Үүрээччи оҕолор оруобуна биһиги куобаҕы үүрэрбит курдук, кэккэлэччи туран ыһыытаан-хаһыытаан кустары үргүтэн киирэн бардылар.

Өр-өтөр буолбата,от быыһыттан сарбыт кустар аан манҥай устан,онтон уу чычаһаабытыгар сүүрэн биһиги атахпыт икки ардынан сүүрэн ааһаллар.Ол кустарга кыһаллыма диэн эппиттэрэ.Ити кураанах кустар  . Ол иһигэр уу кустара  атахтара кэннигэр буолан ,устан кэлэн баран уута суох сиргэ иннэн баран сыылла сатыы сырыттахтарына ,сүллүгэстэринэн быһыта сынньаҕын.

“Чурапчы холотууската” диэн сымыйа буолла.Туораттан көрдөххө дьиикэй хартыына буолуо.Дьиикэй хааммыт киирэн үүрэн иһэр уолаттарбытын кытта уун-утары көрсүөхпутугэр дылы кустарбытын эккирэтиһэ сылдьан бултаатыбыт. Дьоннорбутун көрсөн баран бэрт нэһиилэ тохтоотубут.Бары да сирэй-харах дьаабы,көрөргө ыҥырык көстүү, бэйэбит бүүс. Бэрт нэһиилэ бэттэх кэллибит.Кус бөҕөтүн ньыһыйдыбыт.

Дьэ,кырдьык биир саа тыаһа суох кустааһын буолла.

Сыл аайы Хоту дойду дьоно дьыл хамсаныытын көрө сылдьан кэмигэр өбүгэлэрин үөрэхтэринэн айахтарыгар кыстык астарын хайдах булуналларын илэ харахпынан көрүлээтим.

Ол киэһээ кыратык үссэнэ түһээт Өймөкөөнҥө дьиэлэрбиигэр киирдибит. Мин өлүүбүн эмиэ булууска түһэрэн кэбистилэр.

 

 

 

 

 

 

 

Ной харах куобахтааһына.

Ити кэнниттэн байылыат олоххо тубэстим. Практикам түмүктэнэн ,бу уол пракикатын туйгуннук барда диэн директорым илии баттаһыннаах ,улахан төгүрүк күөх бэчээттээх кумааҕыбын ыллым.

Ол гынан баран аны икки нэдиэлэнэн Дьокуускайга үөрэнэр оҕолору совхоз массыыната  илдьэ барыа.Олору кытта барсыан диэн буолла. Кун иллэҥ киһитэ буолан хааллым.Дьиэлээх хаһаайыммар кыһынҥы оттук маһын бэлэмнииригэр көмөлөстум. Хаһаайыным икки бэйэ оҥоһуута,саха ууһа охсубут сугэтин ылла.Ити киинэҕэ көрдөрөр эт эттээччилэр сүгэлэрин курдук эрээри арыычча кыра,олорбут  биһиги сүгэбит курдук  кылгас буолбакка, уга балачча уһун .

 Бу диэки хатыҥ мастан ук, көмүс сыанаҕа турар эбит. Хантан эрэ ыраах дойду сирин диэкиттэн аҕалабыт диэн хаһаайыным кэпсиир. Киһим бу зҥзр кыанар ыалга киирсэр. Биһиги дьоммут немецтэри үтүктэн оҥорбут Иж -49 диэн мотоцикллаах,ол сэппит скороһын баҕын ойоҕоһугар баар рычагы тардыалаан  илиинэн холбонуллар. Кэнники киһи олорор миэстэтэ тимир, сымнаҕас олбоҕо суох.

 Мин рюкзакка сугэлэрбин,биирдэ үссэнэр аһылыкпытын сүгэн баран,мотоцикл кэлинҥи олбо5ор кыра оҕо сыттыгын быанан баайан баран ол үрдүгэр олорон мас мастыыр сирбит диэки айанната турдубут.

 Сэппит уол оҕото,иннинэн –кэннинэн тэбиэлэнэн учугэй атыыр ат курдук. Олоххун сымнатар амортизатордара пружиналар эрэ, инньэ гынан суол оллурун-боллурун барытын аахтара иһэр.

Дьиэбититтэн улаханнык тэйбэтибит.Баһаар буолбут сиригэр кэллибит.Нэһилиэк дьоно мантан бары оттук мастарын кэрдинэллэр быһыылаах ,сүгэ тыаһа хас да сиртэн иһиллэр.Хайа тэллэҕэр кэлэн .биһиги от күрүөтүн тутарбытыгар туһанар сиэрдийэ мастарбыт курдук суоннаах  тииттэри, баһаар кэнниттэн кууран хатан хаалбыт мастары кэрдэн киирэн бардыбыт

Ол сылдьан мас лаабаатын чөмөхтөрүттэн хас да куобаҕы туруордубут .Эмэһэлэрэ маҥхайбыттар. Тойоммор биһиги эҥэр нэһилиэк дьоно,тэрилтэлэр улэһиттэрэ  бары тахсан улахан систэри үүрэллэрин,куобаҕы хайдах бултуулларын кэпсиибин. Киһим суоппар үөрэҕэр куоракка 1 -дээх ГПТУ-га үөрэнэ сылдьан Таатта уола доҕордоох этим. Кинини кытта ол эҥэр тахсан бултаспытым. Күрэҕи икки аҥы хайытан мөҕүллүбүтүн кэпсиир:

– “Генералларгыт” алдьархай дьон этилэр.Биир кырдьаҕас күрэхтэн үүрэн кэбиһэ сыста. Мин эһиги курдук сатаан хаампаппын көрбүт куобахтарбын эккирэтэн ытан ,ылан иһэбин.Ол сылдьан тута сылдьыахтаах киһибин сүтэрэн кэбистим.Инньэ гынан күрэҕи икки аҥы хайытан кэбистим.

-Дьэ уонна айыкка ! Сарсыарда хараххын хайа тардаат,күнү быһа харанарыар дылы ойуур иһиттэн тахсыбакка куобаҕы уүүрэр диэн сылаата бэрт этэ -диэн киһим улаханнык саллыбыттыы кэпсээтэ. Бу эҥэр биһигиги холкутук бултуубут. Саамай улааттаҕына 4-5 биэс киһи буолабыт.Наар моту оркаҕа иилистэн,Эбэ устун кэрийэн бултуубут. Сарсын-өйуун уолбун бултатыам .Онно бэйэҥ көрүөн буоллаҕа – диэтэ.

 Кэрдибит мастарбытын лабааларын быһыта охсон баран ,ойуур кытыытыгар соһон таһааран баран чөмөхтөөн иһэбит. Биһиги эҥэр мастарга холоотоххо ,дьэ синньигэс мастар,сиэрдийэ эрэ мастан сонус соҕустар. Сотору кэминэн ДТ-75 тракторбыт тигинэтэн кэллэ. Тракториспыт ыксыы аҕай сылдьар:

 

-Бүгүн хас да ыал маһын таһыахтаахпын. Онон иккис чөмөххүтүн  манна бэлэмнээн баран хаалларан кэбиһээрин,мин быыс - арыт булан кэлэн состоруом-диэт  чөмөх маспытын холбоноот Өймөкөөн диэки соһо турда.

Икки эр бэрдэ өр гыныахпыт дуо? Биир чөмөх маспытын трактор кэлээт холбонор гына оҥорон кэбистибит уонна төттөрү Өймөкөөнҥө  тигинэтэн кэлэн нэһилиэк циркулярка эрбиитин аттыгар тохтоотубут.Биһиги чөмөх маспыт манна кэлэн тардыллан турар эбит.

Мастарбытын эрбэппитинэн бардыбыт. Хаһаайыным мас соһон аҕалан циркуляркаҕа анныгар уктаҕына ,мин циркулярка эрбиинэн быһа баттаан иһэбин.Ол кэнниттэн мастарбын туора чөмөхтүү быраҕабын. Ол сырыттахпытына,иккис чөмөхпүтүн состорон аҕалан биэрдилэр.Улэ – хамнас бөҕө буола түстэ.Эрбиим күүһээ-уоҕа бэрт буолан үстүү-түөртүү маһы биирдэ быһа түһэбин. Инньэ гынан өр гымматыбыт. Бу эҥэр оттук мастара  киһи эрэ харытыттан суоннар.Инньэ гынан чууркаларбытын хайыппаппыт даҕаны,биирдэ эмэтэ мас төрдун хайыта охсобун уонна трактор сыарҕата  тардыллан турарыгар саһааннаан кэбиһэбин.Ону эмиэ тракториспыт дьиэбит таһыгар тардан кэбиһиэхтээх.

Хаһаайыным үөрүүтэ сүрдээх:

- Быйыл дьиэбэр икки эр киһи баар буолан,кыстык маспын таһаҕас оҥостубатыбыт.Ити уолаттарым улаатыахтарыгар дылы эрэйдэнэрим буолуо. Кэм кэрдии тургэнник ааһар ,сотору атахтарыгар туруохтара.Оҕолоро төһө да кыраларын иһин билигин даҕаны  дьиэ ис-тас улэтин быһаара сылдьар дьон.Улахан уола быйыл манҥайгы кылааска киириэхтээх.

Киэһээнҥи  аһылыкпытын аһыы олордохпутуна,тракториспыт сыарҕалаах маспытын дьиэбит таһыгар аҕалан биэрдэ.

-Сарсыарда эрдэ кэлэн сыарҕаны ылыам этэ.Онон ити маскытын сыарҕаттан сүөэкээн кэбиһээрин .- Ол быыһыгар : Били кэпсэппиппит курдук матасыыкыллаах киһи уолбун үөрэххэ барарыгар “Томторго” бараҕан биэрээр эрэ- дии-дии нэрээтигэр илии баттатан таҕыста.

Бу былддьаһыктаах кэмҥэ кыстыкка киириигэ тракторист үлэтин саамай угэнэ,инньэ гынан төһө  да бириэмэ ырааттар бары дьиэ кэргэнинэн мас кыстыы таҕыстыбыт.Өр гымматыбыт.Биһиги сыарҕаттан бырахпыт мастарбытын, ийэлэрин хамаандатынан сылдьар уолаттар саһааннаан иһэллэр.Олох туун ортото үлэбитин бүтэрэн ыас харанаҕа дьиэбитин  буллубут.Суорат иһээт сылайбыт дьон быһыытынан утуйуу буолла.

Сарсынҥы кунугэр  куобахтыы барар буоллубут.Олох холкутук бултууллар эбит.Биһиги курдук нэдиэлэ иннитэн тэринии диэн суох буолла.

- Куобах дэлэй.Инньэ гынан абыранныбыт.Кыстык эппитин куобахтаан булабыт.Мантан күһүн дьарыкпыт ол буолар.Кыһынын туһахтыыбыт.Эһиги курдук тайҕаны биир гына быһа түһэн быһыт хааччах оҥостубаппыт гынан баран, манна маардар икки ардыгар талах күрүө оҥостон туһахтыыбыт.Сохсо оҥорор диэни билбэппит. Маспыт күндү.

Барарбыт  саҕана  дьоммут кэпсэтиилээхтэр эбит,икки кэккэлэһэ олорор ыалларбыт  баһылыктара сааларын –сэптэрин туппутунан киирэн кэллилэр.Олору кытта сууласпытынан биэрэккэ киирэн,  икки мотуорканан бу сырыыга танҥары анньынан өрүс устун балачча аллараа түстүбүт.

Онон манан мотуоркалар тохтоон туралларын көрөн ааһабыт.

-Ээ.манна куобахтыыллар эбит- диэн ол дьонтон үтүрүттэрэн сир былдьаһыгар салгыы устан биэрэбит.Ол иһэн өрүс хонҥоҕор сүүрүгэ суох хомолорго кустар олороллоругар түбэһэн ытыалыыбыт.Иннибитигэр иһэр дьоммут күннээтилэр.Сааларын тыаһа сэрии тыаһын курдук.

 Биир оннук сиртэн  умсаах көтөн тахсыбытыгар, мин тирээн туран хараҕа бу харааран чоҥолуйан көстөр. Ииттинэ-ииттинэ түөртэ бэйэм санаабар саам уоһунан түүтүн быыһыгар уга-уга ытан көрдүм да, дорубуонньуктарым ханан баралларын бэйэм да билбэппин.  Арай хаһаайыным саҥата бу да киһи диэтэ даҕаны мин ыппыппар өрүстэн туора көтөн тахсан эрэр куһу биир илиитинэн моторканы ыыта иһэн, иккис илиитинэн( соҕотох илиитинэн) саанан ытан куспун биирдэ бурхас гыннаран түһэрдэ.Туһааннаах киһиэхэ кыбыстыылаах түгэн буолан ааста.

Куспутун ыларбытыгар киһим саҥата моторканан айанныыргар куһу букатын атыннык халбыйан ытаҕын.Хааһы ытар курдук халбыйаҕын. Аныгыскы ытаргар олох иннин кураанах сири көрөн баран күөрэтээр эрэ диэн сүбэлээтэ.

Биир тоҕойу эрийэ тутан эрдэхпитинэ туох эрэ кустара өрүһү туора маары көтөллөр. Киһим мотуоркатын олох тохтотон биэрэккэ анньан ол кустарбытын кэтээтибит.

Мин көрдөхпүнэ кустарбыт олох байыаннай саллааттар курдуктар.Олох строевой подготовка кытаанаҕа .Манна биһигитини военкаҕа Коковихин үөрэппитин курдук.Олох кынат кынаттарынан бэйэ бэйэлэригэр анньыһа сылдьан биэрэккэ чугаһаатахтарына кынаттарынан ууну күүскз лаһыйан сирилэтэллэр. Онтон эмискэччи ууга тэбис тэнҥэ умсан хаалаллар.Олох киинэ курдук. Син дойдубар кусчут курдук сананар этим да,кустар итинник хамсаналларын биирдэ даҕаны көрө илигим.

Ол олордохпуна киһим кэпсээнинэн улуннар балыктыы сылдьаллар. Итинник үөрүнэн сылдьан айахтарын булуналлар.Хамсаабакка олор баҕар бу эҥэр кэлэн охсуллуохтара,сааҕын бэлэм тутан олор.Ол этэрин дорҕооно  бүтэ илигинэ байанайбыт мичик гынна быһыылаах улуннарбыт олох биһигини сирэй көрбүтүнэн бу көтөн кэллилэр.Киһим мотуоркатын эһээри ону кытта хасыһа олорон хаалла. Тарбахтарынан үөһээ диэки ыйа-ыйа сирэйин ханньары таттаран төбөтүн хамсатан туох эрэ диэн имнэннэ  . Ыта оҕус -диэтэ быһыылаах диэтим да саам икки уоһун утуу-субуу төлө тутан кэбистим.Бэйэм да сөхтүм бу сырыыга хайысхатын таба туттум быһыылаах кустарбыттан  бииртэн биир таммалаан уонча кус сууллан түстэ. Оннооҕор киһим сөҕөн саҥа аллайда

-Бэрткэ да байанайдаахтык тутуннун. Мин бу дойдубар балачча элбэх киһини кытта бултастым да, эн курдук күргүөмүнэн маннык элбэх куһу халбыйбыт киһини көрө иликпин- диэтэ.

Кустарбытын ууга былдьатымаары  мотуоркабытын сүүрдэ сылдьан уон биир улуну хомуйан ыллыбыт. Арай биир улун ылаттарбата. Умсара бэрт эбит. Төбөтө чолос гынар ,онтон сүтэн хаалар.Ону эккирэтиһэ барбатыбыт. Сүгүн өлөттөрүө суоҕа,ботуруоммутун эрэ барыахпыт диэн буолла.

Ол кэнниттэн хайҕабылга эрэ сырыттым. Киһим бачча үлүгэр ытар буолан баран мааҕыын хайдах сыыһа ыппыккыный? Хаһан даҕаны мотуоркаҕа олорботох оҕо эбит дии санаабытым.Сүрдээхтик ыттын ,нохоо Итинник ыппыттарын үйэбэр көрө иликпин. Бу улуннарын уу кустара сүгүн таҕын табыллан баран өлөөччүлэрэ суох. Сүрдээх түргэнник көтөр кустар.Байанай баар киһитэ эбиккин- диэн хайҕаа да хайҕаа буолла.

Дьоммут туораттан киирэн индигиргэ түһэр үрэх төрдүгэр кэтэһэн олороллоругар тиийдибит.   

Сүбэлэһии буолла. Дьонум бу өрүһү батыһан аһары ыраатан хаалыахпыт. Бу үрэҕи тутуһан хайалар диэки устуохха Ол да диэки биһиги өлүүбүт баар буолуо диэн буолла да.үрэхпитин өксөйбүтүнэн бардыбыт.Өр айаннаабатыбыт,сотору тиийэн кытылга тигистибит. Мин көрдөхпүнэ кыра баҕайы өрүс арыыта.

-Мантан эбиэппит аһын булуо этибит.Эһиги эдэр дьон тахсан ытан киирин- диэн дьаһал биэрдилэр. Биир  эдэрчи киһини кытта ол арыыны биирдэ хааман кэбистибит .Барыта кумах  онон манан иирэ талахтаах  ып ыраас дойду. Биэрэктэрин кытыытыгар өрүс мас аҕалан чөмчөлөөн кэбиспит сирдэрэ баар. Онон бүттэ.

-Манна баҕас туох куобаҕа симиллибит үһү -дии санаатым. Арай  киһим өрүс аҕалбыт арҕынньаҕын үрдүгэр тахсаатын кытта ол мастар анныларыттан түөрт куобах биирдэ ыстанан таҕыста .Ону табырҕатан кэбистибит.Ол куобахтарбытын хомуйаахпытын кытта дьоммут ыҥыран ыллылар.

-Чээйдиир кэм кэллэ. Куобахтаргытын аҕалын. Күөстэниэххэ -диэн дьаһал кэллэ.

Дьонум холкулара да сүрдээх бэрт уһуннук чээйдээтибит.

-Онтон ол хайаны көрөҕүн дуо?- диэн, биһиги Чочур- Мурааммыт курдук туспа хоройон турар хайаны ыйдылар.Ол диэки барабыт. Ол хайа анныгар тиийэн көрсүөхпүт.

Биир мотуоркабыт иккис моторкатын холбонно да  үрэх устун сүүрдэн хайа диэки элэстэнэ турда. Биһиги арыыбытын эргийэ сатыы бардыбыт.Биир сиринэн олох чычаас ,курумуону саппат сирин булан  ууну  кэһэн коренной биэрэккэ таҕыстыбыт.Дьонум биир биир иирэ талах быыһыгар киирэн сүтэн хааллылар. Мин көрдөхпүнэ дьонум тус туһунан хайысханан арахсан баран хааллылар.

Дьоммун көрбүтүнэн сүтэртээн кэбистим.Хайдах эрэ дойду сир курдук кэккэлэһэ туран тараахтаан барарбыт буолуо диэбитим. Букатын даҕаны соҕотох хаалларан кэбистилэр.

Ол ыйбыт хайаларын диэки хааман иһэн иннибэр баар иирэ талаҕы туорааппын кытта биир кураанах кырылас таас үрэх оннугар тахсан кэллим. Мин бэйэм үүрэн таһаарбытым дуу? Атын дьонум үнтү буккуйан таһаарбыттара дуу? Дьэ доҕоор куобах бөҕөтө сүүрэ сылдьар. Биир сиртэн түөрт-биэс куобаҕы биирдэ ытан ыллым.Ол кэнниттэн биирдэ-иккитэ хардыылаат .Турар миэстэбиттэн эмиэ түөрт куобаҕы ыллым.Ол кыра ырааһыйаны туораары уонча куобаҕы ыллым.

Куобах дэлэй бөҕө. Иннибэр бу сүүрэ,ити сүүрэ сылдьаллар . Мин ытан бурҕаннатыы.Ботуруонум бэйэ иитиитэ буолан ыттым да саам буруота иннибин барытын туҥуйан тугу да көрдөрбөт.Сэриигэ атаакаҕа киирэр курдук чохчойбутунан буруо аннынан сүүрэн ааһабын. Саа буруота туҥуйбут сирин  ааһааппын кытта эмиэ куобах сүүрэ сылдьар буолар.Ытан бурхатабын. Чэйдээбит сирбиттэн олох ырааппакка сылдьан  куобаҕы өлөрдүм. Ахсаана олох чуолкайдык биллэр. Рюкзакпар оччо батта.Онтон ыла куобах бөҕөтүн көрдүм даҕаны олох биир да саа тыаһын таһаарбакка ол хайам эрэ диэки хаамабын.Сирэ уота хаамарга олус эрэйдээх.Өрүс таастаах буолан үктэнэргэр атаххын дьөлө үктүүгүн. Ону кытта таастартан халтарыйан охтоору гынаҕын,ол охсуһуута.

Инньэ гынан күнү быһа хааман олох сэниэм эстэн байааттанныы сылдьабын.Куобахтары көрө-көрө иэдэс биэрэ сылдьар буолан хааллым.Дьоммор тиийэрбэр сыккырыыр тыыным эрэ тиийдэ.

Дьонум букатын эрдэ кэлбиттэр чээйдээн бүтэн эрэллэр.Мин кэлбиппэр миигин сөхтүлэр –махтайдылар.

-Улахан булчут эбиккин.Биһиги эҥэр сүүрбэ икки куобаҕы сүкпүт киһи суох.Манна киһи куобахчытын  сүгэһирдьитинэн быһаарабыт.Дьиэ аттыгар  хаама сылдьан бултуур буоллаххына ,ол киһи оччо куобаҕы сүгэн киирбит үһү диэн кэпсээнҥэ киирэр.Үнүрүүн Уйбаан уол уон аҕыс куобаҕы сүгэн киирбит диэн кэпсээбиттэрэ.Ону аһары барбыккын.Киниэнэ өссө иһэ хостоммутунан,онтон эн иһин хостообот эбиккин. Мотуорката суох бултуур буоллаххына,төһөнү сүгэргинэн куобахтыыгын.

-Дьэ манна ити куобахтарын иһин хостоо , хааннарын сүүрдэн маска ыйаталаан кэбис уонна күөстэ өрөөр. Айанныахпыт иннинэ үссэниэ этибит.

Арай Ной харах өйдөөн көрбүтэ дьоно төрүт даҕаны куобахтаабакка сылдьаллар эбит. Мааҕын тахсаат кус эккирэтэһэ барбыттар, аҕыйах кустаахтар.Куобах дэлэйэ бэрт буолан олохтоохтор мотуоркалара тохтообут сирин аттыгар куобахтыыллар уонна төһө өлөрбүттэринэн мотуоркаҕа киллэрэн быраҕан иһэллэр. Олох сынньаланнык сылдьаллар.

Ной харах бэйэтэ кэнэниттэн,бэйэтэ күллэ.

Сотору кэминэн тула өттө саа тыаһынан туола түстэ. Дьоно кылгас баҕайы кэмҥэ куобах бөҕөтүн ныһыйан киирдилэр.Кыратык үссэнэ түһээт төннөргө бардылар.

Ол курдук хаста да бултаабыттар. Сарсынҥы күнүттэн ыла Ной харах кинилэртэн итэҕэһэ суох  киитэрэй булчут буолбут.Куобах баара бэрт буолан олох холкутук .сынньаланнык бултууллар .наар мотуоркаҕа хатааста сылдьаллар эбит диэн киһибит кэпсээнин түмүктээтэ.

 

 

 

Сатабыллаах -сатаан бултуур.

Биhиги курдук, күүстээх тымныы уонна уhун хабыраан кыhыннаах дьонҥо, саас кэлиитэ өр кэмҥэ кэтэһиллибит үөрүүлээх түгэн буоллаҕа.Тулалыыр эйгэбит, халлааммыт сылыйа быһыытыйан, эт хаан уhуктан, кыһыны быһа тымныыттан чаҕыйан дьиэ иһигэр хааттарбыт дьон - сэргэ таhырдьа тахсан, Ким туох кыhалҕалааҕынан, дьаллыктааҕынан дьарыктанар кэмэ тиийэн кэллэ.

Урукку өбүгэлэрбит төрүт оҥостубут дьарыктарын илдьэ сылдьар эр дьонҥо кэтэhэр күүтэр кэммит сааскы кус көҥүлэ чугаhаан,туох көтөр кэлэрин барарын кэтээн көрөр кэммит үүннэ. Оннооҕор тураах кэлбитин ким көрбүтэ,туллук үөрэ төһө хойуута кэпсээнҥэ киирэр кэмэ буоллаҕа. Ол эмиэ сөп. Айылҕаҕа туох барыта сибээстээх буоллаҕа.

Дьыл кэлиитэ да араастаах,быйыл манҥай күүскэ ириэрэн иһэн тоҥорон кэбистэ.Эбиитин аҕыйах хонуктааҕыта, хаарынан илбиктээн кэбиһэн. дойдубутугар кыһыммытын иккистээн эргитэн аҕалла.

Ной харах оройуон кииниттэн хоту ,отут килэмиэтирдээх нэhилиэктэн оройуон киинигэр киирэн бултуурга күhэлиннэ. Дойдута хаарынан көрө сытар, өтөр ууллара да биллибэт курдук, тоҥоруу кэмэ кэлэн турар. Онон дойдутугар дьонугар,ийэтин,аҕатын көрө таарыйа оройуон киинигэр убайыгар ыалдьыттаан бултуур санаалаах.

Атын эбитэ буоллар доҕотторо киниэхэ тахсан бултуохтаах этилэр.
Сааскы куска көҥүл уурааҕа тахсан Ной харах дьиэтин иһигэр сүпсүгүрүү, туттуу-хаптыы куска барарга тэринии сүпсүргэнэ буолла . Сорох дьонҥо мантан ордук үөрүүлээх түгэн суох курдук.

О5о эрдэхтэн бултуурга аҕатыттан такыллыбыт буолан бултуурга туттуллар тэрилэ барыта баар. Өр-өтөр буолбата, барыта бэлэм буолла.

Ной харах арыый холкутуйан ,ону –маны санаата . Урут ,улуус иһинэн ким манҥай көҕөнү өлөрбүтэ кэпсээнҥэ киирэн дьонтон-дьонно бэриллэн, онтон арыт бэйэҕэр кэлэн кэпсэннэҕинэ киһи сонньуйуох да курдук үллэн- баллан кэлээччи. Онтукабыт тутуу-хабыы күүскэ барар буолан, көҕөмүут тайахха тэннэһэн бэрт кистэлинэн эһиилгитигэр биирдэ кэпсэнэр буолла.

Кус сааскы көҥүлэ кэлин араастаах буолан эрэр, олох сайдыытын бэлиэтэ буолан «Птичий грипп» диэн ыарыы өрө туран, «Фу бу куһу сиэмэ»диэбит курдук Япония5а Фукусима термоядернай реактор алдьанан арыт сыл олох да көнүллэммэт буолла. Арыт сыл маай бырааһынньыктарын кытта бииргэ көнүллээн , кус кириитин иннинэ бултатан кэбисһр кэмнэрэ эмиэ баара.

Арай бу кэнники кэмҥэ сөп соҕустук көҥүллээн эрэллэр да, Ной харах санаатыгар кус инники бултуур көҥүлүн күнүн суох онорон туран кус хайдах кэлэриттэн бултатыахха сэп этэ. Ити кус бултаныытыгар улахан алдьатыыны аҕалбат диэн толкуйдуу олорон, өйүөтүн бэпэмнии сылдьар кэргэнин көрөн хайдах эрэ бэйэтин дьоллоох киһинэн сананан кэллэ.

Дьиэ хаһаайкатын көрүүтүгэр, ханнык баҕарар бултааһын көрүҥэ ороскуоттаах дьыала буолуо. Бултуур саа тэрилэ,өйүө, бензин ,таҥас-сап харчытыгар таһаардахха, дьиэ-кэргэн Ньукуолун күн биирдэ кус этин сииригэр, миинин иһэригэр тэнҥээтэххэ хас да төгүлүнэн ороскуот буоллаҕа. Хата кэргэним, булчут киһи кыыһа буолан, булка бэйэбинээҕэр ордук сыһыаннаах диэн Ной харах санаата көнньүөрдэ.

Ити курдук Ной харах өрөбүллээх, субуотаҕа тубэhиннэрэн, саатын сэбин тэринэн дьонугар киирдэ. Онон, дойдутугар дьонугар,ийэтин,аҕатын көрө таарыйа оройуон киинигэр убайыгар ыалдьыттаан бултуур буолла. Аҕата оҕонньор уола кэлбитигэр үөрэн мичик гына-гына олохтоох сонунтан быhа тардан кэпсии олордо. Кини кэпсээнинэн, кустар кэлэн баран хоту тымныйан, хаардаан кэбиспитинэн хара буордаах сиринэн хаптаран төттөрү - таары көтө сылдьаллар эбит . Уу олох суох буолан, күөллэр мууhунан көрө сыталлар үhү.

Убайа Бүөтүр бултуур күөлүгэр тахсыбыт, кэллэҕинэ өйүөлээх тиийдин диэбит. 
Кыттыгас дьоно сарсыарда эрдэ элэс гыммыттар.Дьонун эккирэтиһэн, куска сытар күөлүгэр тиийбитэ , Күөлэ мууhунан көрө сытар,саҥа ханан эрэ ырбыыланыах курдук. Дьоно көстүбэттэр. Ной харах-«Тыый, ханна бардахтарай ? –диэн ол-бу диэки олоотоото.Туох да көстүбэт. Ол олордоҕуна үөhээ бааhынаҕа саа тыаhа иhилиннэ, ол диэки хайыhан халлаан диэки өрө көрбүтэ. Икки кус Эбэ хоту өттүнэн үрэҕи батыһа көтө турдулар.

Саха киhитэ кыраттан да үөрэр. Айылгаҕа тахсан ,сибиэhэй салгынынан тыынан кус көрөн хайдах эрэ санаата көнньүөрэн көтөҕүллэн кэллэ. Саатын хаатыттан ороон иитиннэ. Ол кэнниттэн, ойуур иhигэр, уруккуттан сынньанар, аhыыр, оллооннонор сиригэр тиийдэ, Дьоно чэйдээн ааспыттар. Биэдэрэҕэ оргуппут чэйдэрэ сойон хаалбыт, барбыттара син балачча ырааппыт.

 Эбэтигэр кини дурдаланан сытар өттө хаардаах сытар.Уу тахсыбатах. Ол иhин дьонун массыыналарын суолун батыhан, бурдук ыhар бааhынаҕа тахсан кэллэ. Арай дьоно хатыҥ мастаах хоруллубакка хаалбыт арыы муннугар кыра бадараан уута тахсыбытыгар дурда тутта сылдьаллар эбит. Ной харах улаханнык соһуйда ,дьиибэргээтэ .Урукку өттүгэр бу курдук бадараанҥа кустаабыттарын өйдөөбөт.Кыттыгастарыгар тиийэн кэллэ.

 Ньукулай, таптал аата Куока диэн кыра эрдэҕитттэн убай оҥостубут киhитэ. Хонтуора улэhитин курдук ,атыҥа диэн хаалтыhа эрэ суох,танастаах-саптаах. Ханна да буоллун бэйэтин ып ыраастык туттуна сылдьар. Буорга сыыска сылдьар диэтэххэ. Ханан да кир - хах сыстыбатах киhитэ. Бүрүүкэтэ кытта кырыылаах,наар таҥаhын тэбэнэ сапсына сылдьар .Ханнык баҕарар тугэнтэн ,киһи быара суох күлэ түhэр гына көрүдьүөhүн булан таhаарар булугас өйдөөх,сытыы тыллаах доҕоро айаҕа хам буолбакка кэпсэлин тоҕо тардан кэбистэ.

 Ной хараҕы соhутар гына кэпсээннээх буолла Тоҥук иннинэ аҕыйах кус кэлбитэ, күөллэргэ буолбатах, бу курдук уулаах бадараанҥа түhэ сылдьаллар үhү. Онон быйыл бааhынаҕа тахсан бултуубут диэн кэпсээнин түмүктээтэ . Уубут кыра баҕайы .Орто дьиэ оннун саҕа.Саанан ыттахха курдаттыы тэбэ сылдьыыhы..Хайдах бултуубут диэн толкуйга түhүү , тугу да гымматахха ,таах олорон биэрииhибит диэн буолла.

Арай Куокабыт салапаанынан уубут сирэйин кэҥэтэн биэрдэххэ хайдах буолуой -диэн этии киллэрдэ. Өр гыныахпыт дуо. Дьиэлэрбититтэн эргэ оҕуруот салапааннарын таhааран, уубут сирэйэ кэҥиирин курдук бадараанҥа тэлгэтэн кэбистибит. Тыал үрбэтин уонна мончуук оруолун толордун диэн үрдүтүгэр бадараантан кус мотчууга оҥорон ,төбөтүгэр сылгы сааҕын төбө оҥорон уурталаан кэбистилэр. Дьиннээх уутугар мотчууктары олордон кэбистилэр. Хараҥага барсыа диэн буолла.

Убайдарбыт быһаарыыларынан Ной хараҕы кытта Миисэ диэн элбэх саҥата суох гынан баран, иhигэр наар күлэ-үөрэ сылдьар,туттубута-уурбута барыта орун–оннугар буолар, дуоспуруннаах эппит тылыгар турар эрэллээх табаарыһын кытары манна бултаан диэн баран убайдар « Эбэ» син –биир ордук буолуо диэн онно бултуу киирдилэр. Арыгыны утары охсуhар кэм буолан,урукку курдук буолбакка хайдах эрэ уку – сакы буолуох курдук.

Арай Миисэ муннун анныгар, киҥийэнэн ырыа ыллыы- ыллыы дурда иhигэр түргэн үлүгэрдик өйүөтун таhааран аhыырга бэлэм гына тардан кэбистэ.Икки эттугэр Ной харах  көрдөҕүнэ ордук куруускалары туруортаан кэбиспит. Сатана уола үчүгэй астаах буоллаҕа диэн иһигэр сэмээр кэтэстэ.

Арай киhитэ оллоон диэки баран,уот чоҕун туора тарыйталаан баран,лаппааакы ылан буору хаста онтон огнетушитель корпуhун таhаарбытыгар, алдьархайдаах амырыын сыт Ной харах муннутугар саба биэрдэ. Быраага өрө сыталлар эбит. Икки хонуктааҕыта уот оттон баран, ол анныгар хаалларан кэбиспиттэр. Бэҕэhээ уу кэрийэ таарыйа,эмиэ уот оттубуттар.Ситэн ас бөҕө буолан сытар эбит. Дьэ,Ной харахтаах иккилии куруусканы иhээт өрө халлыгырыы түстүлэр.

Үчүгэйдик аhыах дьону, үс чыккымай кэлэн,олох дурдаларын анныгар түhэн кэбистилэр .Эр- биир утары олорор кустарын тоҕута ытан кэбистилэр.Үhүс кустарын,сааларын иккис уостарынан тэбис тэнҥэ күөрэтэн түhэрдилэр. Өрө- көрө түстүлэр. Ама ханнык да Саха киhитигэр манҥайгы кус диэн эмиэ туhугар туохтан да күндү . Манҥайгы куhу бэлиэтээн баран, дьэ кэбис аспытын тохтотуохха дэстилэр.

 Ол түүн чыккымайдар сытар ууларыгар харса суох түстүлэр.Сүрүннээн иккилии чыккымай кэлэн түһэр. Бокуой биэрбэтилэр. Онтон сарсыарда,борук–сорук соҕуска, били салапааммытыгар, кустар түhэн баран атахтарынан тирэнээт эмэһэлэригэр олоро түһэллэр да, халтарыйан өрө таhылла түhэллэр. Бэрт нэhиилэ тирэнэллэр, халтарыйан эмиэ тиэрэ баран туhэллэр.Дьэ биhиги тиэрэ түhэ сытар кустары ытан куhуй да куhуй. Уопсайа биhиги сүүрбэ икки кустанныбыт. Убайдарбыт саалара биирдэ эмэтэ «дон» гынан тыаһыыр.

Сарсыарда күн тахсыыта дьоммут массыыналарын эһэр тыастара иһилиннэ.Өр-өтөр буолбата бу тигинэтэн кэллилэр. Ной харахтаах, Миисэ соруйан огнетушителларын икки өттүттэн кууспутунан утуйбута буола сыттылар

.- «Туох ааттаах ыттыгыт»- диэн ыйыттылар.

 Харда суо5ун иһин өҥөйөн көрөн баран «Пахай,ол иһин буолуо»-диэн убай хомойбут саҥата иһилиннэ.

Убайдар дэлби мөҕөр саҥалара хойдоору гыммытыгар, Миисэ дурда иһиттэн саҥата суох биир чыккымайы дурда таһыгар бырахта. Дьонун саҥата тохтуу түстэ,кэлэннэр куһу имэрийэн көрүү буолла.Онно эбии үс-түөрт куһу эбии бырахпыттарыгар үөрүү-көтүү өрө оргуйа түстэ. Аны хайҕыылларыттан соло булбатылар.

Ол кэнниттэн ордубут кустарын тутан тахсыбыттарыгар ытыс үрдүгэр тутуу буолла. Аттыбытыгар сыппыт булчуттар кэлэн кэпсэтиһэн, санаа атастаһан бардылар.

Итэҕэйбэтэх дьон быһыытынан ууну кэрийэ хаамаллар , салапааны тэбиэлээн көрөллөр. Онон сатабыллаах ханнык баҕарар тугэнҥэ бултуур диэн атастара Куока этии киллэрбит киһи быһыытынан кэлбит-барбыт киһиэхэ барыларыгар кэпсии турда. Огнетушитель да «аһын» хайҕаатылар. Сарсынҥы күнүгэр убайдар биhигини үтүрүйэн кэбистилэр.

Сотору кэминэн күөллэр аhылланнан онно киирдибит.

 

Сатабыллаах - сатаан бултуур.(иккис чааһа)

Хас да хоммуппут кэннэ, били салапааннаах бадараан уубут олох да уолан хаалла түүнүн тымныйар,кунусун дэлби тыалыран уубутун куурдан кэбистэ. Эбэ мууһа ууллубакка сытар. Кытыыта ууллан күөл ханнык эрэ ырбыыламмытыгар ыксааннар, Ной харах , Миисэтиниин онно кустуу киирдилэр. Кус маассабайдык киирэ илик. Тоҥот моонньҕонун биирдиилээн ыппыт сурахтара эрэ иһиллэр.Уруккаттан сытар сирдэрэ буолан ,Ной харах дурдатын өр гыммат. Бэлэм дурда агдакатын түргэн үлүгэрдик бүрүйэн кэбистэ.

 Аҕыйах көҕөн, моонньоҕон мороду,мончууктарын күөл ырбыытын устун олордуталаан кэбистэ.Чычаас уонна аллараа өттө тоҥ буолан ити үлэ элбэх бириэмэни ылбата.Миисэни көрбүтэ улэтин бутэрэн массыынатыттан утуйар таҥаһын көтөҕөн дурдатыгар киирэн эрэр.

Убайдар бэлэм дурдалаах дьон ,кэпсээннэрэ ырааппыт,саҥаларын дорҕооно тыал чуумпуран ыллаҕына иһиллэн ылар. Биһигини маныыллар көрөллөр истэллэр быһыылаах, киэһээни киирэн эрэр күнҥэ халампаастарын таастара кылапычыс гынан ылар. Ной харах дурдатын иһигэр таҥаһын алларааттан-үөһэттэн тымныы киирбэт гына олбоҕун, суорҕанын оҥостунан оннун булунан дурда иһигэр олорунан кэбистэ. Саатын манҥайгы ытыыларга сыыһа-халты туттубат инниттэн быйыл ылбыт ботуруонуттан ииттэн кэбистэ. Өйүөтүн рюкзагыттан термоһын ороон сылаас үүттээх чэйи истэ.

 Дьэ арыыйда холкутуйан,тула өттүн көрүннэ. Күммүт киирэн эрэр.Хотуттан супту үрэр тыаллаах, мастар үрдүлэринэн хара былыттар бүрүүкээн тахсан эрэллэр.Бэргэһэтин уһулан кулҕааҕын чөрөтөн ону –маны иһиллии сатаата да туох да иһиллибэтэ. Саа тыаһа ханан да суох.Кус кэтэҺэн олоро түһүөн баҕарбыта да, сааскы халлаан диэн манныгы эттэхтэрэ буолуо, тыалбыт эмискэччи күүһүрэн кэллэ,өр-өтөр гыммата ,били былыттарбыт халлааны биир гына бүрүүкэлээтилэр.Бэҕэһээнҥи сайынҥы күммүт ханна да суох буола түстэ.

Халлааммыт тымныйан,хаардыах курдук буолан барда,күөлбүт ырбыыта хам тоҥон мотчууктара хайдах иннэйбиттэринэн мууска хам тоҥон хааллылар.
Ной харах  бу маннык халлаанҥа туох акаары куһа кэлиэй дии санаан баран дурдатыгар сытынан кэбистэ.Утуйарга сананна.

Түүнү быһа хотуттан супту күүстээх тымныы тыал үрэн түүнү быһа төбөтүн дурда иһиттэн өндөппөккэ сытта ,онуоха эбии түүн ортото олох кылгас кэм иһигэр хаарынан үллүктээн кэбистэ инньэ гынан олох даҕаны миэтирэ аҥара халыннаах хаар суорҕан иһигэр утуйан турда.Таба тириитэ утуйар мөһөөччүгэ абыраата. Ол иһигэр киирэн хааллаҕына, ханна эрэ тыал иһиирэрэ иһиллэр.

Булчут барахсан эҥин арааска тубэһэр, олох кыһыммыт төттөрү эргийэн кэллэ .Кырдьа5ас ыал оҕото буолан таҥаһа-саба үчүгэй буолан улаханнык томмото. Сарсыарданан халлаан күүһэ-уоҕа өһүллэн, сааскы күн «үөрэ-көтө мичилийэ»- диэбиккэ дылы күлүмүрдээн таҕыста. Били хаарбытын уулларбытынан барда. Ной харах бу сарсыарда эрдэ туран оллоонугар тиийэн чэйин сылытыан санаммыта, кыттыгастара бары кэлэн мунньустан олороллор эбит. Инньэ гынан бэлэм сылаас чэйгэ тиийэн дьонун кытта үссэммитинэн барда

Куннээҕинэн ону-маны кэпсэппитэ,билигин да5аны халлааммыт сүгүн-саҕын итийиэ суох диэн санаа атастаһа тыа саҕатыгар олордохторуна, омуна да бэрт, сүүһүнэн ахсааннаах моонньоҕон күһүн үөрэ кэлэн күөлү хаста да эргийдилэр да күөл ортотугар муус үрдүтүгэр хаарга кэлэн туһэн кэбистилэр. Олох эстэн кэлбиттэрэ билиннэ. Бары хаарга хаптайан баран сыталлар . Биир моонньоҕон харабыл буолан чолойон олорор.

Тыа саҕатыттан күөлгэ дылы балачча ыраах сир. Биһиги булчуттар омуннарыы бөҕө , бары сирэй-харах буола түстүбүт. Убайбыт күөл тойоно тугу дьаһайарын кэтэһэбит. Былырыын күһүн ото охсуллан күөл кытыыта ып-ыраас хонуу, киһи ханан күлүктэнэн да.саһан да киирбэт гына кип-килэгир. Күөл кытыытыгар олороллоро буоллар киһи үөмэн киирэн ытыа эбитэ буолуо да ,кустарбыт күөл ортотугар түспүттэр хайдах гынабыт диэн субэлэһии буолла.

Арай көрдөхпүтүнэ күөл кытыытыгар ат үөрэ олох кустар түспүт сирдэриттэн олох чугас саа ылар сиригэр мэрчийэ сылдьаллар. Кустар кинилэргэ олох кыһаллан да көрбөттөр .

Сүбэлэһии түмүгэр аттар быыстарынан ат буолан киирэн ытыахха диэн буолла. Икки МЦ автомат саалаах дьоммут ,ол саҕана итинник саалар баар киһилэригэр эрэ бааллар,күөл хаһаайына Бүөтүр. ат төбөтө буолла, атһса Куока кинини синньигэс биилиттэн кууһан ат кэннэ, үрдүлэригэр дурда сабыыта баарынан быраҕыннылар да , аттарынан күлүктэнэн кустар диэки үөмэн бардылар.

Биһиги иккилии киһи буола-буола күөлү эргийэ үс -түөрт сиринэн ким эргэ дурда оннугар, ким охтубут тиит мас кэннигэр тиийэн күөрэтиигэ диэн оннубутун булунан олордубут.

Ной арах  убай курдук саныыр киһитин кытта Вячеславтыын биир дурда оннугар кэлэн сытынан баран бириһиэнинэн тардынан кэбистилэр. Арай көрдөхпүтүнэ. дьоммут балачча чугаһаабыттар.Дьэ кыһыылаах баҕайы саа ылар ылбат сиригэр кэлэллэрин кытта кустар көтөн таҕыстылар да , күөл биир атаҕар тиийэн түһэн кэбистилэр. Дьоммут ол диэки кустары эккирэтэн сылгы үөрүн ортотунан күөл атаҕын диэки бара турдулар.

 Ону сылгы үөрүн атыыра сөбүлээбэтэ быһыылаах, алаас ортотуттан сүүрэн кэлэн үөрүн чөмөхтөөн барда. Биһиги дьоммут диэки суоһурҕанан утары сүүрэн кэлэр. Дьоммут онтон сэрэхэчийэн туора - маары хааман биэрдилэр. Ону көрө олорон Ной харах  дьээбэлээх баҕайы куолаһынан - Дьоммут биэ быһыылаахтар - диэн доҕорун күллэрдэ.

 Өр өтөр буолбата күөл атаҕыттан кустарбыт көтөн таҕыстылар да,төттөрү урукку сирдэригэр кэлэн түһэн кэбистилэр. Онтон биэс кус ойдон кэлэн олох биһигиттэн икки-ус миэтэрэлээх сиргэ хара буор -бадараан томточчу тоҥон хаалбытыгар олорунан кэбистилэр.Харахтара чоҥолуйан бу көстөр, тобулу көрөн баран олороллор.Бэйэбит икки ардыбытыгар кэпсэтэр да кыах суох буола түстэ.Харахпын хамсатан киһибиттэн ытабыт дуо диэн ыйыттым. Кисим төбөтүн бэрт сэрэнэн хамсатан ыппаппыт диэтэ.
Сааларбытын хамсаттахха көтөн хаалыах курдуктар. Санаабытыгар дьоннорбут хаһан тыас таһаараллар диэн кэтэһэбит.

 Бу сырыыга дьоммут ,күөлунэн муус үрдүнэн кус үөрүгэр көрдө-көрбүтүнэн ат диэтэххэ ат, бугул от диэтэххэ бугул от буолан чуо хааман киирдилэр. Балачча чугаһаатылар.

Арай көрдөхтөрүнэ, кустарбыт эмискэччи өрө көтөн таҕыстылар,ол икки ардыгар икки кус көтөн иһэн умса баран түстүлэр ,тугун баҕайытай диэн муодарҕыахпыт икки ардыгар автомат саалар омуннаахтык төлүтэ биэрэр тыастара дьэ дуорайан иһилиннэ.

Биһиэхэ эмиэ туспа хамсаныы буола тустэ. Сапта сытар бирсиэммитин туора садьыйаат олоро түһүү буолла да ,аттыбытыттан көтөн тахсыбыт кустарбытын ытыалаан куһуйдубут. Балачча ырааппыттар эбит. Биэс куспутуттан үһүн хааллардыбыт. Хайдах,эбитэ буолла, кэнники күөрэтиллэн түспүт кус билиннээнҥэ дылы мөккүөргэ сылдьар. Ол гынан ол кэмҥэ бэйэбит икки ардыгар суруллубатах сокуон быһыытынан, ньадараал дуоһунаһын былдьаһарга мөккүөрдээх кус ким урут тиийэн ылбытынан, ол киһи суотугар ааҕыллар.
Ол кус мин туспар аа5ыллан турар.

Эмискэччи үөрүү – көтүү,уруй –айхал бөҕө буола түстэ. Киһиэхэ кыра да наада,атахпыт сири билбэт буолуор дылы үөрэн – көтөн дьоммутугар кустарбытын туппутунан тиийдибит.

Дьоммут үөрбүт көппүт саҥалара бу ньиргийэ олорор,омун-төлөн бөҕө.Күөс уотун тула бэйэ-бэйэлэрин дьээбэлэһэ олороллор эбит.

Биһиги бултаах тиийбиппитин көрөн дьоммут өссө омун –төлөн бөҕө буола түстүлэр. Биһиги саабыт тыаһын бу дьон көтөн тахсыбыт кустары күөрэппиттэрин курдук саныы олороллор эбит. Халлаан оройугар сылдьар кустарга тыас таһааран ытар, хой баһа дьон курдук кэпсэлгэ киирэ сылдьар эбиппит.

 Ньадараал дуоһунаһын быһаарсыы буолла. Манна барыта эмиэ демократия. Тустаахтар бары уочаратынан туран кэпсииллэр ханнык куһу хайдах ытан туһэрбитин, кыттыгаһа тугу гыммытын, өйдөнүллэр буоллаҕа дии бэйэтин чорботуна кэпсиирэ.

Ити кэнниттэн уопсай дьүүл , кустар хайдах бултаныллан ким хайдах туттубута хамсаммыта барыта кэпсэнилиннэ. Убайдарбыт кэпсээнин истэммит быара суох олордубут.

Балачча хааман баран уу ырбыыта кэлбитигэр күөлгэ кэлбиттэрин билбиттэр,маныаха дылы атахтарын аннын эрэ көрөллөр эбит, дьэ уоскуйан, өйдөнөн бүрүөһүн таҥастарын саха быһаҕынан хайа анньан хайаҕас оҥорон көрбүттэрэ кустар күөл ортотугар балачча ыраах олороллор эбит. Бэйэлэрин санааларыгар, ырбыы мууһун тоҕо үктээбиттэригэр, ол тыаһыттан -ууһуттан кустар көтөн тахсыбыттар.Хомойуохтарын икки ардыгар кустар баран күөл атаҕар түспүттэр. Ону эккирэтэн баран истэхтэринэ аны атыыр кэлэн моһуоктаабыт. Кэнники киһи Куока төбөтүгэр этэр -Атыыр эккирэтэн иһэр -диэбит. Онуоха төбөтө этэр:
-Мин кэнним буолбатах ,онон кыһалҕаҕын бэйэҥ быһаар. Атыыр кытта эн кэннигэр ымсыырар,ол туох ааттаах үчүгэй кэннилээххин –диэбит.
Иккиэн оскуоланы биир кылааска бүтэрбиттэрэ. Онно Куоканы бииргэ үөрэнэр кыргыттара үчүгэй,кыраһыабай быһыылааҕын хайҕыыллар эбит. Ону таайтаран этэр үһү.

Онуоха биһиги эбэн биэрэбит:

-Атыыр эһигини биэ диэтэ быһыылаах. Эһиги хамсанаргытын көрө олорон инньэ диэн санаабыппыт –диибит. Дьэ күлсүү,дьээбэлэһии эбии өрө оргуйа түһэр.Онтон аҥнараа күөл атаҕар тиийбиттэрэ.Үөһээ сыыр үрдүнэн массыына кэлэн ааспытыгар, кустара кэтэн тасыбыттар да тэттэру кэппуттэр. Бу сырыыга дьоммут эрдэттэн күөл мууһугар киирбиттэр.Тумуһунан күлүктэнэн тахсан көрбүттэрэ. Кустар саа ылбат сиригэр эмиэ хаарга хаптайан баран сыталлар. Төһө кыалларынан,төһө чугаһаталларынан киирэн баран манҥайгы кус көттө да күөрэппитинэн барабыт диэн сүбэлэспиттэр.

Киирэн истэхтэринэ өр өтөр буолбатах кустар көтөн тахсыбыттар. Саа ылар ылбат сирэ буолан биэрэр. Күөрэтии буолар, Икки автомат саа биэстиитэ төлө биэрэн кэбиһэллэр. Үс куһу түһэрбиттэр. Куоката түргэн туттунулаа5а урут тиийэн үһүөннэрин хомуйан ылбыт.

Онон иккитэ миэнэ диэн туруорсан уопсай быһаарыынан икки кус кини өлүүтэ буолла. Онон кустара бөдөнүнэн киниэхэ бүгүн ньадараал дуоһунаһа тигистэ. Ол олорон икки буоллахха кустарга ат буолан киириэххэ сөп эбит, онтон соҕотох буоллахха хайдах маннык балаһыанньа5а кустуохха сөбуй - диэн Миисэ уол саҥа таһааран, барыбытын толкуйга түһэрдэ.

Сытыы толкуйдаахпыт Куока олох ыйааһын оҥостубакка эрэ, онтон- Ыт буолан киирэн бултуур буоллаҕын- диэн чап гыннанда. Бары да соһуйдубут.
- Ол аата хайдах дии түстүбүт?.

Бары көрүн, биирдэ эрэ көрдөрөбүн-диэн баран, киһибит уот боробулуохатынан бэйэтин эрийэ тардынна,ордугунан били кэрэ миэстэтигэр боробулуохатын төрдүн эрэ хоротон таһаарда. Саҥата суох киһибит ,салгыы тугу хамсанарын кэтэһэн турабыт.Онтон Миисэ телогрейкатын уларсан ылла да биир сиэҕин иһирдьэ сон иһигэр тиэрэн укта, биир сиэҕин ол боробулуохатыгар кэтэртэ уонна бэйэтигэр сөрүү тардынна уонна төҥкөйөн баран маннык гынаҕын дии –дии ыт курдук туора маары сүүрдэ. Били боробулуохалаах сиэҕэ саха лаайкатын кутуругун курдук өрө хоройо сылдьар уонна аҥар атаҕын өрө көтөҕөн ыт курдук ииктээбитэ буолла. Итини барытын көрө олорон кус эйиигин ыт диэн олорон биэрэр. Ону быһа ытан ылаҕын. Биһиги күлэн быара суох сытабыт. Балачча өр кэпсэтэн чэйдээн санаабытын атастаһан олоруох дьон бириэмэ ыган, улэлээх уонна бултуйбут дьон быһыытынан үөрэ-көтө дьиэлэрбитинэн тарҕастыбыт.

Ити киэһээтигэр бары сөннөһөн эбэбит тойон тумуһугар биир кэмҥэ муһуннубут. Мантан күөл бүтүннүүтэ ытыска ууруллубут курдук көстөр. Күөл тумуһугар икки кус олорор. Арай биир массыына турар, онтон биир киһи тахсан тугу эрэ гына сылдьар. Дэриэбинэҕэ кэпсээн - ипсээн олох түргэнник тарҕанарын илэ итэҕэйдибит.Биһиги бары үчүгэйдик билэр уонна убаастыыр киһибит ыт буолан кустар диэки үөмэн киирдэ. Туора-маары сүүрэр биирдэ-иккитэ атаҕын көтөҕөн ыт курдук ииктээбитэ буолла. Ону кустара көрө олоруохтара дуо, көтөн хааллылар. Биһиги дьон көнөтүттэн, кэнэниттэн сонньуйдубут даҕаны,күллүбүт даҕаны. 


Баба5а Баатыр

 

Досааф бэчээтэ

 “Досааф бэчээтэ

Оройуон райсоветыгар перестройка эрэ иннинэ  биир кып-кыараҕас хоско түөрт үлэһит улэлии олоробут. “Досааф",Урожай уопсастыба ,Ыччат уонна дьиэ-кэргэн специалистара улэлиибит. Дьиэ –кэргэммит специалиһа кэргэннээх,оҕолоох,отуччалаах дьахтар үлэтигэр мини юбкалаах таҥнан кэлэр.Биир күн эр дьон кыыспытын сирэйгэ-харахха астыбыт. Оройуону салайан олорор тэрилтэҕэ сөбө суохтук таҥнаҕын ,бу биһиги да эр дьон буоллахпыт сүрэ бэрт уонна нэһилиэнньэ да сүөргүлүүрэ буолуо диэтибит.Кыыспыт тыла уот .

-Хас биирдии киһи тугу таҥнарын бэйэтэ быһаарар ,онон эһиги мин хайдах таҥнарбын ыйыма-кэрдимэн –диэтэ. Биһиги тылбытын туохха да тэҥнээбэтэ, хайдах таҥныбытай да ол курдук сырытта. Урожайым улэһитэ кыыспыт буутугар бэчээтин ууруохха-диэн өй укта.

 Биир үтүө сарсыарда субэлэспиппит курдук  мин бииргэ улэлиир киһибин кытта,биир улэһиппитигэр эппэккэ эрэ, билинҥи тылынан эттэххэ А4 кумааҕыга кыыспыт бэчээтэ ол түгэнҥэ көстүбүтэҕинэн, досааф бэчээтин баллаччы туруоран баран кыыспыт олоппоһугар ууран кэбистибит, кыыспыт сарсыарда улэтигэр хаамар сүүрэр икки ардынан кэллэ да били кумааҕыга олорунан кэбистэ.Өр-өтөр буолбата ханна эрэ сүүрэн хаалла. Көрбүппүт били  Досааф бэчээтэ кыыспыт олорор миэстэтигэр арылыччы,хас биирдии буукубата көстүөр дылы түспүт аҕай. Сотору соҕус сүүрэн кэллэ да сиэркилэ иннигэр эргичиннээн ылла. Дьон тоҕо эрэ бары мин атахпын көрөллөр –диэтэ. Ону истэн олорон хоспутугар баар суох убайбыт досааф тойоно дуоспуруннаах баҕайытык эттэ :

-Саха кыыһыгар үчүгэй көбүс көнө кыраһыабай атахтаах кыыскын.Ол иһин дьон сэргэҕэлии көрөр буоллахтара.

Кыыспыт итиччэ киһини дэгдэтэр тыллары истибит киһи быһыытынан тырымнаата ,мичилийдэ, үөрдэ-көттө.    Онтон биһиги   ити  бэчээппит  тугунан эргийэн тахсарын билбэт буоллахпыт.  Сотору соҕус буолан биир   бииргэ   улэлиир киһибит киирэн били Досааф улэһитин кэлэн дьээбэлээх баҕайы хараҕынан көрө-көрө:

 –Хайа.убайым илиигэр кыахтааххын быһыылаах, ханна сылдьыбыт сиргэр суолгун хааллараҕын ээ,  биир эдэр кыыс буутун көҕөрүөр  дылы хам туппуккун дуу ?- диэт тахсан барда. Киһибит улаханнык сонньуйбут куолаһынан: -Ити киһи тугу кэпсиир?- өйдөөбөтөхтүү биһиги диэки көрө-көрө ыйытта.  Ити кэнниттэн өр-өтөр  буолбата статистика улэһитэ дьахтар өҥөс гынаат:

- Хайа бу досаафпыт тойоно,хас биирдии сылдьыспыт дьахтаргар бас билэр бэлиэгин хаалларар буолбуккун дуу?-диэн тыл таһаараат ааны саба охсоот элэс гынан хаалла.

Арай көрдөххпүтүнэ,досаафпыт тойоно иэдэһэ кытар гына түстэ. Улаханнык соһуйда .

-        Бу дьон бу сарсыарда,туох буолан турдулар. Кыыс,дьахтар буолан бардылар?-диэн саҥа аллайда.

Оччолорго биһиги эдэрси дьон чоҥкубутугар улаханнык оҕустарбатыбыт. Биһиги куомуннаспыт дьон, дьэ дьээбэбит табыллаары гыммытыттан бэйэ-бэйэбитигэр имнэһэ олордубут. Саҥа таһаарбакка испитигэр бэйэ бэйэбитин көрсө-көрсө кулсэн ылабыт. Ол быыһыгар үлэ сүнньүнэн дьоннор киирэллэр-тахсаллар. Хаһааннытааҕар да элбэх киһи киирэн таҕыста. Бары досаафпыт тойонугар болҕомто бөҕөтүн уурдулар. Ким саннын таптайар.Ким илии тутуһар ,

-Уол оҕото,атыыр бэрдэ эбиккин- диэн,эҕэлээх баҕайытык тыл быктараллар. Кэнникинэн киһибит кыйахаланан барда.

Биир дойдулааҕа ,  сайылыкка оҕо сылдьан бииргэ оонньоон улааппыт кыыһа, эмиэ бу тэрилтэҕэ улэлиир  райфин хотуна дьахтар киирэн кэлэн туох да буруйа суох досаафпыт тойонун сирэйгэ-харахха аста.

-Бу баттаҕын манхайыар,бытыккын туора соһо сылдьар сааскар тиийиэххэр дылы,үөнүн-көйүүрүн бычыахтыы сылдьар. Ити эн ,бу дьиэ-кэргэн специалиһа дьахтары кытта сылдьыһаҕын дуу,тугуй дуу? Сылдьыспытын да иһин,эмиэ ити туохха дьээбэлэнэн эдэр дьахтар буутугар бэчээткин уурдун?  Итинник быһыыланаргын кэргэннэр тиэрдиэҕим.-диэн этэн - симэн баран киһибитигэр саҥарар бокуой биэрбэккэ тахсан баран хаалла. Ити икки ыккардыгар кабинеппыт аана аһылла түстэ да, дьиэ-кэргэн специалиһа дьахтарбыт киирдэ да,

-Бу баар эйиэхэ көнө.кыраһыабай атах –диэт, досаафпыт тойонун илиитин ытыһынан сирэйгэ биэрэн кэбистэ. Ол кэнниттэн маккыраччы ытаабытынан таһырдьа ыстанан хаалла. Бары да соһуйдубут. Саҥата суох балачча олордубут. Онуоха ,биһиги дьыалабыт, оонньообуппут оҕус буолан эрэрин, дьэ саҥардыы өйдөөтүбүт.

Киһибит арыыйда уоскуйбутун көрө сылдьан,биһиги билинэммит барытын кэпсээн биэрдибит. Дьэ,доҕоор аны киһибит өрө оргуйан турбат дуо!

–Бэҕэһээнҥи бэтинээскилэр.Киһи аатын алдьаппыккыт диэн, ону-маны дьээбэлэммитэ буолан киһини сууттатаргыт буолуо,тоҕо көҥүлэ суох бэчээти ылаҕыт-диэбитинэн урожайым тойонун уолугар түстэ.

Дуолан охсуһуу буолуоҕун, икки ардыларыгар мин мэһэйдэһэ сырыттым. Бэрт нэһиилэ уоскуйдулар.Туора-маары анньыллыбыт остуоллары көннөрө сылдьан түннүгүнэн көрбүппүт, аны массыынаттан дьиэ кэргэммит специалиһа дьахтар кэргэнэ түһэн эрэр эбит. Сирэйэ-хараҕа турбута сүрдээх.Ону көрөн Досаафпыт тойонун сирэйэ кубарыйан хаалла,сап салыбырас буола түстэ. Манна киирдэ да .манна бэйэбит икки ардыгар ньоҕойдоспуппут курдук буолуо дуо,оннооҕор улахан айдаан тахсара чуолкай буоллаҕа.

Ханна да барар сирбит суох буолла,кабинеттан таҕыста да киһибитин кытта сирэй көрсө түһэр.Хонтуораҕа киирэр аан аттыгар олоробут. Өйбүт тиллэн киһибитин таҥас ыйыыр ыскаап иһигэр симэн кэбистибит.  Өр-өтөр буолбата,аан аһылла түстэ киһибит киирэн досаафпыт тойонун ыйытта

Биһиги тугу да билбэтэх-көрбөтөх буолан хааллыбыт. Киһибит хайыаҕай,туора дьону кытта тугу өр балкыһыай.Тахсан барда. Түннүгүнэн массыынатыгар олорон барарын кэтэһэн эрэ баран,киһибитин ыскааптан таһаардыбыт. Киһибит тириппитин - хоруппутун көрөн күлэн төҕө бардыбыт. Киһибит кыыһырыы бөҕө.Көхсүн тыаһа тыатааҕы ырдьыгыныырын курдук.Сатаан саҥарбат буолуор дылы киһибит ыктарбыт.

“Бу манныкка тиийиэхпит  ”-дии санаабатахпыт диэбиккэ дылы,ол киэһээ бары үлэбититтэн соччо үчүгэйэ суох өйдөөх-санаалаах араҕыстыбыт.

Сарсынҥы күнүгэр сарсыарда үлэ саҕаланаатын кытта райисполком председателигэр салайааччыбытыгар ыҥырдылар.Кыыспыт үҥсүү суруйбут.Кэргэниттэн куттанан эдьиийигэр тиийэн хоммут.Туох үчүгэйэ баар буолуой? Сирэйгэ –харахха анньылынныбыт.Мөҕүллүү  буолла.Буолбут түбэлтэ ис хоһоонун быһаарыстыбыт.Дьиэ-кэргэн тирэҕэ хамсааһына уонна улэһит чиэһэ турарын быһыытынан бэрт түргэнник профком мунньаҕын ыҥыран онно көрүнүллүбүт.Норуот суута кырдьыктаах.Кыыспытын да сирэйгэ-харахха астылар.Биһигини даҕаны оннубутун буллардылар.Сыыһа хамсаммыппытын билинэн кыыспыт иннигэр киэҥ ыҥырыылаах профком мунньаҕын иннигэр буруйбутун билиннибит, кыыспытыттан уонна “досааф” председателигэр акаары быһыы, быстах өйтөн-санааттан таҕыста. Онон санааларыгар туппаттарыгар диэн көрдөстүбүт. Норуот суутун түмүгүнэн барыбытыгар быыгабар биэрдилэр.Олох сокуона кытаанах. Өйүүнҥү  күнүгэр бары улэбитигэр кэлэн көрүстүбүт. Бэйэбит хоспут иһигэр киэҥ айдаан тахсара буолуо диэбитим. Уруккубутунааҕар хата бэйэ-бэйэбитин ордук өйдөһөн,  тулуйсан өссө күүскэ таһаарыылаахтык улэлээтибит. Норуот суута бу иннинэ барыбытыгар сөптөөх сыанабыл уонна өйбүтүн-санаабытын чөмөхтөөбүтэ төрүт буоллаҕа. Бу түгэн түмүгэр хос иһигэр кыыспыт ити кэнниттэн оройуону салайар тэрилтэ сиэригэр сөп түбэһэр гына таҥнар буолла. Досаафпыт бэчээтэ биир ый устата ханнык да тугэнҥэ сейфаҕа хатанан баран урукку оннубутугар түһэн үлэ кэмигэр эмиэ аһаҕастык сытар буолла.

Бу түгэни өйбөр –санаабар дириҥник иҥэ сытар буолан ,бу билигин сурукка киирдэҕэ.

Баба5а Баатыр.

 

Ньадьараал» дуоhунаhа.

Саас кэлэн,халлаан сылыйан дьон сэргэ сүргэтэ көтөҕүллэн, этэ хаана уhуктан улэлиирэ-хамныыра түргээтээн сыыдамсыйан иhэр. Киhи эрэ барыта өйө –толкуйа, ким хайа сыллаахха ханна манҥайгы куhу өлөрбүтүн,уу ханна тахсыбытын,ким хайа диэки барарын туhунан кэпсэтии- санаатын атастаhыыга сылдьар.

 Ной харах эмиэ дьон сэргэтинэн төhө да улахан булчут буолбатаҕын иhин кус кэмигэр саха сирэйдээх буолан бултуур идэлээх. Кини быйыл даҕаны урут бииргэ бултаспыт дьонун кытта ырааппакка дэриэбинэ аттыгар бултуур санааалаах. “Бөтүгүттэ” диэн улахан алаас иhигэр тэриэлкэ курдук чоҥолох күөлгэ доҕотторунаан, кинилэр оҕолорун кытта холбоон уонча киhи буолан кустууллар.

Кини быйыл балачча үчүгэйдик тэринэ олорор,Ол курдук отучча саҥа омуктар оҥорбут бэлэм моччууктарын атыылаhан кыттыгаска бэйэтин өлүүтүн биэриэхтээх .Барахсаттар кырааскалара сибиэhэйэ бэрт буолан олох тыыннаах курдуктар.Урукку өттүгэр, баччаанҥа дылы убайын сүнньүтүгэр олорон кэллэ.

Үнүрүүн тахсан ууларын көрөн кэлбиттэрэ.Халлаан тоҥоруу кэнниттэн эмискэ күүскэ сылыйан хаар уута балачча киирэн ,муус көтөҕүллэн күөл сиэрин ситэн турар.Көҥүл өйүүннэттэн буолуохтаах. Ной харах саатын сэбиргэлин оҥостор аакка сылдьар .Ньадараал солотун былдьаһыыга диэн, бэйэтин илиитинэн икки ботуруону былыр хаhан эрэ ылбыт «Сокол» диэн бездымнай буораҕынан уонна толкуйдаан баран 4 нүөмэрдээх сибиниэс дорубуонньугунан ииттиммитэ.

Сыл аайы кус кэмэ аhыллыытыгар аан манҥай «Ньадьараал» дуоhунаhын былдьаhыы курэхтэhиитэ буолар,Онно бэлэмнэнэр быhыыта. Дьэ, тустаах дьонҥо бочуоттаах дуоhунас.Ким баарынан кэккэлэччи туран баран бэйэн утарытыгар хаhыаты туруоран баран утуу-субу бары саанан ытаҕын.. Хаhыакка төhө дорубуонньук түспүтүнэн , кимиэнэ ахсаан өттүнэн элбэҕинэн кыайыылаах быhаарыллар. Урут көҥүл аhыллыытыгар салют ытыыта буолар этэ

Ким кыайбыт,баар дьонтон өрө тутулла түhэр, «Ньадьараал» солотун ылар,Аҕа баhылык оруолун толорбутунан барар. Бултааһын көҥүлэ аhыллыытын маанылаах остуолун баhыгар олордуллар. Туох баар мааны- уохтаах утах өттө, кини дьаhайыытыгар киирэр. Тэрээhин үлэ ким кимниин хайа дурдаҕа сытара,мотчууктар хайдах үллэстиниилэрэ кини быhаарыытынан,өлөрүллүбүт кус кимиэхэ хайдах үллэhиллиитэ кини дьаhайбытынан. Сылайдым  диэтэҕинэ төрүт бултуу да киирбэккэ, күнү быhа утуйа сытыан сөп.

Ким манҥайгы куhу өлөрүөр диэри, кини ити дуоhунаhын илдьэ сылдьар. Икки булчут тэнҥэ кус өлөрдөхтөрүнэ,хаачыстыбанан быhаарыллар.Ахсаан өттүнэн икки чыккымай, көҕөнү кыайар.Күнүгэр ким элбэх куhу өлөрбүт ,сарсынҥы күнҥэ ити дуоhунаска тиксэр. Сити курдук киhиттэн киhиэхэ «Ньадьараал» дуоhунаhа  бултааһын кэмин устата хаста да уларыйыан сөп.

Ол гынан баран манҥайгы «Ньадьараал дуоhунаhа саамай бочуоттаах. Ной харах  былырыын бэрт кыранан ,икки дорубуонньугунан доҕоругар Миисэҕэ баhыйтаран турар.Кыhыыта сүрдээх этэ.Кэлин истибитэ дьоно сүрдээҕин суолта биэрэннэн эрдэ бэлэмнэнэллэр эбит. Ботуруоннарын оҥостоллор . Оннооҕор дьонтон саа уларсан кэлэллэр.

 Кыттыгастара булка сылбырҕалара сүрдээх,онон көннөрү күнҥэ баhыйар кыаҕа  суоҕун кэриэтэ.Ол курдук кини үс сыл устата биирдэ да ити дуоhунаска тиксэ илик. Онон саныырга да ыарахан.

 Кырдьыгынан этэр буоллахха,аҥардас ити да инниттэн бултуу сатыыр. Быйыл аҕатын немецскэй «Зауэр 3 кольца» диэн саатын илдьэ тахсаары сылдьар.Сааhы быhа хаста да саатын бэрэбиэркэлээн сыал ыта сырытта. Хайдах эрэ 4 нуэмэрдээх сибиниэс дорубуонньукка үчүгэй курдук. Хаhыакка туhэрбит дорубуонньугун ахсаана былырыынҥытынаагар быдан ордук,

Ол иhин ис санаатыгар быйыл кыайабын диэн бигэ санаалаах сылдьар.

Б

 Аар Адьарай уонна Айыы дьонун дьахтара

. (Үһүйээн.)

Арай былыр суолтан-иистэн тэйиччи, биир саһан турар кырыы алааска саха ыала олорбут.Айыы дьонун сиэринэн дьиэ-кэргэн быһыытынан туспа дьиэ уот туттан, сүөһү,сылгы көрөн.айахтарын ииттэн.олохторун оҥостон олорбуттар.

Эр киһи сытыы-хотуу.кэлиилээх-барыылаах. Барыны сатыыр сатабыллаах ,күүстээх-уохтаах буолан хара үлэни кыайа тутар эбит.,Ыал ийэтэ эр киһиттэн өссө ордук туттунуулаах буолан, илиитин тиэрдибитэ иҥэмтэлээх тотоойу ас, үтүө-мааны таҥас буолан тахсар эбит. Инньэ гынан сотору кэминэн алаас аайы сүөһулэммиттэр,хонуу аайы сылгыламмыттар.Кимтэн да ытыстарын тоһуйан умналаабакка, кимҥэ да бастарын уган биэрэн хамначчыт буолбакка баай-тот олохтоммуттар.

Дьыл-хонук ааһан испит. Өр –өтөр буолбатах. күнҥэ тэҥниир соҕотох кыыстара, ийэ буортан тирэнэн тахсыбыт кыыс хатыҥ курдук силигирии үүнэн,кэргэн тахсар кэмэ тиийэн кэлбит. Кэрэ сэбэрэтэ сардаана сибэкки курдук ырыаҕа ылламмыт, кыыс нарына, этин- хаанын быһыыта дьөрбүө ньургуһун сибэкки курдук буолан  сурах буолан сир-дойду үрдүнэн кэпсэлгэ барбыт.

.Бэйэтэ дьонун удьуордаан үлэҕэ-хамнаска барытыгар сыстыгас. Туппута, оҥорбута барыта лоп курдук оннугар буолан иһэр эбит. Кэлбит,барбыт айан дьоно бары сэҥээрэ көрөн,илинтэн-арҕааттан.хотуттан-соҕурууттан атыыһыт,тойон өттө уолаттарыгар кэргэн кэпсэтээри көрө-истэ кэлэр буолбуттар.Чугас,ыраах эргин сылдьар боотур уолаттар бу алааһы эҥэрдэспиттэр. Кыыс арыый эрдэ диирэ дуу ? Кимиэхэ да санаатын эппэтэх, тапталга билиммэтэх.

Этэрбэс кэпсэлэ үллэн – баллан аллараа дойду олохтоохторун ортотугар кытта кэпсээн, сурах буолан тарҕаммыт. Аллараа дойду олохтоохторун Улуу тойонун Аар Адьарай кулҕаа5ар тиийбит, Өйүн –санаатын аймаабыт . Кини курдук аллараа дойдуну баһылаан олорор Аар Адьарай баһылыкка сөптөөх, .холоонноох хоонньоһо сытар ойох буолар доҕор , дьэ көһүннэҕэ. Ааты-суолу эккирэтэн кыыһы көрөргө, кэргэн кэпсэтэргэ санаммыт.

Хараҥа күүстэрин көмөтүнэн орто дойдуга биирдэ баар буола түспүт.
-Мин диэтэх киһи, эһиги балаҕанныт аанын аспыппар да үөрүөхтээххит. Сарсын, түүн ортото кыыскытын хаппахчытыттан таһааран балаҕан ортотугар туруораарын,кэлэн көрөн-истэн барыаҕым.Сөбүлээтэхпинэ холонноох хоонньоһо сытар ойох оҥостон. аллараа дойдуга илдьэ барыам. Мин курдук Улуу дьай санаатын ылыммакка, ону маны сыыһа хамсамнаххытына бэйэ5ит кэһэйиэххит. Ыал аатыттан аһарыам .- диэт холорук буолан алаас хоту өттүгэр эриллэн тахсан,дойдутун диэки айаннаабыт.

Дьиэлээх киһи хараҥа күүстэри кытта хайдах даҕаны киирсэр кыаҕа суоҕун билинэн, санаата түһэн ытыы-сонуу сырыттаҕына..Кэргэнэ кэлэн өй угар. 
-Аар Адьарай кэлэн кыыспытын холоонноох доҕор оҥостуон баҕарар буоллаҕына ,Кини кыыспыт оннугар миигин илдьэ бардын. Эн миигин түүн үөһэ туолуутугар, төбөбүнэн таҥнары ,тойон өһүөттэн атахпыттан  баайан кэбис. Мин толкуйум хоту буолаҕына, барыта табыллыа .-диэн кэргэнин уоскутар,Тугу толкуйдаабытын кэпсээн биэрэр.

Сарсынҥы күнүгэр болдьоммут кэмҥэ түүн ортото Аар адьарай саха ыалын балаҕанын иһигэр көтөн түспүт. Балаҕан иһэ ытыс таһынар ыас хараҥа эбит. Кэпсэтиилэх сиригэр балаҕан ортотугар тиийэн кыыска кэтиллибит. Кыыс сытын ылан хаана оонньообут. Тулуйбакка имэрийсэн-томоруйсан киириэн баҕарбыт. Кыыс илиитин ытыһыттан ылаат улаханнык мунчааран саҥа аллайбыт:

-Хайа бу кыыспыт илиитин тарбахтара тугун кылгастарай, мааны ыалдьыкка ас астыырыгар. быһыччатын,ньуоскатын хайдах тутан туһанара буолла? Кыыһа кылгас тарбахтааҕыттан улаханнык соһуйбут.

Онтон илиитин салгыы үөһэттэн таҥнары имэрийэн түһэн иһэн сүрдээҕин саллан ,маннык саҥалаах буолбут:

- Буолар да эбит! Эчи сүрүн! Суос соҕотох мааны кыыстарын үрүн хараҕын өрө көрдөрбөккө наар хара үлэҕэ илдьэ сылдьаллар эбит дуу ?.
- Оннооҕор мин курдук сүдү киһи харытыттан, тас өттүнэн харалаах,суон быччыҥнардаах илиилээх эбит дии?

Бу кыыс күүһүн-уоҕун саба быраҕан барыллаат улаханнык салынна. Аллараа дойду урдустара даҕаны мэниктээччибит. Холоонноох ойох буолан олорон, ити илии сутуругун бобуччу тутан баран оройго биэрдэҕинэ:

.- Бу орто дойдуга сүүрэ сылдьар ханнык да кыыл чөмчөкөтө ,мин чөмчөкөбөр тэҥэ суоҕун да иһин,тулуйсуо суох- диэн иһигэр сурдээҕин куттана санаата.Ол гынан баран улэҕэ чугас, сүрдээх туттунуулаах ,оҥорбута.туттубута барыта туһа5а тахсар –диэн кэпсээбиттэрэ кырдьык буоллаҕа дии санаабыт.

Аар Адьарай илиитинэн салгыы дьахтар олорор миэстэтин имэрийэн иһэн, өссө улаханнык соҥнуйда..Саха дьахталлара уһун суһуохтаах баттахтаах бэйэлэрэ,номох буолан кэпсэнэрэ ханна да суох,кип-килэгир. Били кини олорор Кыламан чаара хайатын курдук туох да үүнээйитэ суох,кураанах буолар эбит.Сирэйэ үчүгэй үүнээйилээх бурдук бааһынатын кутуйаҕа айаҕар тобус толору бурдук туорахайдарын симиммитин курдук тобус толору эттээх иэдэстээх. Онтуката саннын саҕа кэтиттээх. Төбөтө моонньо суох. Быһа саннытыгар холбоспут . Хата,ол оннугар муннун ,айаҕын уонна сүүһүн бүтүннүүтүн икки иэдэһин ортотунан уһаты саба бүрүйбүт будьурхай түүлээх.

Санаан көрдөҕүнэ арай Алаа моҕус уол малаҕар сирэйэ, уойан – тотон да олордо5уна , бу кыыс толору эттээх иэдэстээх сирэйин кытта барсара дуу? Ону да саарбахтаата. 
Бу кыыс хара маҥнайгыттан, кини Айыы дьонун дьахталларын туһунан илдьэ сылдьар өйдөбүлүттэн букатын атын буолла.

Ол толору эттээх иэдэс быыһыттан бэрткэ сэрэнэн кыыһын хараҕын булла. Бииргэ улааппыт доҕоро Сиикил уоп уол курдук собус -соҕотох харахтаах:

 -Оҕо сылдьан хараҕын дэннээбит дуу,тугуй дуу ? Хараҕын уута сүүрэн хаалбыт, Инчэҕэй сиикэй эт баас буола сылдьар . Онтукатын сүгүн көрүммэккэ,сытыйан зрзр быһыылаах. Киһи тулуйуо суох ,амырыын сыта. Бу курдук сүүһүн ортотугар соҕотох харахтаах айыы дьонун дьахтарын кытта сабыс саҥа көрүстэ. Онтон салгыы кыыс айаҕын булан баран ,өссө эбии мунчаарда.

Хайа,бу тугуй?Сүүс саастаах эмээхсин курдук.Балык айахтаах эбит дуу ? Айахпыт даҕаны айыы дьонуттан ураты, иэдэһин хайа сотон,уһаты быһа түһэр эбит. Ол оннугар эр киһи курдук бытыга түҥ ойуур курдук хойуу гына үүммүт Оҕо сылдьан мэниктээн ,бу дойдуга холорук буолан ойуур устун баччалаан аастаҕына,ол кэнниттэн хаалбыт эриллэҕэс талах мастар курдук,куудара буолан бэйэ-бэйэлэригэр эриллэ сылдьаллар эбит

Тиис,уос мэлигир. Биир да унуоҕу сытаан кириэ суох. Онно холоотоххо.онноо5ор кини ийэтэ ,Хара Дьай эмээхсин онон манан тиистээх бэйэтэ,хайа баҕарар Айыы оҕотун сототун унуоҕун хайа ыстыыр кыахтаах.

Ыал мааны кыыһа буолан, аска –үөскэ сиринньэх быһыылаах ,наар убаҕас аһынан үссэнэн сылдьаахтыыр буоллаҕа . Аллараа дойдуга тиийдэҕинэ ким кинини атаахтатыай? Кырбас этинэн ,толунньан унуоҕунан бырахсыы буолар.Ким тиистээх,аһыылаах ол тото-хана аһыыр. Айаҕар аһыыр аһын булунуо суох. Биһи эҥэр сатаан сылдьыа суох дуу?Тугуй?

 Сыта-сымара да сүрэ бэрт . Кыыспыт куртаҕа,очоҕоһо аһаабыт аһын сүгүн буһарбат быһыылаах. Куһаҕан сыта манан тахсар эбит.Тулуйбакка муннун саба тутунна.
Онтон салгыы аллараа диэки илиитинэн имэрийэн түһэн иһэн, дьахтар синньигэс биилигэр тиийээт саас ортолоох толору тэбэ сылдьар дьахтар эмиийдэрин харбаат, өссө эбии соҥурҕаата - сонньуйда. Кыыстарын эмиийдэрэ ахтатын эрэ үрдүнэн баар эбит?

 Эмиийдэрин аллараа өттүгэр , ахтатын икки ардыгар били Алаа моҕус уол сөбүлээн сиир оҕуһун таһаҕын курдук тэйбэнниир баар. Онтуката Айыы дьонун дьөгөһөйдөрүн курдук сиэл кутуруктаах..Онтон атаҕа таас уҥуоҕуттан икки ураҕас маһы туруору анньан кэбиспит курдук үүнэн тахсыбыттар. Сип-синньигэс иилэ талах курдук эбиттэр.

Айыы дьонун тэлгэһэтигэр киирэ-тахса сылдьан кэһии гынан, эмиийдэриттэн мэһэйлэтэн бэрт нэһиилэ тэйбэннээн хаама сылдьар ынахтары Хара дьай аймахтарыгар,аллараа дойду урдуустарыгар кэһии гынан илдьэ барар буолар этэ. Ол сылдьар ынахтарга дылы буолан, хаамарыгар бэр нэсиилэ тэйбэннииһи.

Аар адьарай төбөтүн чөмчөкөтүн иһигэр бэйэтин илиитинэн тутан –хабан көрбүтүн ойуулаан көрбутэ, амырыын өйдөбүл тахсан кэлбит. Айыы дьахтара буолбакка.аллараа да дойду урдуустарын абааһы аймах да кыргыттарыттан да ураты мөкү быһыылаах дьахтар мөссүөнэ тахсан кэлбит.

Айыы дьоно күлүү гынан ,кэпсээн оҥостон сурах ыыппыттарын ,минньигэс тылларын ылынан, моонньо суох кип-килэгир бастаах,соҕотох харахтаах,сиэл кутуруктаах кыыһы ойох оҥостон илдьэ бардаҕына,аллараа дойду урдуустарын ортотугар аата-суола барыыһы, Үөт ыт күлүүтүгэр тиксииһи- диэн иһигэр саныы туран:

-Ээ,арбаһык ,саамай туһалаах тэрилэ манан баар этэ дуу?- диэт ыйар тарбаҕын дьахтар айаҕар укпутун, биирдэстэрэ үнтү хадьырыйан кэбистэ.Киһи өйө-санаата тулуйбат ыһыытын кытта Аар Адьарай аллараа дойдуга биирдэ баар буола түспүтүн бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла.

Ол быыһыгар бэйэтин хайҕанна . Өйум бөҕө. Хата сөпкө хамсанан тарбахпын эрэ быһа хадьырыйтардым. Айыы оҕолорун дьахталларын тээбиринэ тиистээх буоларын .хантан билиэмий?
-Арай ити тарбаҕым оннугар саамай наадалаах сэппин ,ити дьахтар тэрилигэр укпутум буоллар, өссө алдьархай иэдээн буолуо эбит .Кэнчээри ыччаты оҥорор тэрилбиттэн мэлийиэ эбиппин. –диэн улахан иэдээнтэн куоппутуттан өссө төгүл бэйэтин арбанна.Түөһүн охсунна.

Бу дойдуга тэҥэ суох кырыылаах өйдөөх эрэдэк эбиппин дии сананна.Ол санаатыттан ымманыйда,дуоһуйда.Тарбах диэн ойох ылыахха дылы осуоҕа. Аны ,кэбис Айыы дьахталларын кэрүөх кэриэтин, бэйэбиттэн чугас эргин ойох көрдүүһүбүн – диэн кэс тылын эттэ.

Ити курдук саха дьахтара бэйэтин булугас өйүнэн кыыһын чиэһин,дьиэ кэргэнин уонна айыы дьонугар аллараа дойду урдустара сыбыытылларыттан көмүскээбитэ үһү.

 

                  

Саха индееһэ уонна куустээхк пилорамщик

Хас да сылы быҺа санаа оҥостон эккрэтиспит боппуруоспут олоххо киирээри сылдьар,ол курдук Союз,Россия таһымынан аатырбыт бииргэ улэлиир коллегабытыгар,өссө үлэтэ таҕыстын диэн музей дьиэтэ тута сылдьабыт. Дьиэтин маһын бу саас пилорамаҕа оскуола эр дьонун учууталларынан субботниктатан эрбэтэн матырыйаала баар буолан, үлэ эрэ күүрүүлээхтик барар.

Харчыта көрүллэн дьон хамнастанар буолан, улэһит боппуруоһугар мөккүөр суох. Үлэлиир тутуу биригээдэтигэр үгүс өттө учууталлар уоппускаларын кэмигэр улэлии сылдьаллар. Тыа оскуолатын учууталлара дэгиттэр дьон буоллахтара, үгүс өттө мас улэтигэр сыстыгас дьон. Биригээдэ дьоно бу саас пилорамаҕа улэлии сылдьан сайын ким улэлиирин быһаарсан тураллар.

Ол сылдьан биир күн уот баран « простой» үөскээтэ. Пилорамабыт дэриэбинэбит тас өттүгэр балачча тэйиччи турар . Инньэ гынан баҕар уот кэлиэ диэн кэтэһэн олоробут. Бары да эдэрбит сүрүннээн 30 саастаахпыт. Мэниктээһин буолла. Физкультура учуутала уол сүгэтин ылла да,америка индеецтэрин курдук "hи-ах" диэн хаһыытаат сынньанар дьиэбит диэки сугэтин быраҕан саайда. Онтуката киһин киэнэ дьиэ истиэнэтигэр чиккэс гына түстэ. Бары өрө көтө түстүбүт.

Киһибититин оскуолабыт профкомун бэрэссэдээтэлэ кэлэн:
- "Саха Чинганчуга" эбиккин -диэн хаҕ5аата. Онтон ыла киһибит "Чингаччук" диэн таптал ааттанна. Билинҥэ дылы бэйэ икки ардынааҕы кэпсэтиигэ ити аатынан эн мин дэһэ сылдьабыт .

Аны бары туран сугэлэрбитин ылан истиэнэҕэ быраҕатталаан бардыбыт. Ардыгар,табылыннаҕына баран истиэнэҕэ чиккэс гына түһэр. Сатабылын кыайдахха киһи син чиккэтиэ эбит. Кырдьаҕаспыт, уруккута республикаҕа куобахтааһынна  оройуонҥа уонна республикаҕа чемпионнуу сылдьыбыт, эдэригэр спортсмен бэрдэ киһи, биир үс лиитэрэлээх тууһаммыт оҕурсу баанкатын таһааран:

- Ким кыайбыкка бириис туруорабын -диэн тымтыкка уот анньан  бары курэхтэһэ бардыбыт. Бары уочаратынан кэлэн биэстиитэ бырахтыбыт.Түмүк араасынай. 

Үстүүтэ чиккэппит, икки киһи тэҥнэһэн бастакы күөнҥэ таҕыстылар. Ону ,хайаан да кыайыылааҕы булуохтаахпыт диэн иккистээн бырахтарыы буолла.

Үстүүтэ бырахтылар. Биирбит физкультурабыт учуутала, биирэ олохтоох хаһаайын -пилорамщикпыт. Киһибитин "Эрбии мэйиитэ" киирбэтин диэн,маспытын хаачыстыбалаахтык эрбэттин диэн санаатын көнньүөрдэн уохтаах аһынан айах туппуппут. Бэйэтэ саха киһитигэр бөдөҥ киһи,били аммалар Оокколорун - мас тардыһа сылдьыбыт киһилэрин курдук киһи , аргыыйдык хамсанар бэйэтэ туттара-хаптара түргээтээбит.

Иккилиитэ быраҕан баран хайалара да чиккэппэтэ.Үһүс быраҕыыларыгар биһиги киһибит киэнэ эмиэ табыллыбата. Аннараа киһи , пилорамщикпыт кэлэн сүгэтин быраҕан саайда. Арай биһиги көрдөхпүтүнэ сүгэ баран чиккэс гына түстэ.

Биһиги бары "Хаһаайын "кыайда диэн өрө хаһыытаһа түстүбүт. Ол кэмҥэ физкультурабыт уола сүгэ ыла баран иһэн хараҕын тиэрэ-маары көрбүтүнэн төттөрү сүүрэн кэллэ уонна улаханнык соһуйбут киһи быһыытынан саҥа аллайда:
-Сүгэ угунан истиэнэни дьөлө быраҕан кэбиспит - диэтэ.

Арай өйдөөн көрбүппүт, сүгэбит тимиринэн биһиги диэки көрөн турар эбит. Бары да соһуйдубут,тиийэн көрбүппүт сүгэ уга тиийэн дьиэ муннугар мастар ыпсыһар сирдэригэр оруобуна сүгэ уга батар хайаҕаһыгар кыбыллан чиккэйэн турар эбит. Курэхтэһии түмүгэр мөккүөр үөскээн таҕыста.Кэлин тиһэҕэр тиийэн:

- Бириис туруорбут киһи эн бэйэҥ быһаар - диэн буолла. 
Киһибит сүрдээх борустуойдук кыайыылааҕы быһааран кэбистэ:
- Очко аҥарынан хаһаайын кыайда»- диэн баран баанкалаах оҕурсутун туттаран кэбистэ. Киһибититэн ыйытабыт:- Очко аҥара диэн ол эмиэ туохпутуй?- диибит.

- Сүгэтинэн турбута буоллар биир очконан, онтон угунан тиийэн турбутун быһыытынан очко аҥара буолар- диэн бэйэтэ математика учууталын быһыытынан ким кыайбытын сыыппара күүһүнэн быһааран биэрдэ.

Уоппут суох. Балачча олордубут.Ол гынан баран уолаттар курэхтэһии тыыныттан өссө даҕаны тахса иликтэр эбит. Аны күүстэрин тургутуһан көрүү буолла. Пилорамаҕа тиийэн биирдэрэ мас тутар станок уруулун эрийэн маһы төһө кыайарынан ыбылы туттарар. Ону атын киһи тиийэн төттөрү эрийэр.Балачча өр мучумааннастылар.

Ону көрөн турбут пилорамщикпыт санаата буолбата быһыылаах:
-Аны мин эрийбиппин хайаҕыт төлө  эрийэр эбитий? -дии-дии станок уруулун эрийэн барда. Тохтоон салгын ылан баран чиҥэтэн уруулун эрийэн эрдэҕинэ туох эрэ тыас тыаһаата да, уруула төлө баран кулугуруччу эрийии буолла.

 Киһибит уруул тимиригэр илиитин оҕустаран улаханнык ыарытыйда. 
Ол кэнниттэн уруулбут төрүт даҕаны туллан кэллэ. Уруул сунньун көрбүппүт аҥарыгар дылы уруккуттан тостон баран сылдьар эбит.Ол гынан баран ,итинник хайысхалаах күүс туругун тургутуһуу буолбатаҕа буоллар,өссө даҕаны төһө өр үлэлии туруо эбитэ буолуой? Хаһаайыммытын көннөрү киһиттэн лаппа кыахтаах киһи эбит дии санаатыбыт .Тимир уруул сүнньүн быһа эрийэн кэбиһэр манан дьыала буолбатаҕа буолуо. 

Хайыыр да кыах суох буолла. Хаһаайыммыт: - Бүгүн үлэ буолбат буолла. Бараммын сварщикка сваркалатыам - диэн баран урууллаах сунньун мотоциклын коляскатыгар бырахта уонна онтукатын - мантыкатын хомуйсубутунан барда. Инньэ гынан дьиэнэн тарҕаһыы буолла.

 

 

Байанай атын « бэлэ5э»

Саас эрдэ бэлэмннэээбит маспытынан,матырыйаалбытынан музейбытын тута сылдьабыт.Аны күһүн үөрэх саҕана киллэриэхтээхпит. Онтон билигин дьиэ кэөдөйүн бутэрэн, кырыыһа атаҕын туруора сылдьаллар. Бөтүрүөп куйааһа түһэн турар ,бу сайын кэлин суурбэччэ сыл түспэтэх куйаас буолан, күнүһүн үлэлээбэккэ,күн киириитэ киэһээ алта чаастан хайдах үлэ хаамарынан улэлиибит.

Биригэдьиирбит Бүөтүр уһун кэмҥэ совхозка прорабтаабыт, тутууга үйэтин тухары улэлээбит киһи,маһы хамсаппат эрэ. Кини салалтатынан үлэ кутумаҕайдык барар. Үлэлиир дьонун бэрткэ аттаран туруоран бары даҕаны санаалара кэлэн үлэ күргүөмнээхтик барар.

Биригэдьиирбит биир кыдьыга диэн булчут. Саас- .күһүн кустуур, куобахха сылдьар ,улахан да бултка сылдьыталаабыт аҕай киһи.

-Сүрдээх байанайдаах,хайаан даҕаны өттүк тутуурдаах киирэр.- диэн олохтоох дьонум миэхэ кэпсииллэр.

Киһим кэлэн биир тугэнҥэ миигиттэн оскуола директорыттан:

- Уолаттары биир күн сынньатыахха уонна бэйэбит бултуу барыахха. Сайыммыт саамай оройо.Куйаас бөҕө түстэ.Билигин ойуур маанылаах кыыла тайах үөнтэн көйүүртэн куотан уонна итииргээн ууга туһэр кэмэ . Мин оннук биир сири,ойуур ортотугар баар тураннаах дьүөдьэни билэбин. Онтон урут хаста даҕаны тайах ытан турабыт. Беларусь тракторбытынан онно баран хонон кэлиэххэ. Байанай биэрдэҕинэ баҕар тугу эмэ ытыахпыт- диэн моһуоктаста..

Дьэ кырдьык,сымыйанан эппит курдук итии күннэр турдулар.Били кумах куйаарга күлүккэ түөрт уон кыраадыс сылаас дииллэрин курдук,сырылатан-сырбатан куйаас күннэр.

Дьонум үгүстэрэ бары кэтэх хаһаайыстыбалаах,сүөһүлээх дьон. Инньэ гынан отторугар кыбыттара сылдьаллар. Музейбыт тутуутун бүтэрэн эрэрбит быһыытынан:-Дьэ кырдьык даҕаны оттоотуннар- диэммин, бэйэлэрин кытары субэлэһэн баран икки күн тутууну тохтотуохха  диэн өйгө санааҕа кэллибит.

Бүөтүр ол миэхэҕэ наадыйыа дуо?Тракторга наадыйан миигин бултата илдьэ барар буоллаҕа. Сып –сап соҕустук тэринэн айаннаатыбыт.Киһим “нарезной” саалаах,мин көннөрү икки уостаах саалаахпын. Балачча ыраах сир эбит.Дэриэбинэттэн биэс уонча килимиэтирдээх сиргэ тиийдибит. Суола куһаҕана бэрт. Улахан ,күүстээх массыыналар саас,ардах кэмигэр тоҕута сүүрэн кэбиспиттэрэ, кырдьык «Беларусь” тыраахтыр  эрэ сылдьар суола буолбут.

Онно манна дьон оттуу сылдьаллар.Үрэхтэн туораан ойуурга киирдибит.Балачча өр айаннаан тиийиэхтээх сирбитигэр кэллибит. Тыраахтарбытын дьүөдьэбититтэн тэйиччи соҕус ырааһыйа баарыгар хааллардыбыт.

Дьүөдьэбитигэр тиийбиппит. Кырдьык дьон кыылы манаһар сирдэрэ эбит.Ол курдук кыра тумус курдук сиригэр маһынан лаабыс охсон,дурда курдук кыылы манаһар сир оҥорбуттар.Ону биһиги мас лабааларынан бүрүйэн биэрдибит . Дьүөдьэни эргийэн көрдүбүт.Биир сиринэн туртастар олох орох тэбэн кэбиспиттэр. Киирэн уулаан тахсаллар быһыылаах.

Биир сиргэ сибиэһэй биир тайах суола баар .Киһим санаата көнньүөрдэ байанай тугу эмэтэ бэрсиэн сөп эбит диэн саҥа аллайда. Лаабыска киирэммит олорунан кэбистибит. Өр-өтөр буолбата,күн киирэн эрдэҕинэ биир туртас уулуу киирбитин киһим биирдэ эрэ ытан кэбистэ.

Байанай мичик гынна диэн түргэн үлүгэрдик дьүөдьэттэн туора соһон тыраахтарбыт аттыгар илтибит. Киһим астыы хаалла. Мин төттөрү кэлэн дьүөдьэбин манаатым.Сотору соҕус буолан баран киһим кэлэн кыттыста.Уҥуоргу урэххэ матасыыкыл тыаһа иһиллэн баран, биһиги утары үрэххэ кэлэн тохтоон хаалла.

Син буолуо эбит да,кумаара-.оҥоойута бэрт . Бултуйбут дьон быһыытынан лаабыс түгэҕэр тиэрэ түһэ сытан, аргаайдык бэйэбит икки ардыгар ону-маны кэпсэтэбит. Өтөр буола-буола лаабыс маһын быыһынан дьүөдьэбитин маныыбыт.Ол сытан сылаабыт киирэн кыратык иккиэн нухарыйан ыллыбыт. Эмискэччи  уу чалымныыр тыаһын истэн өҥөс гынан көрбүппүт

 « тутуһуулаахтар» “атыырдаах –тыһы”  киирбиттэр .  Дьэ доҕоор ! Мантан антах биһиги айыл5а мааны көстүүтун киинэ оҥостон көрө олорор дьоллоннубут.

«Тыһылаах – атыырбыт” бэйэлэрин икки ардыгар оонньоһуу бөҕө. Уу үрдэ биир кэм уу кыырпахтарынан ыһылла олорор. Биирэ атын сир диэки харбаатаҕына биирэ харбаан тиийэр. Онтон биирэ туора харбаатаҕына биирэ тиийэн эккирэтэн ситэн ылар. Дьүөдэбитин биир өттүн туора-маары устан кэбистилэр. Олох бииргэ сылдьаллар. Имэҥ бөҕө. Ол кэнниттэн арай биир түгэнҥэ сыстыһа түстүлэр да «атыыра» «тыһытын» өр-өтөр гыммата ууга турар диэбэккэ оонньоппутунан киирэн барда. Таптал имэннээх хамсаныытын биһиги тыыммакка да олорон манаатыбыт. Арай киһим саҥата:- Пахай! Да пахай! –диир. Биһиги баарбытын олох да билбэттэр. Онтон хонууга сулбу ыстанан тахсан  уу кытыытынааҕы күөх хонууга төкүнүһэ сылдьан иккистээн таптастылар.

 Биһиги кыбыстан лаабыспыт тугэҕин диэки түһэн иһэбит. Көрбөтөхпүтүн көрөн соһуйуу бөҕөтүн соһуйан саҥабытыттан мэлийэн олордубут.

Кыыстаах уол дьүөдьэбитигэр киирэн сөтүөлээн таҕыстылар. Кыбыстаммыт бэйэ-бэйэбитин даҕаны көрсүбэппит. Дьоннорбут өр-өтөр буолбатылар элэс гынан хааллылар.

 Дьэ кырдьык туох барыта, киһилиин - кыыллыын бары сөбүлээн сылдьар сирдэрэ буолла. Кыыстаах уолбут хантан булан кэлбиттэрэ буолла. Арааһа  аттынааҕы нэһилиэктэн кэлэн уҥуоргу урэххэ оттуу сырыттахтара.

Бүөтүрүм сирэйин көрөбүн,киһим кыыһырыы бөҕө. Ойон турда: - Дьэ,Куола! Кэбис мантан барыахха, «киртийбит» дьүөдьэ5э аны байанай тугу да биэрбэт-диэн баран малын-салын хомуммутунан барда. Төттөрү айаннаатыбыт. Киһим дэриэбинэҕэ  киириэхпитигэр дылы дьиппиэрэн саҥата суох олордо.

Икки хонон баран уолаттар кэлэн Бүөтүртэн ыйыталаһаллар: –Хайа?Хайдах бултаан кэллигит? –диэн. Киһим биир туртастаахпыт эрэ диир. Ол иһин мин эмиэ саҥата суох хааллым.Дьоммутугар кырбаһынан туртас этин кэһии быһыытынан түҥэтэн кэбистибит.

Арай күһүн дьиэбититин тутан бүтэрэр күммүтүгэр уолаттар кэлэн: – Кырдьык дуо? Ити Бүөтүр кэпсээбитин курдук түгэн буолбута дуо?-диэн ыйыттылар.

Бэйэтэ кэпсээбит буоллаҕына. буолбут дьыаланы кырдьык оннук буолбута диэн бигэргэтэн биэрдим

.Дьонум күлсүү бөҕө. Киһи эҥин арааска түбэһэр.Кэлин санаатахха бултуу тахсан баран,кыыстаах уол таптһалларын көрөн киирэр диэн Байанай атын көрүнүн бэлэҕэ буолан тахсар.
Баба5а баатыр

  • Баба5а Баатыр 8 июля 2015

Кэсуппэтэх тубэлтэ

Бу кэпсээн аныгы үйэ көҥүлү биэрбитинэн уонна туһааннаах киһиттэн көҥүл ылыллыбытынан суруллар.

Биир үөрэх дьыла бүтэн эрэр.Университеты бүтэрээт Амма оройуонугар учууталынан Сулҕаччы диэн дэриэбинэ5э ананан учууталлаабытым иккис сыла. Үлэ барыта тумуктэннэ.Ахсыс кылааһы бутэриэхтээх оҕолор экзаменнарын бары этэнҥэ туттаран, аҕыс кылааһы бүтэрбит свидетельстволарын ыллылар.Бэстилиэнэй звоноктаан, кылаас салайааччыта буолан походтаан кэллибит.

 Хамнаспыт,уоппускабыт харчыта кэллэ.Онон дойдулаах киһи дойдубар айанныыр буоллум. Дойдубар быһа аллараанан массыынанан тиийиэххэ сөп этэ да,мэник санаа киирэн:

:- Дьэ.бээ! Дьокуускайынан эргийэ барыахха- диэн толкуйданан куоракка киирдим.Тэйбитим икки сыл буолбут. Куорат уулуссаларынан хаамыталаатым. Улахан уларыйыы суох эбит. Бу билинҥи курдук тутуу тургэнник барбат. Үксүн “долгострой” диэн өйдөбүлүнэн тутуу барара. Уончалыы сылынан дьиэлэр тутуллан олоххо киирэллэрэ.

Истинҥик ,үчүгэйдик саныыр, дьоллоохтук олорбут Сэргэлээхпэр! Үрдүк үөрэх гранитын» кэрбээбит университетпар сырыттым. Уруккутун курдук ыччат бөҕө.

Бары ханна эрэ ыксыыллар,бараллар –кэлэллэр Ол гынан баран, мин биир –икки эрэ билэр , уруккута бииргэ спортсменнаабыт уолаттарбын көрүстүм. Икки сыл аннараа өттүгэр манна дьону –сэргэни барытын билэр эбит буоллахпына,букатын атын хартыына.Эмиэ да уруккутун курдук.Туох да уларыйыы суох курдук, биһиги саҕанааҕы дьиэлэр урукку миэстэлэригэр тураллар. Студеннар үөрэнэ,сессия туттарар айдааныгар сылдьаллар. Ол гынан баран Сэргэлээхтэн, мин кэмим ааспыт, бу манна мин аны «хаһаайын» буолбатах эбиппин диэн курус санаалаах араҕыстым.

Эдьиийим барахсан үтүө да киһи буоллаҕа биһиги кысалҕабытын кыһалҕа оҥостон манна үөрэммит уолаттарга иккис ийэ буолан,бары кини 15 квадратнай миэтэрэлээх хоһуттан тирэнэн бу билигин улэһит дьоно буолан сырыттахпыт.

Ити кэмҥэ күргүөмүнэн бииргэ төрөөбүттэр оҕолоро уон икки уол үөрэнэн ааспыппыт.Олор бары киниэхэ төрөппүт оҕолорун курдук этибит.Оннооҕор уопсайга пиэрбэй этээскэ үҥкүлүү киирбитин,онно эдьиийбит бу манаһа көрө-истэ олорор буолар этэ. Аҥарбыт соҕуруу,сорохторбут араас атын үөрэх тэрилтэлэринэн үөрэнэллэрэ. Ону барыларын кэмиттэн кэмигэр кэрийэн көрөн-истэн кэлэрэ.

Онтон дьиэтигэр тиийдэххэ үтүө сыһыана,минньигэс аһа туохха да кэмнэммэт үтүө- мааны өйдөбүл . Аймахтыы уолаттар,урукку Маай,Өктөөбүр бырааһынньыктарын  кэмигэр бары эдьиийбитигэр түмсэн ааһабыт.Онтукабыт кэлин традиция суруллубатах сокуон  курдук буолан хаалта.

Бу билигин куорат киһитэ буолан баран саныыбын.Эдьиийим кэргэнэ,күтүөппүт ити курдук үгүс аччык уолаттар айахпытын барытын тоторон,ол кэмҥэ атахпыт үрдүгэр сүүрэ сылдьар уолаттар аһынньаммыт  туох да сүрдээх буоллаҕа. Ону таһынан оннук маннык куһаҕан дьаллыкпыт, сүгүн буолбакка онно-манна түбэһэн ону барытын тулуйан кэргэнин бырааттарын биир да тылынан хомуруйбакка эдьиийбин кытта биһигини бииргэ көрө-истэ сылдьыбыт.Бисиги аймахха улахан үтүөлээх киһи эбит.

Инньэ гынан эдьиийбэр,күтүөппэр сылдьан улэһит киһи быһыытынан кыра кэһиилээх тиийэн, хонон баран дойдулуохха диэн санаа киирдэ.

Онон  Речной порт диэки баран иһэн, уоппуска харчыта быһа аалан саатар сибиэһэй пиибэтэ иһиэххэ диэн «мордовойкаҕа» тиийдим. Ити саҕана Курашова уулуссаҕа турар №1 остолобуойу ааттыыллара.Сарсыарда төһө да эрдэтин иһин уочараттаах дойду эбит.Урукку аатырбыт аан дойдуну үнтү тэпсибит улуу тустууктарбыт былааһы тутан олорор сирдэрэ буолан биэрдэ. Хаһаайыттар пиибэлээх буочука урдугэр олороллор. Киирбит .тахсыбыт дьону кэтии-маныы сылдьаллар.Сотору-сотору ол дьоммутугар пиибэ аҕалан биэрэллэр .

Үчүгэй утахтаах астаах сир быһыылаах. Дьэ кэбис манна турдахпына күнүм-дьылым бараныыһык диэн санаа киирэн,бараары аан диэки хамсанан иһэн бииргэ университетка үөрэммит уолбун  Ной хараҕы көрөн.үөрүү-көтүү бөҕө буолла.

Киһим балачча инники турар буолан өр-өтөр буолбата.иккилии кружка «жигулевскай» пиибэни кытта туох эрэ бытархай балыктаах кэллэ. Көрсүбэтэхпит икки сыл буолла,инньэ гынан дьонтон туспа баран, саамай бутэһик стойка-остуолга тиийэн бэйэ-бэйэбитин кытта ирэ-хото кэпсэттибит.

Киһим манҥай үөрэн-көтөн баран ,олохпор сатаммакка сылдьабын диэн санааҕа ыллара сылдьарын биллэрдэ. Киһим кэпсээнин саҥата суох истэбин эрэ. Бииргэ үөрэммит,биир уопсайга олорбут буолан төрдүн-төбөтүн барытын билэбин.

Дьиибэни кэпсээн киһини соһутта. Университеты бутэрэр сылыгар биир кыыстыын билсиһэн кэргэн ылбыта. Ол үөрүүтүгэр сылдьыбыппыт. Онтон билигин эр-ойох буолан баран,баччаанҥа дылы.кэргэммэр эр киһи быһыытынан биирдэ да сылдьа иликпин диэтэ. Инньэ гынан,кэргэмминээн арахсаары сылдьабыт.-диэн баран киһим хараҕын уута тахсан кэлбитин туора соттон кэбистэ. Иһигэр тута сылдьар ыар санаата,олоҕун кысалҕата ити харах уутугар көстөн ааста.

Били оҕо оҥорор  тэрилим кэргэним уонна мин  икки ардыгар бучумахтаһыыга  саамай бутэһигэр тиийэн, хайа наадалаахха түһэн хаалар,кини да, мин да оҕоҕо баҕарабыт ол кыаллыбата.Инньэ гынан бэйэ-бэйэбитин таптаспыппыт да иһин арахсарбытыгар тиийдибит быһыылаах- диэн иһигэр тута сылдьар санаатын аһаҕастык кэпсээн биэрдэ. Онон, бу бэстилиэнэй эрэлбит диэн, Москваҕа Невальскай диэн психо терапевка бараары сылдьабыт кэргэмминээн, кыһыны быһа суруйустубут ыҥырыылаахпыт. Баҕар ол көмөлөһүө дуу суох дуу?.Барыта били Сиинэҕэ буолбут тугэнтэн сибээстээх-диэтэ.

Уруккубутун санаан кэллибит.Сиинэҕэ строй этэрээккэ хайдах сылдьыбыппытын ахтан санаһан аастыбыт. Кини атын биригээдэҕэ баар. Хотон туталлар.Мин овощехранилище тутуутугар сылдьабын. Биир үтүө күн үлэ кэнниттэн биһиги биригээдэ улэһиттэрэ остолобуойга аһаат Сиинэ очуостарын быыһынан, икки өттүнэн хатыҥынан,бэһинэн үүммүт айылҕа оҥорбут аллеятын устун үөһээ хортуоппуй бааһынатын оройугар таҕыстыбыт. Ити ыллык суолбутун бэйэбит икки ардыгар «Аллея любви» диэн ааттыыбыт. Мантан Улуу эбэбит, Лена очуостара ,Сиинэ дэриэбинэтэ ытыска ууруллубут курдук көстөр.Икки төрөөбүт күннээх оҕолордоохпут.Ол дьоммутун бэлиэтиэхтээхпит.Өйдөөбөппүн гынан баран,билинҥинэн коллективнай дуогабардаах эбит буоллахпыт буолуо.Төрөөбүт күннээх киһиэхэ бэлиэтиитигэр биир бытыылка үрүҥ уонна кыһыл көрүллэр уонна биригээдэ улэһиттэрин иһинэн бэлиэтэниллэр диэн сокуоннаахпыт.Атын биригээдэ дьонун булкуйбаккын.Сокуон кытаанах.

Биригээдэ аайы сүүрбэччэлии киһи баар.Онтон аҥара кыргыттар.Онон бу аспытын хас биирдии киһинэн  куолайынан уллэстии буолар.

Ол иһин биһиги биригээдэ улэһиттэрэ икки чугас соҕус күннээх оҕолорбутун бииргэ тутан бүгүн бэлиэтии таҕыстыбыт. Аара тахсан иһэн сибэкки хомуйан дьонноммутугар букеттаахпыт,бэлэхпит диэн икки кыра чохороон сугэлээхпит .

 Онно суруктаах:- Биһиги биригээдэттэн төрөөбүт кунҥээххэ.барыбытын өйдүү-саныы сылдьаргар-диэн.

Ити биһиги биригээдэ традициябыт. Бэйэм саас төрөөбүт күннээх буолан итинник бэлэххэ тиксибэтэҕим. Кэлин биир уолбут юбилейыгар тиийэ сырыттахпытына,ол чохороон сугэтин сувенир курдук өйдьөбүннүк курдук илдьэ сылдьарыгар түбэспиппит.Онно  бииргэ строй этэрээккэ сылдьыбыт уолаттар  өйдөбүлбүтүгэр, эдэр сааспытын санаһарга төрүөт буолбута.

Оҕолорбутун эҕэрдэлээн,үөрэн-көтөн төннөр кэммит тиийэн кэллэ.Хомунан барыы буолла. Мин кедам быата сөллөн ,ону баайа оонньуубун диэн соҕотох хаалан хааллым.Өндөйбүтүм дьонум балачча ырааппыттар.Кинилэри эккирэтэн хортуоппуй хааччаҕын кытыытынан сүүрэр-хаамар былаастаах баран истэхпинэ, билэр баҕайы куолаһым:

 -Митэрэпээн,кэл көмөлөс –диэтэ.

Арай саҥа диэки көрө түспүтүм.Мин хааман иһэр ыллыкпыттан туора син тэйиччи соҕус сиртэн от- мас быыһыттан бу бүгүн көрсөн кэпсэтэ турар уолум Ной хараҕым  сирэйэ малас гына түстэ. Киһим сирэйэ үчүгэйэ суох.Туохтан эрэ ыксаабыт киһи сирэйэ-хараҕа уонна илиитинэн далбаатаан саҥата суох миигин ыҥырда.

Тиийэн кэлбитим,киһим биир олохтоох кыыстыын таптаһа сылдьар эбит.Мин кыбыстан дьонум диэки көрбөппүн даҕаны. Ыксаабыт баҕайы куолаһынан:- Көмөлөс ,көмөлөс –диир. Онтон мин: - Маннык дьыалаҕа эйиэхэ кыттыгас буолбатахпын. Бэйэҕит быһаарсын –диэтим уонна бараары гынным. КиҺим саҥата олох ытаабат эрэ:

- Митэрэпээн,эн миигин олох сыыһа өйдөөрү гыннын,биһиги манна сатамматыбыт.Сыстан баран сатаан арахсыбаппыт-диэтэ.

Балачча өр бу түгэн сүнньүн өйдөөбөккө гынан баран,өйдөөбүтүм-Дьонум били ыттар иссиһэр кэмҥэригэр соһуттахха,сыстыһан хаалалларын курдук били тэриллэриттэн сыстыһан хаалбыттар эбит.Таптаһа сытар дьону биһиги кэлэн соһутаммыт  киһим били тэрилин кыыһын тэрилэ хам тутан кэбиһэн сытаан орообокко сытар эбит.

Мин түбэспэтэхпэр түбэһэн уонна истибэтэхпин-көрбөтөхпүн, истэн-билэн соһуйуу бөҕөтүн соһуйдум. Маннык баар булуо диэн оройбор оҕустарбатах киһи буоллаҕым. Омуммар ойон тиийэн киһибин синньигэс биилиттэн тутан баран өрө тардан көрбүтүм, дьонум иккиэн «айака» бөҕөлөр. Манҥай кыбыстар курдук этилэр,Онтон кыһал5а кыһайан дьоммун эҥин араас «поза» диэбиккэ дылы туруортаан, балачча өр мучумааннаһыы бөҕө буолла даҕаны кыаллыбата.Балаһыанньа кытаанах буола түстэ.

Кыыспыт маккыраччы ытыы сылдьар, киһим даҕаны сирэйэ-хараҕа соччото суох. Бэйэҕит даҕаны санаан көрүн,кыыстаах уол таптаһа сылдьан,эмискэ бэйэ-бэйэлэрин арахсыспат гына «капкааннанан» кэбиһэллэрэ өйгө-санааҕа улахан психологическай охсуу буоллаҕа. Дьоммун хайдах даҕаны гынан сытаан араарбатым.Инньэ гынан киһибин кытта сүбэлэһэн баран,кэлин тиһэҕэр маннык тугэнҥэ медецина эрэ көмөлөһүөн сөп диэн түмүккэ кэлэн, мин дьоммор тиийэн кини биир хоско олорор уолун манна илдьэ кэлэн, дьоммутун олохтоох ФАП фельшерыгар илдьэргэ сүбэлэстибит.,Баҕар онуоха дылы бэйэтинэн ааһыа диэн толкуйга тиийдибит.

Урут бэйэ икки ардыгар көр-күлүү,анекдоттары кэпсэтиигэ эрэ бу курдук тугэни кэпсэтиһэн ааһыллара. Ону улаханҥа уурбат этим.Тугу эрэ омуннаан кэпсииллэр дии саныырым. Ону илэ харахпынан көрөн итэҕэйдим уонна дьининэн ыллахха билиннээнҥэ дылы дьиибэргиибин, хайдах итинник тугэн баар буолуой диэн.

Ол кэнниттэн ыллым даҕаны дэриэбинэ диэки быһа хортуоппуй сирин ортотунан түһэн кэбистим. Өр-өтөр гымматым дьоммор тиийэн кэлбитим.Бары утуйбуттар.Сокуоммут быһыытынан 11 чааска бары хаптайыахтаахпыт.

Хата,уолум саҥардыы оҥостон сыппыт эбит,Уһуктаҕас. Мөҕүллүөхпут диэн киһибин таһырдьа таҕыс диэн ыҥырдым уонна дьиэттэн уулуссаҕа таҕыстым. Киһим ыараан,чэпчээн бэрт нэһиилэ сүбэлэһэн таҕыста.Ол өйдөнүллэр,күннээҕи ыарахан үлэ кэнниттэн,суорҕан анныгар киирэн баран төттөрү танҥан тахсар ыарахан буоллаҕа.

Ону өйдүүбүн, ол иһин киһим кынкыйдыырыгар болҕомтобун уурбатым.

Омуммар,ыксаабыт киһи быһыытынан,табаарыспыт,дьиибэ балаһыанньаҕа түбэспитин биирдэ төлө биэрэн кэпсээн кэбистим.

Киһим итэҕэйбэт.Бу киһи кырдьыгы дуу.сымыйаны кэпсиир дуу диэбиттии сирэйбин –харахпын көрөр. Бу киһи эмиэ тугу эрэ дьээбэлэнэн эрэр дии санаата быһыылаах,суоһурҕанан турда:

-Төһө да доҕорум иһин,киһинэн оонньоон бүт,Баары баарынан.сирэйинэн эт –диэтэ,Ол гынан баранистибэтэҕин истэн интириэһиргээбитэ сирэйигэр-хараҕар сурулла сылдьар.

Кэлин тиһэгэр :

-Албыннаабыт,буоллаххына,олох сэрэн,кырбаныан –диэтэ..Киһибин дьаһайаммын,студенческай этэрээтин форматын ыллаттардым,Бэйэм эмиэ ,ону кытта бырастыына ыллым

.-Носилка оҥостуохпут- диэн тугу толкуйдуу сылдьарбын киһибэр эттим. Күөстэнэр сир аттыттан,чэйбитин,миинмитин таһырдьа оргутабыт-буһарынабыт.Онтон тиийэн икки носилка уктара буолар мастары сүгэнэн быһыта охсуталаан  баран бэйэбитин кытта илдьэ бардыбыт.Аара баран иһэн кэпсэтэбит.Киһим айаммыт тухары кынкыйдаан таҕыста.Олох итэҕэйбэт.Атын туохха эрэ.кинини уктэтэн кулуу-элэк оностоору гынарбыт курдук саныыр. Сиик тахсан.туман бөҕөтө түстэ.Били сирбитигэр тиийбиппит.дьоммут суохтар. Онуоха аргыс уолум .бэйэтэ да кыынньа иһэр киһи өрө булҕалла түстэ.

-Эппитим дии ,киһинэн оонньоомо-диэн киһим кыыһырыы бөҕө.Бэйэм да соһуйдум. Кырдьыкпын булаары суоллаатым, Арай хортуоппуй сирин көрбүтүм. Биир сиринэн хортуоппуй уга үнтү тэпсиллибит.Ону батыһан бардыбыт. Дьоммут ырааппатахтар. Бу сыталлар эбит.. Томмуттар аҕай .тип-титирэстэр.Хортуоппуй буорун хоруйбут буоланнар,.атахтарыттан төбөлөрүгэр тиийэ буор-сыыс бөҕө буолбуттар,таҥас сап буорайбыт, Бүтүннүү буорунан бүрүллүбүттэр.. Ной хараҕым  миэхэ кыыһырар:-.Туох ааттаах өр буоллун?- диэн.сирэйгэ-харахха аста.Туһааннаах ,кысалҕалаах киһиэхэ кырдьык өр буолуо.

Кэлин бэйэтэ кэпсээбитинэн,кэтэһэ сатаан баран ,аан манҥай иккиэн куустуһан баран .тэнҥэ ыстаҥалаан оннуларыттан хамсыах буолбуттара табыллыбатах.Сыыһа халты ыстананнар ыарыы бөҕө буолбуттар.Онтон ыксааннар хортуоппуй сирин устун куустуһан баран,үнкүрүйэн барбыттар.Сэниэлэрэ эстэн уонна буора –сыыһа бэрдиттэн биһиги иһэрбитин истэннэр, кэтэһэ сыппыттар.

.Биһиги икки куурткабыт сиэхтэрин мастарбыт устун уган кэтэрдэн носилка оҥордубут,дьоммутун онно сытыардыбыт, Маҥан бырастыынабытынан дьоммутун бүрүйэн кэбистибит.Кэлсибит уолум мин инникилиибин,олох кэнники буолбаппын диэн носилкатын инниттэн тутан сирдээччи буолла

Балачча өр айаннаан дэриэбинэ5э ФАП-пытыгар тиийдибит, Түүн буолан.хата уулуссаҕа ким да суох. Олохтоох фельдшербыт ФАП дьиэтигэр олорор. Аанын тоҥсуйбуппутугар, чуор киһи эбит, эрэйдээбэтэ.

Киһибит саҥата :-Сейчас,открою,подождите- диэн баран,саҥатын дорҕооно  бүтүөн икки ардыгар дьиэ иһигэр атах тыаһа иһилиннэ да.биир эдэрси соҕус бааһынай уола өҥөсс гынаат ,биһигини көрөөт ып- ыраастык сахалыы:

 –Хайа  бу туох буоллугут?- диэн ыйытта. Биһиги буолбут тугэни кэпсээн биэрдибит. Киһибит олох соһуйбата.-дьиктирҕээбэтэ даҕаны күн ахсын көрсөр дьыалатын курдук:

:- Итиннэ иһирдьэ киллэрин ,Онно  кушетка  оронҥо дьонноргутун сытыартаан кэбиһин. Мин билигин танҥан тахсыам –диэтэ.

Биһиги дьоннорбутун киллэрэн ол эппит кушеткатыгар сытыартаан баран,бириэмэ ырааппытынан утуйа бардыбыт.Аргыһым төбөтүн илгистэ- илгистэ:

 -Хайдах итинник буолуон сөбүй?-диэн айаҕын анныгар баллыгырыы истэ.,Илэ миигин кытта сылдьыспатаҕа буоллар олох итэҕэйиэ суох эбит.

Дьоммут бары утуйбуттар,Биһиги түргэн соҕустук сыгынньахтанан киирэн утуйан хааллыбыт. Арай ким эрэ атахпыттан тардыалыырыттан уһуктан кэлбитим.   Ной харахпыт  кыыһыттан арахсыбыт,Сирэйэ-хараҕа турбут аҕай

Уһуктубуппун көрөн : -Таһырдьа таҕыс –диэт аан диэки бара турда.Таһырдьа тахсыбыт Биһигини киһибит өлбүт сүөһү төбөтүн дьардьаматыгар биир –биир олордотолоон баран олох кэс тылбытын ылла. Бу үөрэнэ сылдьар кэммитигэр,бииргэ үөрэнэр оҕолорбутугар, атын дьонҥо бу буолбут түгэни кэпсээбэт,тыл тарҕаппат курдук андаҕардатта.

Онон киһибит иннигэр «хааннаах андаҕар» биэрдибит,онтон киирэн салгыы утуйдубут.Ол андаҕарбытын  толорбуппут, Бу саҥардыы сурукка киллэрэн эрдэхпит.Инньэ гынан манна биир да киһи аатынбэйэтинэн  ааттаабатыбыт.

Киһим ити түгэнтэн улахан психологическай удар ылбыт эбит. Инньэ гынан итинник балаһыанньаҕа киирбиттэр..Бириэмэ ыгымынан ,балачча өр эн-мин дэһэн баран мин дойдулаатым.

Кэлин университеты бутэрбиппит уон сылыгар көрсүстүбүт.Арай киһим кыыстаах,уол о5олоох .Москваҕа тиийэн кэргэнинээн психологическай эмтэнии курсун бараннар туһаммыттар. Билигин бу куоракка киирэн баран,ыал ыалынан табаарыстаһан көрсөбүт. Доҕорум,дьоллоох,чин ыал аҕата.Онон олоххо туох барыта,киһи төрүт даҕаны үөйбэтэх түгэннэрэ буолуон сөп.

 

Ной харах строй этэрээккэ


Биир кэмҥэ Саха государственнай университетын иһинэн студеннар тутуу этэрээттэрин хамсааһына олус күүскэ сайдыбыта.Сыл аайы норуот хаһаайыстыбатын араас салааларыгар промышленноска, тыа хасаайыстыбатыгар, оннооҕор балык астааһыныгар Сахалинҥа тиийэ күүстээх үлэ ньиргийэрэ. Үлэ түмүгүнэн үчүгэй көрдөрүүлээх этэрээттэри бэлиэтииллэрэ.Инники күөнҥэ сылдьыбыт үгүс студеннар ити кэмҥэ уордьаннарын, мэтээллэринэн  наҕараадаламмыттара.

Биһиги ити кэмнээҕи студеннар ити хамсааһынҥа түбэһэн үһүс сылбытыгар Сиинэ дэриэбинэтигэр тиийэн дуогабар быһыытынан,150 сүөһү турар хотонун, 4 квартиралаах уопсай  дьиэни дояркаларга уонна Сиинэ урэҕин уҥуоргу өттүгэр 50 тонна хортуоппуйу кыһыннары хаһаанар ыскылааты биир сайын устата по методу «Злобина» тутан биэриэхтээхпит.Ол аата күлүүһүгэр тиийэ,күһүн дьылга киириигэ дьон кэллэ да дьиэҕэ олорбутунан, хотон улэлээбитинэн барыахтаах гына онтон хортуоппуй харайар ыскылаатка  мас үлэтин барытын тутан бутэриэхтэээхпит.

Ити иннинэ манҥайгы сылбытыгар Үөһээ-Бүлүүгэ, Дьүллүкү дэриэбинэтигэр,саҥа совхоз тэриллибитигэр совхоз хонтуоратын тутпуппут.

Ороһунан,Дьүллүкүнэн хотоннор капитальнай өрөмүөннэрын ыыппыппыт. Иккис сылбытыгар Уус-Тааттаҕа тиийэн икки этээстээх, толору механизированнай «1000»-лаах хотону,ол аата 1000 сүөһү киирэр хотонун туппуппут.

Кэлин санаатахха улахан тутуу эбит.Билигин итинник тутуулары олох улахан тутуу тэрилтэлэрэ туталлар.Ол кэмҥэ итинник аарыма тутууну сүрүннээн 18-22 саастаах студент ыччаттар туппуппут. Инньэ гынан үһүс сылбытыгар  бары даҕаны 56 киһи,аҥарбыт кыргыттар улэ бары хайысхатыгар мас,бетоннааһын улэтигэр сыстыгаспыт.

Бэйэбит испититтэн сварщиктардаахпыт,уот тардар дьоннордоохпут. Биэс,алта үлэ бары хайысхатын тутан олорор биригэдьиирдэрдээхпит. Билинҥи өйдөбүлүнэн демократия системата эбит. Этэрээт хамандыырыттан ,биригэдьииргэ тиийэ быыбарынай дуоһунас,куоластаан талан ылабыт. Ким хайдаҕа,туохха талааннааҕа,сыстыгаһа манҥайгы улэлиир сылбытыгар биллибитэ.Онон мөккүөрдээх боппуруос суоҕа.

Олус даҕаны нарын айылҕалаах ,кэрэ көстүүлээх сиргэ Сиинэ дэриэбинэтэ Сиинэ урэх Улуу өрүспүтүгэр Ленаҕа түһэр төрдүгэр олохсуйбут.Иннин диэки көрдөххэ Улуу Эбэ нэлэһийэн .киһи хараҕа сытаан ылбат киэҥ сирийэн талаан уста сытара,ыраах соҕус саха сирэйдээх саамай киэҥ туттар миэстэтэ Лена очуостара, дэриэбинэ эҥэр Таҥара дьиэтэ,Сиинэ очуостара, киэн нэлэмэн бурдук ,хортуоппуй бааһыналара ону ситэрэн өссө эбии киэргэтэн биэрэрэ.

 Билинҥэ дылы харахпар хаартыска буолан  көстөр. Урукку өттүгэр дьаамсыктар түөлбэлээн олорбут сирдэрэ , онон олохтоохтор интернациональнай ,элбэх омук бииргэ эйэ дэмнээхтик эн -мин дэһэн олорор сирдэрэ. Үтүө да дьоннор билинҥээннэ дылы Сиинэҕэ үлээлээн ааспыт кэмҥэрбин үтүө сылаас өйдөбүлүнэн илдьэ сылдьабын.

Уолаттары кытта «таас ухханыгар» сылдьарбыт харахпар бу баар курдук.Ол аата хортуоппуй харайар ыскылаатын тирэнэр атаҕын түһэрэрбитигэр буору миэтир аҕыс уон сантымыатыр хаһаат кэлимсэ таастар сытар сирдэригэр тиийэн хааллыбыт. Тутуубут проегын быһыытынан икки  миэтэрэ биэс уон сантымыатыр диринҥэ дылы хаһан баран олордуохтаахпыт. Ол проект быһыытынан итиччэ дириҥ гына хаһан баран ол тирэнэр мастарбытын бэйэ бэйэлэрин бииргэ холбуу баайар гына траншея быһыытынан хаһыллыахтаах. Ону тааһы хайдах дьөлүөххүнүй ,хаһа сатааммыт хойгуо бөҕөтүн алдьаттыбыт. Биһиги дьолбутугар совхозтан хаста да комиссия кэлэн , көрөн, мунньахтаан баран көҥүл биэрэн абыраабыттара.

 Бу маннык үтүө-мааны сиргэ сайыны быһа улэлээн түмүктүүр кэммит тиийэн кэллэ. Бүгүн бүтэһик күммүт. Хотон уонна овощехранилище кырыыһатын сабыахтаахпыт. Онон үлэ бутэр уонна түмүктэнэр.

Дуогабардаспыт үлэбитин барытын толордубут .Иллэрээ күн хамыыссыйа кэлэн үлэбитин көрөн баран, туох баар докумуонҥа барытыгар илии баттаан барбыта. Ол иннитигэр ити хамыыссыйа  хаста да кэлэн  туох баар мөккүөрдээх боппуруостары эрдэ кэмигэр быһаарбыт буоланнар дьыала өттө туох да   мөккүөрэ суох ааспыт.

Хамандыырбыт кинилэри кытта барсыбыта,хамнаспытын аҕалыахтаах. Этэрээт комиссарыгар звоннаан урукку сылларга ылбыт хамнастарыттан ботуччу буолуо диэбит сураҕа иһилиннэ. Инньэ гынан өйбүт – санаабыт өрө көтөҕүлүннэ.Киэһээ аҕыс чаастан олохтоох нэһилиэк сэбиэтин кытта бииргэ үөрүүлээх үлэни түмүктүүр биэчэр буолуохтаах.

Биһиги биригээдэ овощехранилище тутуутугар сылдьабыт. Күн аайы Сиинэ үрэҕин оҥочонон туоруубут.Кураанах бааһына сиригэр улахан хортуосканы хаһаанар овощехранилище дэндэйбитэ харахпытыгар Египет пирамидаларын курдук үллэн-баллан көстөр.Бэйэбит көлөһүммүтүнэн тутуллубут буолан билинҥэ дылы сүрдээх сырдык өйдөбүл буола сылдьар.

Кэлин командировкаҕа ити эҥэр сылдьан ол туппут  овощехранилищебыт аттынан ааһан иһэн тохтоон сүрдээҕин сыҥайан туран хайдах туппуппутун кэрийэ сылдьан, ол саҕана саҥа чоройон эрэр бэтэнээскилэр илиибит суола хайдах эбитий ?- диэн бу билигин сааһырбыт киһи өйдөбүлүнэн сыана быһан көрбүтүм.

Үөрбүтүм туох да сыысхала суох,ирдэниллэр проект быһыытынан туппут эбиппит. Бириэмэ уонна күн дьайыытынан дэлби харааран хаалбыт эрэ этэ. Киэҥ туттубутум улаханнык билигин даҕаны дьонҥо туһалыы турарыттан.

Олоҕу олорбут аҕа саастаах киһи хараҕынан көрдөхпүнэ ол кэмнээҕи эдэр оҕо-ыччат тутуута диэтэххэ муннугун охсуута ,түннүүун,ааннарын ыпсарыыта,кырыыһа атаҕын истиэнэҕэ тилиннэриитэ олох хаачыстыбалаахтык оҥоһуллубуттар.Отут сыл аннараа өттүгэр тутуу диэтэххэ олох урукку сэбэрэтин сүтэрбэккэ бэйэтэ-бэйэтинэн турара.

Бэҕэһээ кырыыһаҕа 3-4 шифер сааллыыта хаалбыта. Ону бүтэриэхтээх дьону биригэдиирбит сарсын бутэһик күнҥэ бүтэриэхпит. Политика оҥорон  совхоз дириэктэрэ уонна хамандыырбыт манан кэлэн ааһалларыгар көрдөрөн туран саайыахпыт диэн хаалтарбыта.Инньэ гынан бүгүн сүрүн үлэбит  бөх ыраастааһына.

Мас төрдүн- төбөтүн олохтоохтор туһанныннар диэн биир сиргэ чөмөхтөөн кэбистибит. Мас сыыһын чугас аппаҕа куттубут уоннаа5ы бөҕү тэйиччи бааһына ортотугар чөмөхтөөн уматан кэбистибит. Ол бу тимир, строй материал тобоҕун,тутта сылдьыбыт тэриллэрбитин бетономешалканы отделение тракторыгар тиэйэн ыытан кэбистибит.Эбиэти сыыһа –халты күнүс 3-4 чаас диэки үлэбитин бүтэрэн олордохпутуна, уазик иһэрэ көһүннэ. Өр-өтөр буолбата бу тигинэтэн кэллилэр. Дьоммут тахсан чэй иһистилэр. Ону –маны кэпсэттилэр уонна тутууну көрө бардылар. Биһиги шифердарбытын ситэрэн саайаары кырыыһабыт үрдүгэр ойон таҕыстыбыт. Ол кэмҥэ дьоммут бу тиийэн кэллилэр.Биһиги түмүк шифербытын кэпсэтии быһыытынан ол делегация ортотугар саайан кэбистибит.

Совхозпут директора улаханнык астыммытын ,күүстээх улэ барбытын бэлиэтээтэ уонна барыбытыгар биирдии футболка уонна шортик туттартаан үөрүүбүтүн чиҥэтэн биэрдэ. Сорох киһи шортик диэн таҥаһы  онно аан манҥай көрбүтэ.
Биһигини  барыбытын  хамнаспы,төһөнү өлөрдүбүт диэн боппуруос интириэһиргэтэр. Хамандыырбыт,совхозпут директора кытаанах тимир тириилээх дьон буоллулар. Хамнас ыларгытыгар билиэххит диэн буолла.

Бириэмэ кылгаһынан салгыы айанната турдулар Биһиги даҕаны хомунан дьоммутун батыстыбыт. Сиинэҕэ киирэн сууннубут,тараанныбыт. Икки сатаан харбаабат уолга таҥастарбытын хаалларан баран, көҥүллэммэт да буоллар Сиинэни харбаан туораатыбыт.

Хайдах эрэ эмиэ биир сыл күүстээх күргүөмнээх үлэтэ бүппүтүнэн  үөрүү-көтүү өйө-санаата кууһа тутар. Уолаттар устан кэлбиттэригэр .улэҕэ кэппит таҥастарбытын биир куулга симэн кэбистибит уонна били бэлэх ылбыт шортиктарбытын,футболкаларбытын кэтэн баран, арай бэйэбит санаабытыгар букатын атын дьон буола түстүбүт.Бэйэ-бэйэбитин көрсө-көрсө күлсүү бөҕө  буола түстэ. Ыраас эткэ-хаанҥа саҥа таҥаһы кэтэр үчүгэйэ сүрдээх, Ол гынан баран атахпыт таҥаһа арааһынай сүрүннээн кыһыл атахтарбыт,ким саастаах өйдүүрэ буолуо кыһыл өнҥөөх кедалары кэтэ сылдьабыт. Сорохпут киэнэ киирзэбэй  саппыкы, ол быыһыгар сорохпут бачыыҥкалаах.Билигин санаатахха, туораттан көрдөххө наһаа үчүгэйэ суох көстүү буолуо да, ону ол диэбэккэ олохтоох сирбитигэр дэриэбинэ ортотунан оскуола дьиэтин диэки  түһэ турдубут.

Биһиги саамай ыраах объекка үлэлиибит,тиийбиппитигэр бары кэлбиттэр,Бары сууна-тараана киэһээнҥи биэчэргэ бэлэмнэнэ сылдьаллар.  Биһиги тула мустуу көрүү-истии буолла. Ордук бары шортигы сөбүлээтилэр. Хамандыырбыт кэлэ илик.Объектары көрө сылдьаллар үһү диэн буолла.

Биһиги дьоммут ортотугар олох куба көтөрүн курдук кылбайа сылдьабыт.Остолобуойга киирэн аһаатыбыт. Бүгүнҥү бэлиэ күн аһа диэннэр мииннээх,торуойдаах уонна компоттаах толору туолбут эбиэтинэн аһаттылар.Урукку өттүгэр итинник толору эбиэт буолбакка ,арыт миинэ,сороҕор торуойа суох буолара. Инньэ гынан ырҕаччы тото-хана аһаатыбыт. Ис имэриниитэ буолла.

Лааҕыр үрдүнэн сүпсүлгэн бөҕө. Бары даҕаны өрүкүнүйүү ,үөрүү-көтүү.  Ким эрэ сууна сылдьар,сорохторбут таҥастарын өтүүктэнэллэр. Онтон атыттар хомуналлар. Биһиги топпут дьон быһыытынан  утуйар хоско киирэн куоракка барардыы хомуммутунан бардыбыт. Бэйэбит малларбытын турдубут да барар гына хомунан кэбистибит. Отделениеттан хонукка ылбыт таҥастарбытын ыскылаат сэбиэдиссэйигэр тутардыбыт.

Биригээдэттэн үстүү киһи киэһээнҥи бырааһынньык остуолун тэрийиигэ сылдьаллар.Отделение биир убаһаны биэрбитин астааннар, ас бөҕө тахсыбыт .

Ону остолобуойга буһара сылдьаллар. Быйылгы сайынҥа өтөр сыттаабатах астарбыт сыттара кэлэн .аппетитпытын өрө көтөҕөллөр. Хамыссаарбыт  сэбиэттэн дьаһал кумааҕы ылан кытаанах кыраадыстаах утаҕы ыла барбыт.

Ол кэмҥэ хамандыырбыт кэлэн миигин кытта үс уолу ыҥыран ылан биригэдиирдэр мунньахтыыр хосторугар киирдибит. Киһибит уоһа олох ыпсыбат. Үөрбүтэ оччо эбит. Остуол аттыгар тула олорор уолаттарга ,урут «валетка» диэн кыра чемодан баара, ону аҕалан остуол ортотугар уурда.  Илиитэ титирэстии –титирэстии  аспытыгар бары харахпытын тиэрэ кэрэн кэбистибит. Били киинэҕэ көрдөрөллөрүн курдук тобус толору харчы. Син ботуччу хамнастанарбытын истибиппит буолан баран итиччэ элбэх харчы буолуо диэн санаабатахпыт.

Хамандыырбыт сайыны быһа этэрээт харчытын тута сылдьыбыт урукку өттүгэр бухгалтердыы сылдьыбыт кыыска ол харчытын аахсан туттарда.Биһиги мэктиэлээччилэр ону таһыттан көрөн олордубут Алта уонтан тахса тыһыынча солкуобай сууммалалаах үбү түттарда. Хас биирдиибитигэр биир тысыынча үстүү мөһөөк солкуобай харчы тиксэр буолла. Ити кэмҥэ саҥа үлэлии тахсыбыт эдэр учуутал ыйдааҕы хамнаһа биир мөһөөх, студент ыйдааҕы стипендията 48 солкуобай эбит буоллаҕына,ити кэмнээҕи көлүөнэ өйдүөҕэ хайдахтаах курдук киһи санаатыгар баппат үбүн-харчытын. Урутаан эттэххэ ити үлэлээн өлөрбүт хамнаспын ийэбэр тиийэн туттарарбар ийэм барахсан долгуйуутуттан уҥуоҕа хамсаан ылбыта уонна былаатыгар суулаат ханна эрэ ууран кэбиспитэ. Махтанан дуу? Киэҥ туттан дуу? Төбөбүттэн сыллаан ылбыта.  Ол сийэм сыллаан ылбыт сылааһын билиннээнҥэ дылы сүрэхпэр илдьэ сылдьабын.Ол кэмҥэ ити үп ийэм биир сыллааҕы хамнаһа этэ.

Бары «метод Злобинабытын» хайҕааһын бөҕө. Дуогабарга суруллубутунан быһа кэпсэтии эбит. Бу тутууну бүтүннүүтүн бүтэрэн сип сибилигин киирэн үлэлээбитинэн барар гына оҥорон  күлүүһүн эрэ туттардаххына , бачча уп-харчы диэн буолар эбит.

Бары саҥата суох ньим баран хааллыбыт.Уу-чуумпу буолла. Бары харчыга хам баттаттыбыт быһыылаах Ол кэмҥэ хамандыырбыт саҥата:

 –Дьэ мин эһигини манныкка мустум Бары спорсменнаргыт.Бэйэҕитин кыанар уолаттаргыт уонна биир группаҕа үөрэнэрбит быһыытынан үчүгэйдик барыгытын билэбин. Билигин бу валеткалаах харчыны остолобуойга киллэрэн дьиэ умуһаҕар угабыт уонна ол үрдүнэн бырааһынньыктыыр остуолу тардабыт. Бүгүн арыгы испэккит. Харчыны харабыллыаххыт. Кытаанах утаххыт өлүүтүн харчы уллэһиллибитин кэннэ иһиэххит.Ол өлүүгүтүн харчыны кытта бииргэ ууруохпут –диэтэ. Ити дьаһалынан манна мустубут уолаттар бары  харчыны харабыллыыр эппиэттээх дуоһунаска тигистибит.

Барытын этиллибитин курдук оҥорон кэбистибит Умуһах аанын киһи ытыһыттан улахан ампаар күлүүһүнэн хатаан баран харчыны туппут  кыыска туттаран кэбистибит.

Сүбэлэһии кэнниттэн иккилии буолан, иккилии чаас  дьусуурунайдаан баран атастаһа сылдьарга сөҥнөстүбүт.

 Ол кэнниттэн этэрээт чилиэттэрэ бары биир саамай улахан утуйар хоспутугар мусуннубут.Бары хамнастарын интириэсиргииллэр. Хамандыырбыт тыл эппитин кэннэ бары үөрүүбүтүттэн үстэ ураа хаһыытаан үөрүүбүүун чинэттибит. Ол кэнниттэн бары тутуспутунан кулуупка таҕыстыбыт.Биһиги эрэ биригээдэ чилиэттэрэ кылбаа маҥан куба буолан дьон ортотугар уста сырыттыбыт.

Совхоз директора .олохтоохтор махтаныы, хардары таары үтүө  тыл этиитэ  бөҕө буолла .Үҥкүү битии ньиргийэ түстэ. Онтон түүн бэрээдэк  кытаанах, болдьоммут  кэмҥэ,ыйыллыбыт  2 чааска этэрээт дьоно остолобуойбутугар түмүк мааны остуолга аһыы бардыбыт.

Манна этэрээт чилиэттэрэ бэйэбит эрэ, остуол тула миэстэлэрбитигэр олорон күүстээх үлэ түмүгүн  бэлиэтиир остуолбутун үөрүүлээхтик аһан бэлиэтээн бардыбыт.

Үөрүү улахан төһө да арыгыбыт аҕыйа5ын иһин бары даҕаны үөрүүбүтүттэн холуочуйбут дьон курдук буоллубут. Аһыы олорон хамнас аахсыыта буолла.Уруккута остолобуой ыскылаата буолан турбут кыра хоско биһиги анаммыт түөрт уол хамнаспытын түҥэтэр  кыыспыт аттыгар манабыл буола сылдьабыт.Уочаратынан биирдиилээн киирэн хамнастарын ылан тахсаллар. Арай  табаарыһым Ной харах  хамнаһын аахсан баран , ыстаана сиэбэ суох буолан миигиттэн кэлэн ыйытар:

 - Бу хамнаһым харчытын  ханна гынабын? диэн . Ол саҕана бары бытовой комбинат нөҥүө бүрүүкэбитин.көстүүммүтүн тиктэрэн таҥнар этибит. Киһим сиэбэ суох бүрүүкэни сакаастаан тиктэрэн кэтэ сылдьар эбит.

Ону мин хап –сабар:

- Оннук буоллаҕына хайдах гыныаххыный. Ырбаахын иһигэр уктан кэбис –диэбиппэр. Киһим кырдьык даҕаны диэбиттии ырбаахытын иһигэр уктан кэбистэ.

Туораттан көрдөххэ,киси психологията дьиибэ баҕайы эбит. Бииргэ үлэлии сылдьар оҕолорум киирэллэригэр үөрэ-көтө киирэн бараннар,хамнастарын ылаат олох саҥата суох тахсан бараллар. Улахан харчыга киһи өйө санаата баттатар эбит. Эбээһинэспитин толорон, барыта этэнҥэ бүтэн биһиги дьоммутугар тахсан уопсай үөрүүгэ кыттыстыбыт.

Бырааһынньык түмүктэниигэ баран эрэр эбит. Биһиги кытаанах утахпыт өлүүтүн уопсай остуолга туруоран кэбистибит. Олох кэмигэр буолла үөрүү-көтүү өссө күүркэйэн барда. Арай ол сырыттахпына били ырбаахытын иһигэр харчытын уктубут уолум хараҕын тиэрэ көрбүтүнэн бу сүүрэн кэллэ. Өрүкүнүйбүт аҕай.Долгуйарыттан киһим тардыалатан киирэн барда.

- Доҕоруом,олох сатамматым харчыбын уборнайга туһэрэн кэбистим.Көмөлөс. Хайдах буолабыт? - диир.

Хамнаһым ылаат манна уолаттары кытта үөрүүтүн үллэстэн баран  остолобуойбут таһыгар икки өртүтүнэн түөртүү очколаах оскуола уборнайа баарыгар чэпчэтинэ барбыт. Чохчойон олороору гыммыта харчыта аллараа түһэн хаалбыт. Ити икки ардыгар  харчытын ырбаахытын иҺигэр уктан кэбиспитин олох умнан кэбиспит.

Хомойбутуттан хараҕыттан уута тамммалаан киирэн барда. Мин даҕаны соһуйдум.  Иккиэн таһырдьа ойон таҕыстыбыт. Кисим таҥаһын уһулбутунан киирэн барда. Олох уборнайга түһэр санаалаах.

Бу да киһи. Кэбис хайдах буоллун. Мин көрүүм эрэ –диибин.

Мантах антах баары баарынан кэпсиирбитигэр тиийэбит. Соччото суох хартыына буолуо да,туһааннаах дьонҥо кыһаттарыы буолла. Сарсыарда борук-сорук буолан туох да көстүбэт.

Киһибин дьаһайан:- Бараннын сырдатынарга тугу эрэ булан  аҕал- диэтим.

Уборнайбыт  дьаамата дириҥэ бэрт буолан ,киһи эбии  тэрилэ суох харчыбытын сытаан ылыа суохпут  диэммин уборнай аттыгар сытар хаптаһыны хайыта охсон онтон икки маһы хостуурга  ыллым, Илиибэр икки салапааны үтүлүк курдук кэттим. Киһим фонарик аҕалбытынан сырдатан көрбүтүм. Биһиги дьолбутугар  ус паачка харчы киһи хоччохойо арыый хааһы курдук хойуутун иһин ,хойуубут үрдүгэр аҥардарыгар дылы батары түһэн баран сыталлар.

Балаһыанньа соччото суоҕун иһин киһибэр фонаригын туттардым:

- Олох хамсаама,бу курдук тыктаран баран тур- диибин.

Онтон мин бэйэм мастарбын саамай элбэх суумалаах паачкаҕа,биир тысыынчалаахха  икки өттүттэн аҕалан кыбытан, хата чэпчэки баҕайытык өрө ороон туалет таһыгар таһааран хонууга уурдум. Үс мөһөөктөөх уонна биир мөһөөктөөх паачкалар хааллылар. Киһим мин хамсанарбын көрөн туран үөрбүт курдук ,туттара –хаптара түргээтээтэ.

 Хайдах гыныахпытый, иккистээн туалекка киирдибит..Көрбүппүт икки паачкабыт бэйэ бэйэлэригэр чугас баҕайы сыталлар. Өссө эбии түһэн биэрбиттэр. Бэрт нэһиилэ паачкаларбыт муннуктара эрэ көстөллөр. Толкуйдаан баран үс мөһөөктөөх паачканы ылыахха диэммин мастарбынан кыбыттардым. Хойуубутун булкуйан убаҕаһын таһаардыбыт . Биир мөһөөктөөх паачкабыт көрдөрбүтүнэн тимирэн хаалла. Киһим саҥата онтукайын аһыйан куолаһа титирэстээн ылла.Туох да диэбит иһин бэйэтин көлөһүнүнэн өлөрбүт харчыта буоллаҕа. Манҥайгы паачкабыт курдук таһааран эмиэ хонууга бырахтым.

Арай туораттан дьон көрбүтэ буоллар икки сырдык таҥастаах биирбит маҥан футболкалаах ,шортиктаах, атына маҥан дьүһүннээх бүрүүкэлээх,ырбаахылаах икки доҕордуулар уборнайы хаһа сылдьаллара олуонатык көстүө эбитэ буолуо.

 Олл кэмҥэ ону эрэ санаабакка. Хайдах эрэ харчыбытын орообут киһи диэн өйдөбүлгэ сырыттахпыт. Олох бэйэтэ кыһарыйан араас хамсаныылары оҥотторор буоллаҕа.

Арай санаабар барыта туалет сыта буолан хааллым. Баанньыкка киирэммин бэйэбин дуустанным, шортикпын ,футболкабын сууйан кэбистим. Бэйэм  үөрүүлээх-көтүүлээх түгэннэргэ кэтэр строй этээрээтим форматын кэтэн кэбистим.

 Арай таһырдьа тахсыбытым халлаан сырдаабыт.Оскуола территориятыгар олоробут.Интернат ойоҕоһунан ааһар үс бүтэй күрүө аттыгар турар уолаттар үөрүүлэрэ-күлсүүлэрэ сүрдээх.

 Кинилэргэ чугаһаан кэлэн көрбүтүм, арай Ной хараҕым хантан эрэ» бааннай «(танас сууйар таас) аҕалбыт,онтукатыгар тобус толору уу кутан баран харчытын онно сууйан баран ,ол үс бүтэй күрүө мастарга үстүүлээх,уоннуулаах солкуобайдары куурда, ыйаталаан кэбиспит.Онтукалара хата тыала суох күн буолан оннуларыттан төрүт да хамсаабакка куура аҕай тураллар. Куола  онтукаларын турууһуктаах эрэ тула сүүрэ сылдьан кыыс аймах бэйэтин сытын тупсарынар духуутунан  үрдэрэ сылдьар .

Урут пультевизатордаах духуу тэрилэ баар этэ. Эрэһиинэ грушатын баттыалаатахха,бэйэтэ духуунан ыһар. Оннук тэрилинэн харчыларын тула сүүрэ сылдьан ыстара аҕай  сылдьар. Киһибит тиритии –хорутуу,үлэ-хамнас бөҕө.
Оччону көрөн баран уолаттар мүччү тутуохтара дуо,киһибин дьээбэлээн сордуу аҕай,хас хамсаныытын барытын аахтара сылдьаллар эбит.

Арай туора быраҕыллыбыт таҥастары көрдөхпүнэ, онон манан хоччохой сыстыбыт сирдэрдээх. Миэхэ киириэн иннинэ бэйэтэ хостуу сатаабыта,кыаллыбатах эбит. Сотору соҕус буолан баран уолбут улэтин хамнаһын бутэрдэ. Харчылара сарсыардааҥы күн уотугар түргэн баҕайытык куураллар эбит. Харчытын хомуйан ,кыргыттар баттахтарын туттарар эрэһиинэлэринэн туттаран кэбистэ.

Ону уолаттар ырыталлар, билигин тиийэн маҕаһыынтан ону-маны атыыластаххына атыыһыт кыргыттар туох ааттаах үчүгэй сыттаах харчытай дии-дии ылыахтара этэ .Бу билигин аҕай туалет иһиттэн хостоммут харчы диэн түүллэригэр да баттатыахтара суоҕа.. Кырдьыга да оннук.Аны биир мөһөөкпүтүн аһыйабыт,хайдах эрэ киһи хостоон ылыа дуу? Суох дуу?- диэн кэпсэтии барда.

Билигин үлэбэр Прохор диэн нуучча суоппардаахпын.,ол киһим харчы суолтатын наар пиибэнэн,водканан быһаарар..Ол киһи өйдөбүлүнэн сыана биэрэр буоллахха,ити биир мөһөөккө ол кэмҥэ (суус солкуобай)отут водканы атыылаһыахха сөп этэ. Ол саҕана водкабыт сыаната 3,14 солкуобай этэ. Атыннык эттэххэ билинҥинэн 12-15 тыһыынча солкуобай буолан тахсар.

Кулууппутугар үҥкүү-битии бөҕө. Сарсыарда 6 чаас буолан эрэр да дьон аҕыйаабыта биллибэт. Үчүгэйэ диэн кырдьаҕастыын-эдэрдиин бары бииргэ сылдьаллар. Олохтоохтор нуучча төрүттээх буолан хороводтарын,частушкаларын илдьэ сылдьаллар эбит. Биир бааһынай уола байаанынан оонньуу –оонньуу уулуссаҕа тахсыбытыгар,биһиги эмиэ батыстыбыт. Киинэҕэ көрдөрөллөрүн курдук уулуссаҕа хаамса сылдьан ырыа ыллаатыбыт. Биһиги кыһалҕабыт  Ной харахтыын атын,хайдах эрэ гынан били биир мөһөөкпүтүн хостообут киһи диэн. Дьон ортотуттан военрук уолу булан ылан «ОЗК» (общевойсковой  защитный комплект) уларыс диэтибит. Инньэ гынан оскуолаттан тиийэн били тэрилбитин илдьэ кэлэн,киһибитигэр ону кэтэрдэн кэбистибит. Химическай,бактериялогическай, радиационнай сэрии сэптэриттэн харыстыыр алларааттан,төбөҕөр дылы эрэһиинэ таҥас. Военрукпут уол биһиги дьаабыланарбытын көрө-көрө күл да күл буолар.Уборнай кэлин хаппаҕын туура тардан баран хоччоҕойбут дириҥин кэмнээтибит. Киһини тобугунан эрэ эбит.Харчыбыт ханан тимирбитин билэбит. Ной хараҕым  солкуобайдаах тимир лаппаакыны туппутунан уборнайга аргыыйдык киирдэ

:- Ити муннуктан хамсаабакка эрэ,тимир лаппаакынан булкуй- диэтим

.Киһим тимир лаппаакытын үһүс хостооһунугар мөһөөкпүтүн ороон таһаарда. Сыалбытын ситэн үөрүү-көтүү буолла. Киһибит тахсыбытыгар,биэдэрэлээх уунан ыһан сүрүн өттүн сууйан кэбистибит. Мантан антах бэйэҥ кыһалҕаҕын,бэйэҥ  быһаарын диэн баран,уолаттарга киирэн кыттыстым. Дьыаланы быһаардыбыт диибин.Дьоммут биһиги өйбүтүн хайҕааһын бөҕө. Ол биһиги өйбүт буолуо дуо?Университекка военка үөрэҕэр тугу эрэ үөрэппиттэриттэн туох эрэ хаалбыта туһалыыр буоллаҕа.

Ити түгэн бэйэбит икки ардыгар хаалбыта.Уонча эрэ уол билэбит.Атыттар олох кэлин билбиттэрэ.Тустаах киһиэхэ син ыарахан түгэн быһыылааҕа,сайыны быһа үлэлээн баран кураанах тиийэр сүрүкэтэ бэрт дии.

Сарсыарда 7 чааска биэрэккэ киирэн «Зарянан» барыахтаахпыт. Бары түмүллэн онно киирии буолла. Манна хамандыырбыт барыбытын төбөбүтүнэн аахта ,бары баарбыт.Олохтоохтор биэрэккэ дылы атаардылар.Бары куустуһан-сыллаһан арахсыы буолла. Байаан доҕуһуоллаах.ырыа аргыстаах Сиинэни кытта араҕыстыбыт.

Олохтоохтор кэлин өссө даҕаны кэлээрин диэн ыҥыра хааллылар.

Зарябыт балачча ыраах өрүс сүнньүгэр арыыга тохтуур.Онуоха дылы ууну кэһэн киирэбит.Эрийэ-буруйа бараҕын,сорох сирдэринэн дьаамалардаах. Онон уу тугэҕин көрө иһэҕин. Икки-үс аһары үөрбүт уолаттардаахпыт. Олохтоохтору кытта самогон испит сурахтара иһилиннэ. Олортон биирдэстэрэ суолун көҥөтүк тутан кэбистэ.Уу дьааматыгар түһэр- харбыыр, онтон эмиэ хаамар ,түһэр - харбыыр.

Ол аайы Лена устун уоннуулаах солкуобайдар усталлар. Хата киһибит кэнниттэн кини билсэр кыыһа батыһа сылдьан ол харчытын хомуйар.

Бары үөрүү-көтүү,кэпсэтии-ипсэтии. Өрүс аалыгар  Заряҕа киириэх иннинэ Сиинэбитин ,олохтоохторбутун кытта өссө төгүл эн-мин дэһэн араҕыстыбыт.

Бириэмэ кэлбитигэр Зарябыт Покровскай диэки хайысхатын тутан кэбистэ. Кыраһыабай да дойду ,айылҕа оҥорор да буолар эбит.Аатырбыт  Лена очуостарын кэрэ миэстэтин аннынан, бары эмиэ биир күүстээх үлэ сайынын атааран үтүө санаа кынаттанан дойдубут Саха сирин сүрэҕэр Дьокуускай куорат диэки айаннаатыбыт.

Бириэмэ аастаҕына киһиэхэ төбөтүгэр уопсай өйдөбүл,киһи сорох өттүн олох умнан кэбиһэр эбит.Онтон ол уборнайтан табаарыһым хамнаһын бииргэ хостоспутум төбөбөр олоҕум биир ураты түгэнин быһыытынан ыраас өйдөбүл буола сылдьар.

 

 

Тэрилтэ олоҕуттан лоскуйдар.

Олоҕум биир кэрчик кэмигэр куорат биир улахан тэрилтэтигэр үлэлээбитим. Ол үлэлээбит кэмҥэрбин олохпор саамай үчүгэй өйдөбүллээх, сырдык түгэннэрдээх олоҕум кэрчигин быһыытынан билинэбин.

Тэрилтэ хамнастаах үлэтэ диэн ирдэбиллээх ,сирэй харах анньыһыылаах. Үлэ кыаттарбата элбэх.Тэрилтэ бэйэтин үлэтин хайысхатыгар түмүк биэриэхтээх. Ону толоруу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр.

Онно:- Бу эн үлэн ,ону эн оҥоруохтааххын –диэн улэһити ыбылы үктээн дьаһайа эрэ сылдьыы салайааччы киһини киэргэппэт. Дьону –сэргэни кытта үлэ ирдэбиллэринэн эрэ сыһыаннаспакка, коллективы биир өйгө-санааҕа түмэн , чөмөхтөөн ол күүһүн үлэ тахсыылаах буолуутугар туһаайыы. Бу кини салайааччы быһыытынан өйүн таһыма сиппитин көрдөрөр.

Ону мин тэрилтэлэргэ сырыттахпына, олох боростуойдук быһаарабын. Үксүгэр сыыстарбаппын. Ханнык эмит тэрилтэҕэ киирэн баран, ити тэрилтэҕэ үлэлиир билэр киһин туһунан ыйытаҕын, лаппыйан эбии боппуруос биэрэҕин. Онуоха төһө да атын отделга үлэлиир буолбуттарын иһин барытын быһааран биэрэр буоллахтарына, биирдиилээн улэлиир хосторугар хорҕойон олорботтор, тэрилтэ улэһиттэрэ бэйэ бэйэлэрин кытта билсэллэр, Эн-мин дэһэллэр эбит. –диэн түмүккэ кэлэҕин.

Тэрилтэ улэһиттэрин икки ардыгар оннук сыһыаннаһыыны тэрийии,ордук куорат сирин тэрилтэтигэр атын таһымҥа таһаарыы, салайааччы тэрилтэтин улэтин киэнҥик көрөн муударайдык дьаһайа олорорун көрдөрөр.

Тэрилтэбит салайааччыта “тойон” буолар оҥкулларын барытын ааспыт,совхоз рабочайыттан саҕалаан, Правительство,Президент аппаратын сүрүн дьаһайааччытыгар тиийэ үүммүт ,хаһаайыстыбаннай, партийнай үлэ ымпыкчыктарыгар мискиллибит улэһит буолан, төһө да ирдэбиллээҕин иһин, билинҥи эдэр салайааччылар курдук буолбакка, олоҕу киэҥник көрөрүнэн, улэһиттэр олоххо көрсөр кыһалҕаларын быһаарсарынан, интириэстэрин кэрөрүнэн тэрилтэҕэ олус убаастанар салайааччы.

Инньэ гынан тэрилтэнэн дьахталлар отоннообуттара, тэллэйдээбиттэрэ, эр дьон бииргэ бултаабыппыт ыраатта. Биһиги курдук Бүүлүүнэн,Томпонон,Чурапчынан,Мэҥэ-Хаҥалаһынан,Намынан,Хаҥалаһынан куруутун балыкка,куобахха уонна куска бултаан сылдьар тэрилтэ куоратка  аҕыйах буолуо. Бииргэ бултуур,сынньанар буолан бары бэйэ-бэйэбитин олус үчүгэйдик билсэбит. Ханна тиийбит нэһилиэкпитигэр, сирбитигэр хайаан даҕаны концерт көрдөрөн,күрэхтэһэн, үлэбит туһунан сырдатан кэлэбит.

Тэрилтэбит хонтуоратын тас көстүүтүгэр, ис өттүн туттан-хаптан олоруутугар ,киниэхэ тэҥнээх биир эмэтэ тэрилтэ куоракка баара дуу? Ону мин, бу тэрилтэ хаһаайыстыбаннай хайысхатын улэтигэр уонтан тахса сыл мискиллибит киһи ,үлэм сүнньүнэн атын тэрилтэлэри кытта тэҥнээн көрөн этэбин.

Тэрилтэбитинэн бултуу сылдьабыт. Булт да куһаҕана суох.Олох кураанах тиийэр дьон буолбатыбыт. Бэҕэһээ Чурапчылар сирдэриттэн саҕалаан бултуу –бултуу кэлбиппит. Куобах олох урукку мэҥээҕин курдук да буолбатар,түбэстэххэ сорох сирдэргэ ыттаран син бултуйдубут. 

Инньэ гынан уолаттар сүүрэн-көтөн,тиритэн-хорутан саа тыаһатан,байанайданан бары да үөрэ-көтө сылдьабыт. Бүгүн бу манна Таатта сиригэр Даайа Амматыгар кэлэн хоннубут.

Амма үрүһэ ырыаҕа ылланыан, ылланар эбит. Кыраһыабай көстүү. ӨрүҺүн уута ырааһа,салгына сибиэһэйэ, ото-маһа тулалыыр эйгэтэ букатын атын. Утары туспа ауралаах “Тэйэр” хайа турар. Инньэ гынан бу дойдуга кэлээт бары “сык” гына түстүбүт.

Олохтоохтор олус үчүгэйдик көрүстүлэр. Биир оһохтоох буруус дьиэни туран биэрдилэр. Хонорго,сынньанарга усулуобуйа баар буолла. Бултуу сылдьан маннык үчүгэйдик, сымнаҕастык, сылаас сиргэ утуйан туруу дьолго тиксии диэн буолар.

Киэһээнҥи хонукка булчут уолаттарга үөрүү- көтүү буолла,нуорма үстүү киһиэхэ иккилии иһит. Балачча үөрдүлэр . Ырыа да ылланна. Кэпсэтии да таҕыста. Бүгүнҥү күнҥэ ким хайдах хамсаммыта үчүгэйэ да, сыыһата да, барыта ахтылынна. Ол быыһыгар бэйэ-бэйлэрин дьээбэлэһэллэр. Бу маннык тугэнҥэ эр киһи дууһата аһыллан киһи быһыытынан дьинэ көстөн кэлэр буоллаҕа.

Түүн үөһээ саҥа-иҥэ мөлтөөн хаптайыы буолла.
Булка итирии-кутуруу диэни олох сөбүлээбэппин. Биир өттүнэн кутталлаах,биир өттүнэн бултуу тахсыбыт дьону ыһан кэбиһэр туох үчүгэйдээх буолуой? Ол иһин үчүгэй астарын бэйэм тутабын. Миэхэ итэҕэйэллэр диэххэ да сөп, киһиргэнэ эттэххэ. Ону олох көрдөрдөҕө.

То5о диэтэххэ?

Ити бултааһын кэмнэригэр, үчүгэй астара барыахтарыттан ,кэлиэхтэригэр дылы баар. Ким да итирбэт. Оройуон кыраныыссатын аайы, киэһээ хонукка, байанай бэристэҕинэ барытыгар үөрүү–көтүү, ас –үөл, “кыраадыстаах утах” биир кэм баар. Барыта саха киһитин сиэрин быһыытынан туора –маары хаамыы суох.

Онно эмиэ кыра соҕус аптарытыап баар буолуон наада. Хас түгэн аайы төһө кыраадыстаах утах тахсарын быһаарбыккар. Эн эппиккин, ханнык  да түгэнҥэ ким да утарсыбат буолуохтаах. Манҥайгы түгэннэргэ тыл бырахсыыта баар буолар этэ. Онтон кэлин бары ылынаннар эппитим “сокуон” буолан хаалар буолбута..Ол курдук бэйэ-бэйэбитин убаастаһан, эн-мин дэһэ сылдьабыт.

Мин сарсыарда эрдэ туран оһох отуннум уонна кус ытыам диэн дьиэбит аннынааҕы күөлгэ киирдим. Кус саҥата сүрдээх, күөлбут улахан уонна  мотчууга суох буолан кустар көтөллөрүн көрө олордум, күөл ортотунан көтөллөр. Арай байанайым мичик гынан биир чыккымайы ыҥыран ылан ытан ыллым.

Ол икки ардыгар халлааным сырдаан,илин диэкиттэн күнүм тахсан киирэн барда. Дьоммун уһугуннараары ,хонук дьиэбэр тахсыбытым.

Арай, көбүс көнө кырдалга биир муус маҕан наскылаах, кроссовкалаах, шортиктаах, футболкалаах уол “спурт” оҥоро-оҥоро, сахалыы ыстаҥалыы сылдьар эбит. Үөрэммин “сык” гына түстүм.Бэйэбин син орто баайыылаах спортсмен быһыытынан ааҕынабын да, бу курдук бултуу сылдьан сарсыарда күн тахсыан иннинэ сүүрбүппүн, ыстаҥалаабыппын олох өйдөөбөппүн. Тиийэммин кэпсэппитим,тэрилтэм улэһитэ буолла . Быйыл, аҕыйах хонуктааҕыта саҥа улэҕэ киирбит уол эбит. Киэһээнҥи олохтоохтору кытта курэхтэһиигэ бэлэмнэнэ сылдьар. Киһибин хайҕаатым.

Бэйэм тула илдьэ сылдьар уолаттарым ,олус да чаҕылхай буолбаталлар барытыгар , спортка да, ырыаҕа-тойукка да сыһыаннаах уолаттар.

Биһиги хамаандабытыгар биир эбиллии баар буолбут диэн испэр үөрдүм.
Ааспытын кэннэ, санаан көрдөххө. Олус да үчүгэйдик сынньанан,бултаан күргүөмүнэн эн-мин дэһэ сылдьыбыт эбиппит. Хас биирдии бултуу сылдьыбыт нэһилиэкпитигэр спорт араас көрүннэригэр курэхтэһэн, арыт концерт туруоран, культурнай программалаах тиийэн тэрилтэбит аатын куруутун өрө тута сылдьыбыппыт.

Сарсыарда олох эрдэ күн тахсыыта булт кэмигэр көбүс көнө кырдалга чэпчэки баҕайытык өрүтэ ыстаҥалыы сылдьар уолу көрөр олус кэрэ этэ.

 

Сирэйгэ-харахха анньыллыам да буоллар, кэпсиирбэр тиийэбин. Бары улэлиир уолаттар сахалыы таптал ааттаахпыт: Ханньары бэргэһэ, Мас сирэй, Буратино,Кыыл, Хахай, Буурай,Абытай,Дүлүн,Сэп,Неб,Ханай,Собачка.ру, Чингиз хан,Ойо5ос, Лэппээски сирэй, Маршал,Куэх харах о.д.атыттар.Барыбытын убайбыт Ной харах ону –маны кэпсээн онно манна сыһыаран кэбиспитинэн хос таптал ааттанан хааллахпыт.

Биир бииргэ улэлиир киһим , Мэҥэ-хаҥаласка улуус администрациятын баһылыгын быыбарын хаамыытын мин үлэлиир хоспор киирэн кэпсии олорон ,эмискэ баҕайы олоппоско олорбутунан утуйан хаалла. Бэйэм да соһуйдум. Киирэ-тахса сылдьар дьон бары да дьиибэргии көрөллөр. Ол быыһыгар биир тойотторго үчүгэй буола сатыыр, бииргэ үлэлиир коллегата киирэн улаханнык сонньуйда уонна саҥа таһаарда:
- Хайа бу бу киһи, сылайдаҕына манна киирэн,сынньанар эбит дуу?

 Онно – манна тыл тиийээри гынна диэн ыксаан,быһа баттаан: 
-Онтон киһи кэтэххэ биэриэ ,тойотторго үнсэргиэ суоҕа диэбит, улаханнык эрэнэр киһитин хоһугар маннык холкутук утуйар ини  -диибин.

Онтон дьиҥэ да оннук да буолла5а.

Арай Кыыл саҥа саа ылбытынан ону сууйар сылтаҕыран Буурай уонна мин кустуу таҕыстыбыт. Ырааппатыбыт. Вилюйскай трагынан 26 километрынан туораан кэрийэн уулары көрдүбүт, кус суох. Биир сиргэ эргэ дурда онно баарын булан, ону эбэн – сабан дурда оҥостон , кус манаатыбыт.

Түүн ортото, Буурай дьуһуурустубата кэлэр. Табаҕы тардыбат бэйэтэ,тамаҕа хатан ,тоҥон табахтыы олордоҕуна, икки кус мончууктарын ис өттүгэр олоро түһэллэр.Талааннара көстөн баран сүтэн хаалар. Саҥа саалаах доҕорун ыттараары Кыылы уһугуннарар. Кыыл саатын ылан ытаары гыммыта кустара ханан олороллоро көстүбэт. . Хабыс хараҥа .Киһититтэн эмээр сэмээр ыйытта:

-Ханан олороллоруй?

Онуоха киһитэ

-Бу олороллор- дии -дии илиитинэн ыйан далбатаа-далбатаа буолла.
Онуоха кустара көтөн таҕыстылар. Кыыл ытан көрдө да таппата.
Кыыл атаһыгар кыыһырар:-Бу олороллор -дии дии эн табахтаах илиигинэн ыйаҕын. Куһун да харахтаах ,Ону көрбөтө буолуо диигин дуо? Буурай саҥа уматтыбыт табаҕын уоһуттан сулбу тардан ууга бырахта. Кырдьык даҕаны табах уота хараҥаҕа куска фанаар уотун курдук буоллаҕа. Инньэ гынан кустан мэлийдибит.

Онон сарсыарда газ просекатыгар туораатыбыт, мас көтөрүгэр хаамтыбыт. Өлүү түбэлтэлээх биир куртуйа5ы киһибит ытан ылла. Киһибит кэпсээнинэн балачча ыраах сиртэн, көннөрү саа ылар-ылбат сириттэн күөрэтэн түһэрбит. Табаарыспыт саҥа саатын хааннаан үөрдэ-көттө. Сууйуохха,бэлиэтиэххэ диэн буолла. Ким да утарбата. Саатын, хаатыттан хостоон таһааран табаарыстарыгар биһиэхэ көрдөрөр. Саҥа сааны чиҥэйэн көрүү буолла. Омук, итальянскай саа, дьэ көрдөххө саа да саа, көннөрү МЦ курдук буолуо дуо ,кылбачыйан түһэн дьэ саа! Чэпчэкитэ,ойуута-бичигэ.суруга-таймата киһи көннөрү имэрийэ эрэ сылдьар саата быһыылаах. Биһиги саабытыттан саатын уоһа уһун, ботуруона да оннук.
Саа хаһаайына :

-Дьэ ,убаай саабын илбистээ эрэ, эн тылын үрдүк айыыларга тиийдэҕинэ байанайдаах саа буолуо,-диэн көрдөстө.

Онуоха мин:

-Ити саа итальянскай эрэ тылы өйдүүрэ буолуо. Ол гынан баран биһиги итэҕэлбит “таҥара” аан дойдуга манҥайгы итэҕэл,ол аата итэҕэллэр убайдара буоллаҕа, онон бырааттарын кырдьык даҕаны дьаһайара буолуо.Онон сиэри ситэриэххэ ити алаадьылары,арыыны аҕал эрэ –диэтим.

Тураммын, алгыс тыллары этэн туран айылҕабын аһаттым. Үрдүк Айыылартан көрдөстүм:- До5орум “Кыыл” саҥа саата байанайдаах буоларыгар.

Мэник санаа киирэн бырааппар Кыылга этэбин:

-Үрдүк айыылар саа хаһаайына байанайдаах буолуон баҕарар буоллаҕына, саатын уоһуугар тобус толору арыгы куттан баран истиҥ –диэтилэр диибин.

Ол эппиппин киһим сүрдээхтик ылынан рюкзагыттан биир иһити ылан, сааһын уоһун тойон эрбэҕинэн бүөлүү тутан баран , саа уоһун биир өттүнэн биир иһит водканы бүтүннүү кутан кэбистэ. Бэйэм да соһуйдум, биир иһит барыта киирэрэ буолуо диэн толкуй суоҕа? Тыл этилиннэ да,хайдах гыныаххыный.

-Убай диэн убаастабыл,быраат диэн атаҕастабыл- диэн баран,киһибит ылан ону барытын биир тыынынан түһэрэн кэбистэ. Аны туран биһиги уочараппыт тиийэн кэллэ.Үтүктүү буолла.Ол кэнниттэн аспытын тардынан аһаан эрэрбит да, биирдэ уһуктан кэлбитим,

Дьонум хоонньоһон баран утуйа сыталлар.Аллараа өттүбүтүгэр полистирол игин тэлгэнэн бэрткэ көрүнэн, минньигэстик утуйбуппут. Бириэмэ ырааппыт, дьоннорбун уһугуннартаан куоракка киирии буолла. Бэйэм санаабар бултааһын сынньалаҥ көрүҥэ буолан хаалан, куорат эҥэр булчуттар үксүлэрэ биһиги курдук бултууллара буолуо.

 

Тэрилтэбитигэр сынньанар хостоохпут. Ким баҕалаах теннистиэн, саахыматтыан, дуобаттыан, хаартылыан,тренажернай станоктарга быччыҥ,күүс хачайданыан, ыйааһын түһэринэн сүүруэн сөп. Ол гынан баран тэрилтэ үгүс үлэһиттэрэ бильярдка охтобут. Профессиональнай остуоллаахпыт. Биир кэмҥэ тэрилтэ, профком уонна оонньуур уолаттар кыттыһаммыт ылан турабыт. Үлэ кэнниттэн бары ол хоспутугар мустабыт. Биир күн мин, бырааппынаан Мас сирэйи кытта «Сыланнар» буоламмыт утары тэрилтэ сборнайдарын Кыылы, Буурайы кытта оонньуу сылдьабыт. Олох тэҥ оонньуу буолла. Ол гынан баран наар быраатым киллэрэ сылдьар. Уопсай шарикпыт ахсаана алта алтаҕа, түөрт хаалбыт шаригы балачча өр остуолга төттөрү таары хатайдаатыбыт. Ким да турууоран биэрбэт. Кэнники сылайыы барда. Быраатым кэлин ыксаан этэр:

-Дьэ эрэ, убайым кытаат эрэ тугу эмэ оҥор эрэ.   
Мин ыллым да, иһиттим эрэ истибэтим эрэ, биир олох уустук шаригы, шаригынан халты охсон охсубутум кырдьык хордьук киирэн хаалла. Онтон ыллым даҕаны, сыстыһан турар икки шаригы хоһуойдуу көрөн баран охсубутум,биир шарыгым көрдө көрбүтүнэн биир лузаҕа дьылыс гынна. Онуоха быраатым өрө аллайа түстэ:

- Ок –сиэ! Убайым, олох сиигирбит массыына чумэчитин курдуккун- диэн хайҕаан, барыбытын күллэрдэ.

Кырдьык да оннук ээ, массыына инчэйбит чүмэчилээх буоллаҕына,балачча өр ытан, бөтүөхтээн баран төлө биэрэн эстэрин курдук буолла.

 

Тэрилтэм биир суоппара хас да күн мунна бааһыран улаханнык моһуоктанна.

Убайыгар киирэн ону кэпсиир:

- Дьэ сатамматым,балачча өр ити бааһы эмтиир эминэн эмтэмним даҕаны туһалаабата -диир.

Онуоха убайа этэр:

- Арааһа ыарыын биричииинэтэ атын быһыылаах,ол эмтэнэр эмин боростуой тумууну олох тулуппат буолар этэ, арааһа муннугун атын сиргэ , эр киһи дьахтар сыһыаннаһыытыгар «инструмент» быһыытынан туһаммытын буолуо. Онтукан бактерията атын,туспа эминэн эмтээ, оччоҕо ааһыа -диэн тулалаан турар суоппар уолаттары барыларын күллэртээтэ.

Куорат устун тэрилтэ массыынатынан куорат араас муннуктарыгар тэрилтэ кысалҕатынан тиийэбит. Саас муус устар саҕаныыта,олус үчүгэй күн үүннэ.Хаары уулларан, саас кэлэн иһэрэ билиннэ

Суоппарбар этэбин:

- Олус да үчүгэй күн үүммүт. Тымныы кыһыммыт аастаҕа,аны халлаан сылыйарын эрэ,кэтэһэр буоллахпыт-диибин.

Киһим күн диэки хараҕын симириктээн көрөн баран:

-Дьэ,кырдьык.Киһи норка сонноох дьахтары хаарга тиэрэ анньан баран оонньотор кэмэ кэлбит- диэн киһи үөйбэтэх өттүбүттэн тыл быктаран соһутта.

Онтон ыла аны мин киһибин дьээбэлиибин, чалбах тахсыбытыгар:

-Дьэ , киһи кылгас норка сонноох дьахтары дьээбэлиирэ кэлбит.

Онтон ыһыах буолбутугар:

-Дьэ киһи норка сэлиэччиктээх дьахтары дьээбэлиирэ кэлбит-диибин.
Хас да сылы быһа бэйэбит икки ардыбытыгар айыл5а уларыйыытын барытын норка таҥастаах дьахтарынан быһааран таҕыстыбыт.

Тэрилтэбитигэр сэттэ уонун лаппа ааспыт Ньурбаттан төрүттээх оҕонньордоохпут. Бэйэтин кыанара көстө сылдьар. Сааһыгар тэҥэ суох түргэн туттунуулаах, тэтиэнэх киһи. Аргыыйдык сылдьыа этэ да күүһүмсүйэр, сынньалаҥ хоспутугар мас тардыһыытыгар курэхтэһии буолла. Бэйэтин ыйааһыныгар, биир балачча саха киһитигэр кырата суох , 80 киилэҕэ бастаабыт «Ханай» диэн уолбут эрэ ыстаҥалыы сырыттаҕына.

Оҕонньорбут тиийэн:

- Мин эйиигин мас тардыһыытыгар олох тулуппаппын, биир иһиккэ мөккүһүөххэ -диэтэ.
Уола аккаастана сатаата. Биһиги даҕаны бопсо сатаатыбыт. Саастаах киһи тымырын игин быстыа сэрэн диибит. Оҕонньорбут уолуттан олох арахсыбат. Кэлин тисэҕэр, ааттаах атыыр мөккүһүү буолан таҕыста. Тыла тууһа бэрт. Уол кыһыйда быһыылаах .Киирсии буолла.

Оҕонньорбут доҕоор,сыгынньахтанан киирэн олорбутугар ,көрбүппүт, киһи ытыһын ойоҕоһунан туруору туттаҕына көстүө суох курдук көхсүн балык быччыҥнара үллэн таҕыстылар. Уолун кытта маһын тардыһыытыгар биирдэ төҕө түһэн кэбистэ. Сөҕүү махтайыы буолла. Онтон киһибит ылла да икки илиитин тоҥолохторунан муостаҕа тайанан  туран стойка тэбэн кэбистэ.

Салынныбыт. Бэйэтин олох кыанар киһи сылдьар эбит.Кинини кытта сарсыарда аайы үлэҕэ кэлэн дорооболостоххо:

- Барыта үчүгэй, тыыннааахпын -диэн хардарар. Биир өттүттэн көрдөххө эмиэ да сөп курдук. Сорох киһи кини сааһыгар тиийиэ уу, тиийимиэ дуу?

 

Быйыл куорат бары социальнай хайысхалаах тэрилтэлэрин уопсай юбилейбыт буолар буолан, бары мунньустан бииргэ ыһыах ыытарга быһаарбыттара. Инньэ гынан бүтүн куорат үрдүнэн ыһыах буолан,  ыһыахпыт  бары мероприятията ыытыллан түмүктэнэн бутэн эрэр .

Бэс чагда быыһыгар ыраас ырааһыйа баарыгар үнкүү-битии бөҕө. Тэрилтэлэр эдэр өттүлэрэ, манна мунньустан тураллар.

Үгүстэрэ улахан-күүстээх тыастаах музыканан доҕуһуоллатан үҥкүүлээн хамсаныы-ипсэнии бөҕө. Ол быыһыгар араас истииллээх үҥкүүһүттэр бааллар. Биир эдэрси киһи настарыанньаламмытын омунугар «мохсоҕол» көтөр курдук, үҥкүүһүттэри тула көтө сылдьар.

Киниэхэ ханнык эрэ тэрилтэ үлэһитэ, эмиэ биир мохсоҕол хантан эрэ  кэлэн кыттыста. Улаханнык үөрбүт дьүһүннээх. Үҥкүлүү сылдьар дьонҥо иннэ биэрээт балачча өр таалан турда. 

Хараҕын симэн кэбистэ, төбөтүн көхсүгэр бырахта, илиитин далланнатта,төбөтүн булкуйда,атаҕынан ийэ буорун тэбиэлээтэ,туораттан көрдөххө, атыыр биэҕэ баҕардаҕына хамсаныытын барытын оҥордо.

Ол икки ардыгар атыыр оҕус курдук ,муннун таныыларын хамсатан хаста да үөһээ күүскэ сыҥсыйан сыт ылла быһыылаах, илиилэринэн кынат оҥостон кылгас кэмҥэ күүскэ далбаатаат, илиитин кыптыыйдыы туттаат, хайа чыпчаалытттан ханнык эрэ кыылы эккирэтэн ситэн ылаары гыммыт хотой хамсаныытынан барытын оҥороот биир нуучча дьахтарын эрийэ көттө. 

Дьахтар соһуйан туора-маары ыстаҥалаабытын атыыр ыт, тыһы ыты хаайарын курдук күөйэ сырытта. Ол кэмҥэ били биир мохсоҕолбут көтөн кэлбитигэр, аны атыыр оҕус курдук хараҕын хааннааҕынан көрөн , түөһүн мөтөтөн баран, төбөтүнэн киһитин күөйэ сатыы сырытта.

 Мохсоҕолбут саллан ,тэйэн биэрбитигэр.

Аны киһибит эмискэччи бөтүүк буола түстэ. Кокууктаата, аҥаар ытыһын биэс тарбахтарын саратан кэбистэ.  Ол илиитинэн кынат курдук күүскэ хамсанна,дьахтарын күөйэн дьон кытыытыгар таһаарда. Киһибит дьахтар кэннигэр буолаат «ламбада» үҥкүүтүгэр, «тыһы» уонна «атыыр» икки ардыгар баар имэҥнээх хамсаныылары барытын оҥордо.

 Дьахтара сымнаан, чугаһаппытыгар, икки эриэн үөн сыстыһан хаалалларын курдук сыстыһан хааллылар.

Хамсаныытыттан көрдөххө, дьиҥнээх айылҕа оҕото быһыылаах.

 

Биир үтүө сарсыарда, бииргэ улэлиир доҕорбут бөлүүнҥү түүн, күүстээх аһылыгын кэнниттэн,дьахтар маанымсыйдаҕына арааһынай духууну умньанан сыттанарыныттан ордук сыт-сымар буолан, биирдээх саҥа хаама сатыыр оҕо курдук, бэрт нэһиилэ иэгэнннээн- тэйбэннэээн, кэпсээнҥэ кэпсэнэр өйдөөх көтөрбүт «хаххан» курдук хараҕын туора-маары эриличчи көрбүтүнэн, сарсыарда бильярдыыр хоско киирэн кэллэ .Бильярдка оонньуу сылдьар дьону кытта илии тутуста ,күүскэ үөһээ тыыналаата :

-Суу.суу!- дии- дии, түөһүгэр сүрэҕин баар өттүгэр илиитин туттуммутунан олоппоско олоро тустэ.

-Төбө алдьаммыт,абырахтаа — диэн бииргэ үлэлиир аҕа саастаах коллегатын диэки остуоруйаҕа кэпсэнэр саһыл тураахтан хаппыт килиэби албыннаспыт хараҕын курдук көрөн туран, туох баар минньигэс куолаһынан:

— Туох эмэтэ баар буоллаҕына кутан кулу -диэн көрдөһөн көрбүтүн киһитэ тугу да истибэтэх курдук туттан кэбистэ. Балачча өр  кылааска саамай бэрээдэктээх оҕо курдук олордо. Ол гынан баран өйө атынҥа халыйа турар, санаата буолбата аны биир коллегатытыгар: :
–    Харчы баар «Октябрьская 23/1» нүөмэргэ сүүрэн кэл — диэн көрдөстө.

 Быһаааран эттэххэ, бу аадырыһынан үлэлиир тэрилтэбититтэн чугас турар пиибэ атыыланар киоскатын бэйэ-икки  ардыгар  туттулларга өйдөбүл тыл.

  -Чэ, Сааска төһө да убаастаабытын иһин үлэ чааһа саҕаланара бу кэллэ, бэйэн баран кэл -диэн аккаастанна.

–    -Хайа,Сааска хайа туох бырааһынньыга буолла –диэн аны биир чугас доҕоро ыйыталаста.

-Олох сатаммакка сылдьабын,баар суох атаһым дии саныы сылдьыбыт киһим ,сүөһүлээтэ — диэн баран сүүһүн аннынан ынахха баҕарбыт атыыр оҕус курдук хараҕын хааннааҕынан көрөн кэбистэ. Айаҕын иһэ баллырҕас саҥа буола түстэ: 
- «Кутурук быһааччылар сыдьааннара, «собачка ру» сүөһүлээтэ.-диэн хаста да хатылаата.

-Бай ,ол хайдах?- диэн табаарыһа ыйытта.

-Бэҕэһээ отделбытыгар бииргэ үлэлиир кыыспыт төрөөбүт күнүн ылбыппыт.Отделга соҕотох эр киһибин инньэ гынан туох баар ноҕуруусканы барытын мин сүктүм. Ол сырыттахпына, телефон тыаһаабыта, көрбүтүм «Собачка ру» нүөмэрэ тахсыбыта, ылан кэпсэппитим. Ону кини тойотторго «отдел кадров» уонна тэрилтэ «кыра тойонугар» уган биэрдэ. Бэйэтэ  кэпсэтэ олорон, телефонун ол дьонҥо биэрэн , сирэй харах астарда. Көннөрү дьоннор эбитэ буоллар олох кыһаллыам суоҕа этэ, ону баара хамнас биэрэн аһата-сиэтэ олорор тойотторбор, миигин арыгыһыт - диэн өйдөбүлгэ киллэрдэ. Мэлээх суламмат бэйэтэ хайдах эрэ ис дууһатыттан улаханнык хомойбуттуу — хоргутпуттуу айманна.

Кутурук быһааччылар сыдьаааннара, уолаттары кытта урукку өттүгэр элбэхтик бииргэ «бойобуой» сырыыларга бииргэ сылдьыспыт табаарыстара гынан баран, дуоһунаска тиксэн баран кэлин уолаттарыттан тэйэ туттар курдук .

Биир быраата кэлэн:

- Дьэ наһаа ыксаама. Билигин тула өттүбүтүн көрүнүөхпүт. Тойотторбут командировкаҕа сылдьаллар. Хаалбыт хотуммут, тойоттор барааттарын кытта идэтинэн көҥүл-босхо барбыта.Төбөтө ыалдьа сылдьара буолуо. Тоҕо эрэ бүгүн суох. Кэлэ илик. Кэлбэтэҕинэ,төбөнү абырахтыахпыт-диэн убайын уоскутта.

Киһибит кэпсээнин истэ сатаан баран үлэ кэмэ кэлбитинэн бары биир-биир үлэлиир кабинеттарбытыгар тарҕастыбыт. Өр -өтөр буолбата үлэм телефона тыаһыы тустэ.
Киһим саҥата:

- Пять минут. Барытын үөрэттим,эн үөрэххинэн тула өттүбүн көрүннүм.Хотун бүгүн кэлбэт үһү.

 -Мунньахха бардым .Сарсын биирдэ кэлиэм- диэбит .

Кини эрэ үөрэ-көтө сылдьыа дуо? Биһиги эмиэ үөрүөххэ-көтүөххэ! – диэн киһим өрүкүнүйбүт саҥата иһилиннэ. Ити бэйэ икки ардыгар биэс мүнүүтэнэн таһырдьа көрсүһэбит диэн условнай сигнал. Эбэтэр атыннык  хоско киирэн уҥа илиин биэс тарбахтарын хамсатан баран саҥата суох тахсан бара тураҕын ,онтон хоско туора дьон баар буоллахтарына  аан быыһынан илиигин уган баран ,туора дьон,ким да көрбөтүгэр биэс тарбаххын саратаҕын.

Оннук түгэнҥэ сөбүлэһэр буоллаххына түргэнник таҥнанҥын уулуссаҕа тахса охсуохтааххын.
-Инньэ гынан,кыһалҕалаах киһи билбитэ буолуо, үөһээттэн хонтуруоллуур киһи суох курдук, тахсан көрсүөххэ- диэн таҕыстым.

Арай киһим,быраатынаан Хахайдыын тураллар.Бу икки бииргэ улэлиир уолаттарбын кытта олох истиҥ доҕордуу сыһыаннаахпын. Арай аҕа сааһым эрэ мэһэйдиир. Быдан эдэр буоллахтара, интириэстэрэ элбэх, онно-манна ойуоккалыыллар, ону барытын сиппэккин.

 Бу уолаттар кыайыыларынан-хотууларынан биир кэмҥэ эмискэччи культура улэһиттэрин профсозтарын спартакиадатыгар сыллааҕы түмүккэ иккис миэстэҕэ тахсан сүрдээх улахан ситиһиилэнэн турабыт. Бильярдыахтарын, теннистиэхтэрин, дуобаттыахтарын, сүүрүөхтэрин, хайыһардыахтарын да сөп.

Иккиэн да спорт бары көрүҥэр сыстыгас уолаттар, Ити өттүгэр өйбүт – санаабыт биир буолан,билсэн-көрсөн кэлин олох атас-доҕор буолан хааллыбыт. Ол эрэ буолуо дуо?

 Үрдүк Айыылартан,Байанайтан көрдөһөн саҥа саа сууйуута, Арбугаев «Чочур Мырааныгар» тиийэн муустаах ууга түһэн тахсыы,ол сылдьан Сааскабыт атаҕын тилэхтэрэ мууска хаалан хаалыылара,Мэҥэ-Хаҥаласка бултуу тахсан баран саунаҕа суунан,үргэммит кустаах киирии, волейбол курэхтэһиитигэр кедата суох, атах сыгынньах,бүрүүкэлээх,маайкалаах кэлэн курэхтэһии,убай пенсията ону кытта, онно-манна түбэспит түгэммит элбэх.

Сааска бэйэтэ дьону да кытта билсэригэр,онно-манна да сылдьарыгар сүрдээх сэрэх ,бэйэтэ кэпсииринэн дойдутугар Үөһсээ-Бүлүүгэ Кырыкый дэриэбинэтигэр оскуоланы бутэрээт,аан манҥай киэҥ сиргэ тахсыытыгар,армияҕа ыҥырыллан « Орто Азияҕа» пограничнай чааска түбэспит. Онно дэлби КГБ-лар сүрэҕин хайытан кэбиспиттэр.Күн аайы оһуобай отделтан эписиэр кэлэн инструктаж ааҕар уонна кумааҕы бөҕөҕө илии баттатар: 
-Маны оҥоруман,итини гыныман,олохтоохтору кытта кэпсэтимэн диэн барыта хааччах уонна биир хаамыыны туора хаамтын да дойдугар таҥнарыахсыккын – диэн буолар эбит. Инньэ гынан манҥай эн-мин дэһэргэ ыарахан киһи курдук көстүбүтүн иһин, биһиги доҕотторо толкуйбутугар, атаһа «Хахай»:

- Сааскаҕа стартерын зрэ холбуохха наада, оччоҕо мотуора бэйэтэ үлэлээбитинэн барар – дииригэр дылы,чугас билистэххэ, сүрдээх үөрүнньэн, дэлэй ,түргэн туттунуулаах уонна бэриниилээх доҕор.

Онтон итиннэ эбэн биэрэр буоллахха:

-.Кыратык уот астын да, бэйэтэ күлүбүрээбитинэн барар доҕор- диэтэххэ эмиэ сыыспаккын.

Бырааттарбын эккирэтэн бильярднай кулууптары кэрийэбит.Ол быыһыгар төрөөбүт күннэргэ ресторанҥа да олоробут. Онно Сааскабытыттан аан манҥай харчы төлө туттарыам диэн санаммаккын, били этэргэ дылы «стартер» холбуугун эбэтэр «уот анньаҕын»,атыннык эттэххэ манҥайгы взносу Хахай эбэтэр эн бэйэҥ төлүүгүн,онтон сарсынҥы күнҥэ аахсыыга ,үксүн уопсай ороскуот улахан өттүн Сааскабыт төлөөбүт буолан тахсар. Онтукабыт сырыы аайы хатылана турар.

Миигин көрөөт,уолаттарым:

–    « Октябрьская 23/1» барыахха - диэн буолла. Мин бэрт нэһиилэ туруорсан, тургутуһан көрөн, идэбинэн үнтү хаадьылаһан дьоммуттан кураанах аһылыкпын туруорсан ыллым. Уруккум буолбатах, давленияланан, кыраадыстаах убаҕаһы мэнээх испэт буола сатыыбын. 

Ол үрдунэн дьонум үнтү күөйэн, холуочуйбут дьон «ты меня уважаешь не,уважаешь» - диэн өйдөбүллэригэр киллэрэн миигин илдьэ бардылар. 
Хата:
-Атаһым төбөтө ыалдьыбытынан туһанан « хара» аска тиксэр буоллум -дии санаатым.

Ити этэр аадырыспыт ханна да суох аадырыс. Эмиэ бэйэ икки ардыгар , «баран пиибэтэ иһэн кэлиэххэ» диэн өйдөбүллээх.Хантан уонна хаһан туох түгэн кэнниттэн итинник этии баар буолбутун билигин ким да билбэт. Бары убаастыыр убайдаахпыт, ол кини сытыы өйө буоллаҕа, киниттэн саҕалаан билинҥэ дылы ,арааһынай бэйэ эрэ икки ардыгар өйдөһөр итинник тыллаахпыт уонна бэлиэлээхпит.

Арай чугас турар киһи сынньаланнык олорон, эн-мин дэһиэх буолбут сирбит сабыылаах буолан биэрдэ. Халлааммыт тымныы бөҕө,онно эбии «эмэһэҕэ тэп» диэбиккэ дылы хотуттан тымныы баҕайы тыаллаах.

Арай уолаттарым мин үрдүбэр түстүлэр.

-«Кафе у Димы» олоруохха!» -диэн хаайдылар уонна ыктылар.
Бэйэм дуоһунаспынан тэрилтэ хасаайыстыбатын барытын көрөбүн. Онтон биир хайысхата массыыналары дьаһайар эбээһинэстээхпин. Бу үлэбинэн, миэхэ бэйэбэр сыһыарыллыбыт УАЗ-фермер «хаһаайка» массыына. Дьэ, бу мин олох бэйэм бас билэрим. Тэрилтэ хаһаайыстыбаннай боппуруостарынан куораты бүтүннүү кэрийэбит. Суоппара Дима диэн. Бу бүгүнҥү балаһыанньа курдукка түбэстэххэ, биирдэ эмэтэ, массыына иллэнсийбит кэмигэр, сөптөөх түгэн түбэстэҕинэ, ити массыынаҕа олорон үөрэбит –көтөбүт. Кэнникинэн ити массыынабыт бэйэбит икки ардыгар «Кафе у Димы» буолан хаалла.

Суоппарбар Димаҕа звоннаан ыйыттым:

-Хайа, ким даҕаны соруйсубат дуо? Иллэҥ буоллаххына,манна кэл- диэн аадырыспын ыйан биэрдим.

Өр-өтөр буолбата,бу тигинэтэн кэллэ. Онуоха дылы бырааттарым убаҕастарын ылан кэллилэр.Тоҥон ыксаабыт дьон бэрт түргэнник массыыына иһигэр баар буола түстүбүт.

Дьонум төбөтө тус туһунан олорор.Арай биирдэ, бииргэ сылдьарбытын аҥааран көрбүтүм, Саасканы кытта сырыттаххына,үксүн гаражтар күлүктэригэр,онтон биир быраатым наар театрдар хоннохторугар массыынаны тохтотор эбит. Сааска үйэтин тухары ,оҕо сааһыттан техникаҕа убаммыт, сайыннары –кыһыннары аҕатын кытта от,муус,от тиэйсэн тахсыбыт.

Онтон атыҥа буор –сыыс хаһан даҕаны сыстыбатах , бэйэм даҕаны сөҕө көрөбүн,ханнык да ардахтаах күнҥэ, түүппүлэтин тумса да сытыйбатах, бадараанҥа умньамматах буолар. Саха театра ханнык айымньыны туруорбутун,кимнээх онно оонньообуттарын көрөн ырытан тахсар. Уолаттар хайдах хамсаналларыгар онтукалара таайар быһыылаах. Ону биир кэмҥэ түбэһиннэрэн бырааттарбын «убахтаан» турабын.Бэйэлэрэ да кулбуттэрэ. 

Ол иһин дьоммуттан ыйытабын:

-Хайа, диэки уруулу тутабыт:Театр диэки дуу? Гараж диэки дуу?
Дьонум тугу да саҥарбатахтарын иһин ,тула өттүбүн көрүнэн баран хаҥас илиибин саратан баран төбөм үрдүгэр туттум уонна уҥа илиибинэн өттүк баттанан кэбистим.Төбөбүн көнөтүк тутуннум. Киэҥи уонна ырааҕы толкуйдаабыт харахпынан суоппарым диэки көрөн кэбистим.

Ити убайбыт Кулаковскай пааматынньыгын үтүктүбүт быһыым. Инньэ гынан бу сырыыга театр Оперы и балета аттыгар, болуоссаты эргийэ көтөн тиийэн тохтоотубут.

Ол олорон Сааскабыт кэпсээнин истэбит. Арай телефону ылбыта ,тэрилтэ «кыра тойонун» саҥата:

-Хайа,Сааска барыбытын командировкаҕа ыытан баран,алаас ортотугар соҕотох атыыр оҕус буолан күөнтүү сылдьаҕын дуу?Эн курдук уонтан тахса дьахтары кытта соҕотоҕун саунаҕа сылдьыбыт эр киһини бу биһиги тэрилтэбитигэр сүүрбэччэ сыл устата аан бастаан көрүстүм.Тугу эротикалыы сылдьаҕын? Командировкаттан тиийдим даҕаны ,кэлэр планеркаҕа үлэн туһунан отчуоттуон –диэн мас-туос куолаһынан саҥаран баран, телефонун арааран кэбиспит.

Балаһыанньа кытаанаҕын өйдөөтүбүт,ол гынан баран бэйэбит даҕаны соһуйдубут.

Бэҕэһээ отделынан тэрилтэҕэ төрөөбүт күнү ыла сылдьалларын истибиппит, онтон ол кэнниттэн туох буолбутун, ис хоһоонун билээри Сааскаттан ыйытабыт:

-Онтон ити «кыра тойон» эппитэ оруннаах курдук! Хайдах эн ол саунаҕа дьахталлары кытта тиийэн хааллын?

-Тэрилтэбитигэр көҥүллэринэн, кыыспытыгар сибэкки бэлэхпитин туттардыбыт.Биирдии,иккилии үрүүмкэ шампанскай истибит.Онтон туран кыыспыт саунаҕа ыҥырда. Мин аккаастанным. Инньэ гынарбын кытта кыргыттарым биһиги Сааската суох барбаппыт диэн ультиматум туруордулар.

- Бииргэ улээлээбиппит уонча сыл буолла. Итиччэ сыл устата бэйэ-бэйэбитин үчүгэйдик билистибит, бэйэ-бэйэбитигэр эдьиий-балыс,быраат-убай курдук сыһыаннаһар буолан хааллыбыт уонна ол биһигини кытта парнойга киириэн дуо? Уопсай саалаҕа ас тардааччынан, арыгы кутааччынан сылдьыан буоллаҕа – диэннэр тылларыгар киллэрэн илдьэ бардылар. Ол онно үөрэ-көтө сырыттахпына ити тойонум звоннаан ууга-уотка түһэрдэ.

Ол кэнниттэн санаам түһэн дьиэлээн хааллым. диэн кэпсээнин түмүктээтэ.Туох эмэтэ буолбут даҕаны буоллаҕына,биһиги ону туоһулаһа сатаабатыбыт. Сааска санаата наһаа түһэ сылдьарын көрөммүн.дьин чахчыта хайдаҕын билээри «отдел кадров» тойонно звоннаатым:

-Дорообо! Хайа туох кэпсээннээххит? Массыынабыт туруга хайдаҕый?-диэн кэпсэппитинэн бардым. Киһим төттөрү тэрилтэҕэ туох солун баарын ыйытар. Сэрэйбитим курдук, киһим Саасканы ыйытар уонна күл да күл буолар.

-Бэҕэһээ «кыра тойон» информация ылаары Сааска үлэлиир отделын хотунугар звоннаабыт. 
Онтуката: 
-Саунаҕа сылдьабыт,сарсын үлэбэр тиийээт докумуону ыытыам-диэбит.

Арай истибитэ дьахталлар күлүүлэрин,айдааннарын баһыйан Сааска саҥата,ырыата чоргуйан олорор үһү.

Ол иһин бэйэбит икки ардыгар сүбэлэһэн баран Саасканы дьээбэлиэххэ диэммит атаһын «собачка руну» эрий диэн дьаһайан звоннаппыттар. Биһиги звоннаатахпытына телефону ылыа суоҕа диэбиттэр.

Оччону истэн баран мин оргуйа турар ууга арыы кутан биэрэбин:

-Ол иһин даҕаны,Сааска мааҕыын сарсыардаттан үүтү тохпут оҕо курдук тутта-хапта сылдьар. Миэхэ киирэ сылдьыбыта.Отделын хотуна эмиэ сэрэхэчийэ аҕай сылдьар үһү –диибин.

Арай истибитим телефонҥа «кыра тойон» күлэр саҥата иһиллэр.

Мин кэпсэтэрбин истэ олорор Сааска уостара ыпсыбат буолуор дылы үөрдэ.Кутурук быһааччы сыдьаана олох буруйа да суох буолан таҕыста.

Киһиэхэ кыра да наада. Сааскабыт букатын атын киһи буолан хаалла. Сотору кэминэн тэрилтэбит диэки көр-күлүү кэпсээннээх,ырыа тойуктаах тигинэтэ турдубут.

Куобахтыы сылдьабыт онно биир Мэҥэ-хаҥаластан төрүттээх уолбутун биир күн атастара дэлби дьээбэлииллэр.Ити Манчаары Баһылайы наһаа да өрө тутабыт .Онтукабытын ити үһүйээнҥэ кэпсииллэринэн биир тоҥ уус киһитэ хаайыыттан куоталларыгар кыбынан баран куоппута диэн кэпсииллэр. Хайдах оннук киһини норуот  дьоруойа оҥоруохха сөбүй?Киһилэрэ туох да көннөрү киһи таһынан туруулаһан көмүскэһэрин иһин ,күнү быһа дьээбэлээтилэр.Ону туораттан биир убайдара истэ сылдьан Ити мөккүһэр Манчаары Баһылайбыт норуот дьоруойа буолуон буолбут киһи эбит. Онтон өйө бэрт буолан,ол ыраах айанҥа сынньаланнык айаннаары,ол акаары тоҥ ууска сүктэрэ сырыттаҕа дии- диэн биирдэ быһа этэн кэбистэ.Эргитэ санаан көрдөххө кырдьык оннук буолан тахсар эбит.Инньэ гынан уолбут онтон киэһэ дьонун олох саҥардыбата.

Биир табаарыспыт ытын туһунан кэпсиир. Ол овчарка ыт оҕотун аҕыйах ый аҥараа өттүгэр киһиттэн ылбытын билэбит..Онтуката торбос саҕа улаатан,ол кэпсэлэ. Үлэтигэр кэллэ да ол ытын кэпсээн тахсар.

 Бэйэтэ дьахтар аймаҕы сыымайдаабыт аҕай киһи үһүс кэргэнигэр олорор. Муннутунан дьахтарга сыттаах киһи диэн биир убайа күлүү гынан дьээбэлиир.

Биир күн ытын салгын сиэтэ күүлэйдэтэ олбуорун тас өттүгэр тахсыбыта арай биир мунна суох.кэтит түөстээх,мадьаҕар атахтаах  бульдог бойцовскай ыт хантан эрэ сүүрэн кэлэн ытын үрдүгэр түспүт.Онон манан хаан тахсар гына быһыта ытырбыт. Биһиги киһибит ытын көмүскээн ытын баайа сылдьар быатынан ол ыты кэлин миэстэтигэр быһыта биэрэ сатаабыт. Онуоха ол ыта аны киниэхэ түһэ сатыыр. Олох куттаммакка биир да миэтэрэни кэннинэн кэхтибэккэ охсулла-охсулла кини диэки утары киирбит.Кэлин тиһэҕэр муннуга таппытыгар ньах диэт туора ыстанан кэлбит сирин диэки сүүрбүт.Ыппыт хаһаайына абарбыт аҕай. Бэйэ эрэ итиччэ киэптээбиккин ,сатана ытын ыппынан кэһэттэриэм диэн баран ытын наморднигын арааран баран  тута сылдьар быатын төлө тутан кэбиспит.

Ол кэнниттэн кэлэйбит баҕайы куолаһынан кэпсиир.

Ытым тиийэн төһө эрэ кэһэтэр диэбитим. Сүүрэн тиийээт анараа ытым кэннигэр муннунан анньаат сыт ылаат ол ыппын кытта оонньоһон бииргэ сүүрэ турдулар. Бэрт нэһиилэ массыынабын собуоттаан онон эккирэтэн ситэн ыппын дьиэбэр аҕаллым диир.Ону эмиэ туораттан истэ сылдьан ол убайбыт быраатын биирдэ быһа этэн кэбистэ Киһи соһуйара суох.Онтон хаһаайына хайдаҕый да оннук буоллаҕа диэн кэбистэ.Биһиги күлсэбит эрэ.

Ол кэнниттэн эр дьон түгэн түбэстэҕинэ үлэ чааһын кэнниттэн пиибэлиибит.Аны ол киһибит өрө өрүкүнүйэ түһэр .Быраат сэлээппэтин ханньары кэттэ диэн ол айдаана буола түһэр.Ону көрө сылдьан ол убайбыт -Сэрэн эрэ били ытын курдук сыт ыла сылдьаайаҕын.Дьиэлээ.-диэн этэн эмиэ барыбытын күллэрдэ.

 

Бильярднайга, эмиэ бильярдыы сылдьабыт. Абытай туалетка сылдьан баран, илиитин суунан икки илиитин сараччы туттубутунан киирдэ. Бильярднайга киирэн иһэн төбөтүн хонхолдьутан дорооболосто. Ону көрбөккө турбут аҕа саастаах коллегата илиитин уунан дорооболоһоору гыммытыгар, Абытай эмискэ баҕайы:

-Илиигин сууммутун дуо?-диэн ыйытта.

Онуоха аннарааҥыта аргыый аҕай эттэ:

-Дьэ.кырдьык,эйиигин куорат сиригэр тэрээбут ыччаты, нууччалар буорту гыннахтара. Убайдар туалетка хоччохойго сырыттахтарына кумааҕынан соттубакка, олох да кыһаллыбакка тарбахтарынан соттон кэбиһээччилэр. Ол кэнниттэн истиэнэни марайдааччылар эбэтэр суунан кэбиһээччилэр. Мин куоракка тыаттан киирбит сахабын, онон оннук идэм суох - диэн өһүргэммитин биллэрдэ.

 

Эмискэччи сайын ортото уоппуска ылан үөрүү-көтүү бөҕө.
Кыра тойон көрдөһүүтүн быһа гыммакка, тэрилтэм биир улэһитин кытта Одесса Мишалыын республика биир тутаах тутааччытыгар баанньык тутан халтуралыы сылдьабыт.

Ол киһибит дьиэтин уотун көрөүугэр биир узбек уолун харабыл-хамначчыт быһыытынан илдьэ сылдьар. Ыттааҕар күүстээх харабыл буолла.Ол уолбут биһиги хас биир хамсаныыбытын барытын кэтии-маныы сылдьар. Ону дьээбэлиибит,аатын суолун ыйытан көрдүбүт да, киһи тыла тостор ааттаах буолла. Ол иһин киһибитин быһа Артем диэн ааттаатыбыт. Ону маны кэпсэтэбит.

Биир тугэнҥэ: -Табаны көрбүтүн дуо?- диэн ыйытабыт.
-Олох хаһан да көрбөтөх кыылым -диэн турда. Эҥин араастаан өйдөтөн көрдүбүт. Олох өйдөөбөтө.
-Ишак диэни билэҕин дуо?-диэн ыйыттыбыт.

Онуоха киһибит билэбин диэтэ.

-Ээ,оччотугар ишак с рогами это олень- диэн быһааран биэрдим. Киһим дьэ өйдөөбүт курдук буоллла.

  • Баба5а Баатыр 25 июля 2015

кэпсээн

Суоппардар барахсаттар.

Кэлин кэмҥэ көннөрү боростуой үлэһит дьон туһунан ким да суруйбат буолла.Онтон бэйэм хайдах да санаам буолбата уонча сылы быһа бииргэ үлэлээбит дьоммун кыратык быыс арыйан сурукка киллэрдэхпинэ сатаныыһык.

Тэрилтэбит киин куорат биир улахан тэрилтэтэ.Туспа хонтуоралаах, сүүстэн тахса улэһиттээх. туспа сиргэ уонтан тахса массыына турар гаражтаах. Оччо массыыналаах. Суоппар уолаттар, барахсаттар «Түргэн атахтар» ,кинилэр баар буолан тэрилтэ үлэтэ-хамнаһа өрө оргуйа олордоҕо. Сарсыарда ким хайа иннинэ кэлэн, киэһэ бары үлэһиттэр кэннилэриттэн дьиэлэригэр тиийэн, массыына алдьаннаҕына түүннэри да үлэлииллэр. Ыарахан үлэ .Биирдэ эмэтэ тэрилтэҕэ сайаапкаҕа кыратык да хойутаан кэллэхтэринэ киэҥ айдаан, биирдэ эмэтэ диэн тоһоҕолоон этиэххэ. Биир үөлээннээҕим эппитигэр дылы.

-Кини,да киһи буоллаҕа- диэбитигэр дылы,кинилэр да дьон буоллахтара .Кэргэнин,оҕолорун аһатыан.таҥыннарыан.дьиэтин-уотун көрүөн наада.Туох да бырааба суох дьон курдук,наар бу чааска,өссө аһары баран бу чааска,бу мүнүүтэҕэ манна баар буолаҕын диэн куруутун үтүрүллэ сылдьар эмиэ ыарахан.Талбыт улэлэрэ диэххит, ол гынан баран хамнастара үлэлэригэр сөп түбэһэр курдук көп соҕус эбитэ буоллар, мин туох да диэм суоҕа этэ.

Онтон кинилэри,суоппар уолаттары барыларын көрө истэ,дьаһайа сылдьар Аҕа дойду сэриитигэр аатырбыт Советскай союз маршала курдук араспаанньалааах гараж тойонноохтор. Суоппардар бары көрүстэхтэрин аайы тойоннорун дьээбэлээн, «Табаарыс, господин,маршал советского союза» диэн эҕэрдэлииллэр,чиэс биэрэн чиккэннэһэллэр.

Бэйэтэ да онно үөрэнэн хаалан, олох кыһаллыбат. Сайаапка биэрдэхтэринэ телефонҥа «Маршал слушает»диэн эппиэттиир. Бэйэтэ физкультура учууталын үөрэҕэ үөрэхтээх идэтэ гимнастика хайысхата буолан, лаппа бэйэтин кыанар  биэс уонун ааспыт киһи диэтэххэ.

Дьээбэлэнэн иннинэн-кэннинэн мээчик курдук “сальто” биэрэн билигин да кыанарын көрдөрө сылдьар.Үлэ-үлэнэн,ол гынан баран олох бэйэтэ туспа сокуоннаах .Арааһынай түгэн барыта буолар .

Биир тыһыынча сыл бүтэн,иккис саҥа тыһыынча ырбыытыгар Саҥа дьылы көрсөр тэрилтэ корпоративыгар бары да үөрдүбүт-көттүбүт. Ханныгын да иһин,атын саҥа дьыллартан туспалаах Саҥа дьыл. Тыһыынчалар икки ардылара,баҕар этэллэрин курдук бэстилиэнэй тыһыынча буолуо дии. Бырааһынньык күүскэ барар.Куорат сирэ буоларын быһыытынан, кэпсэтиллибит көрүллүбүт кэмигэр түмүктэнэр. “Маршал” үлэтин сүнньүнэн массыыналары дьаһайталаан дьонун тарҕатан бүтэһик хаалар Ол сылдьан кэлбит-барбыт дьонун кытта барыларын кытта үөрүүтүн үллэстэр, Дьиэтигэр мөлтөөн тиийэриттэн туттунан “Үрүҥ-күөлгэ” кыһыннары олорор даачатыгар барарга сананар. Марха эҥэрдэрдээх икки коллегатын кытта дьуһуурунай массыынанан кини даачатыгар айанныыллар, «Маршал» аһа дьэ өрө оргуйан тахсан, олох да мөлтөөн хаалар. Тиийбиттэрэ даачаларын аана хатаааһыннаах ,тоҥсуйан көрөллөр ким да аспат. Ылаллар да киһилэрин икки миэтэрэ үрдүктээх олбуор нөҥүө быраҕаллар. Кэтэһэн тураллар, таһырдьа биэс уонча кыраадыс тымныы, “Маршал” хамсаабат. Хайдах гыныахтарай?Бэйэлэрэ аны олбуор нөҥүө түһэллэр.Киһилэрин төттөрү быраҕаллар.

Тоҥорон өлөрүөхтэрэ дуо?.Ханна хаалларыахтарай? Сүбэлэһэн баран «Мурун бүөтэ» диэн коллегата, үс үрдүк үөрэхтээх куоракка соҕотох дворник тойонун илдьэн балаҕаныгар утутар. Балаҕана көннөрү балаҕан буолбатах, кыра музей диэххэ. Уус буолан, уонна былыргыны мунньунар буолан сахалар урукку укулааппытын, биир киһи үлэтэ диэтэххэ, балачча киэҥник уонна дириҥник көрдөрөр экспонаттардаах.

“Маршал” өйдөнөн кэлбитэ уҥа ойоҕоһугар сытар эбит аргыый аҥар хараҕын аһан көрбүтэ арай уун утары «печка не печка» турар. Улаханнык соһуйбут, «а  еще дрова искрят».Ол кытыытыгар арай кубарыйан хаалбыт сирэйдээх сахалыы таҥныбыт таҥастаах эмээхсин баттаҕын тараана олорор. Тугу эрэ түһүү сытабын диэн эргиллэн атын ойоҕоһугар сытан. баран көрбүтэ, хаптаһын мастан аарыма тиити оҥорон баран арааһынай « разноцветнай лоскутами ткани» киэргэтиллибит сэргэлэри көрөн баран улаханнык куттаммыт.

Соһуйан көхсүтүнэн сыппыта балаҕан үрдэ араас кыыллар.эмэгэттэр ыйанан тураллар.Ону көрөн баран, өрө көрө түспүт. Сахалар ырайдара дуу? .аллараа дойдулара дуу?Маннык буоллаҕа дии санаабыт.. «С различными атрибутиками увешеннай» саха балаҕанын иһигэр «В чем я виноват перед якутским народом- диэн санааҕа түһэн , улахан толкуйга түспүт. Арай ол сыттаҕына «Мурун бүөтэ» киирбит. Арай киһитэ «Где мы находимся в раю или в аду» -дии сытар үһү

. Ити сырыылара кэлин саҥа дьыл чугаһаата да сыҥаах ыстааһына буолар. Инньэ гынан « маршалбыт” итинтэн кэлин тэрилтэ корпоративыгар сылдьа илик.

Онтон,суоппар уолаттар бары да майгыларынан, сирэйдэрин – харахтарын да олоруутунан, тутта-хапта да сылдьалларынан,тас быһыыларынан ,өйдөрүнэн-санааларынан бэйэ -бэйэлэригэр олох да майгыннаспат дьон.

Тэрилтэ тойонун таһар суоппар «Күөх харах» үрдүк уҥуохтаах, .кэтит сарыннаах иирэ талахтаах Тааттаттан төрүттээх бааһынай уола. Утары көрдөххө нуучча - нууччатынан..Икки омуктан үчүгэйин ылбыт буолан киэҥ көҕүстээх,холку майгыннаах ,кыанара,туттара хаптара түргэнинэн тойон сөбүлээн илдьэ сылдьар суоппара..

Биир туспа кыдьыктаах уоппускаҕа барда да үс-түөрт күн күүскэ «аһыыр».Онтукатын салгын киллэринэбин диир Бэйэ бас төбөтүн бас билиммэт диэн ыарахан буоллаҕа .Ол гынан баран «Күөх харах» привилегията атын суоппардартан элбэх.Ол курдук киниэхэ,эрэ сотовай телефон көрүллэр.Гаражтарын административнай дьиэтигэр сынньанар хостоохтор.Онно диваннаахтар. Ол диван сүрүн хаһаайына кини, тоҕо диэтэххэ кини эрэ заявканан сүүрбэт. Атыннык эттэххэ,тойону эрэ таһар. Массыыната японскай «Ландкрузер» массыына» , крутой массыына хаһаайына.Онон үлэ кэмигэр иллэҥ кэмэ атыттардааҕар элбэх уонна сынньалан курдук. Массыына туга эмэ моһуоктаннаҕына .урут оҥоһуллар.

«Маршал» хараҕын өрө мээнэнэн көрбүт, гараж иһэ маатыра буола түстэҕинэ, сэрэйэҕин тойон массыыната моһуогурбут диэн. Биир эмэтэ суоппар уолун кытта,саппаас чаас көрдүү көтүтэр,уоннааҕы атын үлэ ол кэнниттэн оҥоһуллар. Ол гынан баран биир да суоппар киниэхэ ымсыырбат.То5о диэтэххэ тойон үлэтин графигынан үлэлиир.Өрөбүл,сынньалан күн көрүллүбэт, түүн кытта сүүрэр.

Эбиэт буоллаҕына бары кыттыһан аһыыллар.Онно тойоно звоннаатаҕына, телефонун арааран баран,дьээбэлэнэн салгыы кэпсэтэ олорор курдук тутан олорон ,нууччатын хаанын киллэрэн маатыралаан куугунатар, доргуччу

:- «Эн миигин,дьаһайыма,аһаан баран,эбиэт кэнниттэн биирдэ тиийиэм- диир.

Ону истэн олорон «Знак Дима» диэн аҕа саастаах  суоппарбыт соһуйар.

- Ити тойону маатырылыыр дуо?- диэн бииргэ үлэлиир киһититтэн улаханнык саллар.Биир да үлэһит аахсыбат киһитин хаһыытаан кэбиһэр »Күөх харах» киниэхэ улахан авторитет.

Кыра тойон суоппара “Лэппиэскэ сирэй” эбэтэр ” Ойоҕос” саха киһитигэр орто уҥуохтаах, күүстээх киһи быһыытынан ыга симиллибит кууллаах хортуоппуй курдук быһыылаах-таһаалаах, төгүрүк сирэйдээх, аа-дьуо хамсана да сырыттар туох оҥоһулларын барытын кэмиттэн кэмигэр оҥосто сылдьар. Туора-маары хамсаабат ,эрэллээх суоппар.

Мархаҕа улахан уһаайбалаах чааһынай дьиэлээх.Уһаайба иһэ ып-ыраас, барыта бэрээдэк. Уопсайынан элбэх тылы эппэккэ эрэ эттэххэ барыта “бэрээдэк” киһи. Куорат иһигэр айанныыра да оннук, биирдэ эмитэ дьиэлэр быыстарынан быһа барыа диэмэ. Наар уулуссанан,барыта суол быраабылата тугу ирдииринэн. Биир итэҕэстээх.тылынан баппат уолаттарын сыыһа-халты тутуннахтарына,ону кэпсээн оҥорон, хос- таптал аат иҥэрэ охсорунан , дьэ маладьыас.

Ол иһин уолаттар түбэһиннэрдэхтэринэ бэйэтин тутан кэбиһээри гыналлар.Арыт тутуһан илиилэринэн киирсэн кэбиһээри гыналлар.

Онон ыксааммын, биир күн айаннаһа сылдьан:

- Төһө төрүттэргин билэҕин- диибин. Киһим сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөхпүнэ улаханнык моһуогурда, эмиэ туохха эрэ үктэтээри гынар быһыылаах диэн толкуйдаата быһыылаах аргыый сэрэнэ былаастаан эттэ:

-Онтон аҕам, Ньырба киһитэ-диэн эрдэҕинэ.
Быһа түһэн этэбин:

- Олох түҥ былыргы төрүттэргин -диибин. Онуоха киһим:- Сахалар бары биир төрүттээх инибит- диир.

-Ээ, суох доҕоор! Дьэ эйиигин уолаттарын тылгынан баппатын иһин «дьахтар» диэбиттэр эбит - диибин . Киһим соһуйан өрө көрө түстэ,

--Бай, ол хайдах ? –дии түстэ. Хос аат биэрбит уолун сүрдээх дьээбэлээх киһи эбит. «Ойоҕос» диэтэхтэринэ ырбаҥнаан үөр да үөр буолаҕын. Онтон библияҕа сурулла сылдьарынан Адам ойоҕоһуттан маҥҥайгы дьахтар ЕВА оҥоһуллан үөскээбитэ –диибин..
Киһим улаханнык сонньуйда, утары туох да саҥарара суох буолан хаалла.Онтон ыла аны киһим «Ойоҕос» диэтэхтэринэ бэйэтэ өһүргэнэ сылдьар буолан хаалла.

Тэрилтэ хотунун таһааччы суоппар кыра омук аҥардаах «Омук уола» Сунтаартан төрүттээх эрээри Уус –Майаҕа оҕо эрдэҕиттэн улааппыт –үөрэммит, төрүт ийэтин генын илдьэ сылдьарынан өһүргэс соҕус, дьээбэни –хаабаны олох сөбүлээбэт, онтукатын сирэйинэн биллэрэр майгыннаах.

Мас курдук көнө,туох баарынан сылдьар. Сөбүлээбит киһитигэр олох бэриниилээх,сатаспатах киһитин кытта киирсэн да кэбиһиэн сөп. Орто уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх –сииннээх түргэн.сылбырҕа туттунуулаах. Өйүн-санаатын барытын массыынаҕа анаабыт киһи. Массыынаны сатаан оҥосторунан туох саҥа киирэн эрэрин барытын билэринэн атын киһиэхэ тэҥэ суох киһи. Дьиэ-уот ылыммакка да туран бэйэтигэр улахан «ланкрузер» массыына атыыласпыта, дьиэ кэргэнҥэ биир улахан сыҥаах ыстаныыта боппуруос. Эп-элэмнэс сырыылаах. Манҥай олорбут киһи улаханнык соһуйуон да.куттаныан да сөп. Бэйэм сөбүлээн кинини кытта айанныыбын. Атыннык эттэххэ куорат биир уһугуттан биир уһугар дылы саамай кылгас бириэмэҕэ кини тиэрдиэҕэ Ол гынан баран хотуна нуучча дьахтара киһи быһыытынан көҥөтүн уонна суоппар быһыыытынан сылбырҕатын,массыынатын көрүнэ-истэ сылдьарын иһин сөбүлээн илдьэ сылдьар.

 Иллэҥ кэмигэр хаартыһыт бэрдэ, Суоппардар бары даҕаны бу ыарыынан ыалдьаллар.Бытахайдаһаллар.Ол гынан баран арыт, онтукалара дорҕоонноох  ботуччу соҕус харчы буолан тахсар. Дьэ,оччоҕо оонньуу  сытыырхайар. »Омук уола» өйүнэн-санаатынан кыра омук буолан  » Ойо5ос» тылынан оонньоон турдаҕына олох тулуйбат.киирсэн кэбиһээри гынар. Биирэ да киһитэ кыйаханарын иһин, тарбаа да тарбаа буолар.

Ону оруобуна кэмигэр массыына тематыгар профессиональнай соҕустук көмө көрдөһөн ыйыттаххына, онно көһөр. Оргуйбутун курдук уостан хаалар. Дьэ,бу үс суоппар үрүҥ суоппардар тойоттору,хотуну тиэйэ сылдьар буоланнан. көннөрү үлэһиттэри биирдэ эмэтэ сайаапканан онно-манна тиэйэллэр.

Онтон дьэ «хара» суоппардар кадр отделын тойонун «Кэтит баппаҕайы» сарсыарда-киэһэ дьиэтигэр таһар «Ханньары бэргэһэ» Чурапчыттан төрүттээх , уу саха , киппэ, эт –хаан өттүнэн үчүгэй быһыылаах-таһаалаах,сэмэй майгыннаах, эрэллээх туох да дьиэҕэ суох суоппар.Биир мааны соҕотох уолун сайын аайы дойдутугар илдьэн, быраатын аахха сынньатар.Онтуката быраатын оҕолорун кытта буккуһан бииргэ сынньанар,оонньуур. Отко-маска сыстыгас киһи. Бэйэм санаабар куорат оҕотун саамай сөпкө иитэ сылдьар.Эр киһини ,эр киһи курдук.

 Тэрилтэҕэ саҥа массыыналарынан хааччыллыы куһаҕана суох. Биир кэмҥэ Москваҕа баар “головной” тэрилтэбит,онон-манан хааччыйар Департаменын салайааччытын кытта бииргэ үрдэтинэр үөрэххэ үөрэнэн,билсиһэн тустаах кэмҥэ массыыналары саҥардыыга кэпсэтии барбыта. Кэлин ол система буолан биэстии сыл буола-буола уолаттар массыыналара уларыйа турар.

«Ханньары бэргэһэ» саҥа УАЗ — патриот, саха сирэйдээх астына көрөр массыынатын ылан үөрэ-көтө сылдьар. Манҥайгы күнэ,куорат устун айаннаан иһэбит, киһибиттэн ыйытабын:
-Хайа массыынан хайдаҕый? -диэн.Киһим үөрэ-көтө сылдьар киһи быһыытынан кэпсээн бөҕө буола түстэ:

-Урукку массыынабар « Волгаҕа» тэҥнээтэххэ,араамата,уруула кытаанах уонна массыынам бензинигэр ороскуоттаах быһыылаах –диир. Үөрбүтүн омунугар биирдэ ыһа-тоҕо кэпсээн кэбистэ . Өр-өтөр буолбата «персонально» таһар тойоно миэхэ звоннаан:

 - Массыына хайда5ый?- диэн ыйытар.

 Онтон «Ханньары бэргэһэ» кэпсээниттэн сылыктаатахха. массыынатын ыытар кэмигэр киһим олорор миэстэтэ ыалдьар быһыылаах, урууллуурбар бицепспын хачайданабын уонна массыынам инники хаһаайынын курдук иһэрэ бэрт эбит -диэн кэпсии олорор диибин.

Кэпсэтэр киһим:- Тугу эрэ кэпсиигин ээ -диэн баран телефонун арааран кэбистэ.
Онтон саамай охсор-тэбэр күөҥ туттар киһибит диэбит курдук суоппарбыт.

Бэйэтэ бөдөҥүнэн күүһүнэн,сирэйэ хараҕын олоруутунан норуоттар доҕордоһууларын бэлиэтин барытын илдьэ сылдьар киһи.

Ол курдук суоппарбытын тас өттүттэн көрдөххө улахан,бөдөҥ төрөлкөй,киппэ көрүҥнээх, сирэйин -хараҕын олоруута хайдах эрэ кавказ- молдаван омуктарга майгынныыр харатыҥы -кытархай бааһынай дьүһүннэээх ,олус көнө боростуой майгыннаах түөрт уонуттан саҥардыы тахсан эрэр киһи .Стильнай таҥаһынан таҥна-сапта сылдьарынан , баттаҕын бөрөчүөскэтин,бытыгын,бакербардын сорук оҥостон парикмахердарга оҥотторор идэлээ5ин быһыытынан уонна онно эбии хара ачыкытын кэтэн кэбистэҕинэ дьахтар аймах улаханнык ымсыыра көрөр киһитэ «Чингис Хаан» Уаз фургон микроавтобус суоппара.

Куорат устун «Чингис хаан» суоппардаах тэрилтэ фургон -микроавтобуһунан куорат устун айанныы сылдьабыт. Ол кэмҥэ телефонум айдааран турда .Көрбүтүм «Хахай» звоннуур эбит. Бэйэтэ “хахай” диэн кыыллар ыраахтааҕыларыгар тугунан да, тас көрүҥүнэн , майгытынан-сигилитинэн майгыннаабатар, аҥардас араспаанньата Львов буоларынан .сахалыы “хахай” диэн таптал ааттана сылдьар бииргэ улэлиир коллегабыт.

 Киһим: -“Палладиумҥа” сылдьабын. Дьиэбин ремоннанаары материал бөҕөтүн ыллым.-Массыыналааххын дуо?- диир.

Суоппарбар кимиэхэ да ,тугу гына да барарбытын эппэккэ эрэ:

- “Палладиумҥа” тиий -диэтим. Хахайбыт тахса илик .Кинини кэтэһэ таарыйа суоппарбар этэбин:

 -Дьэ билигин мантан «куоска» ылан дьонҥо илдьиэхпит. Ону дьэ хайдах гынабыт .Сип-сибилигин аадырыска тириэрдэбит дуу? Тэрилтэлэри кэрийэн баран илдьэбит дуу? –диибин.

Суоппарым өрө көрө түстэ. Сөбүлээбэтэҕин биллэрэн сирэйин мырдьыччы тутунна,хайдах эрэ сиргэммит баҕайытык эттэ:

- Олох куосканы тулуйбаппын,тугуттан эбитэ буолла дэлби аллергиялыыбын, бааһырабын.Онон сип сибилигин аадырыска илдьиэхпит -диэтэ.

Урут хаһан,ханна,хаста куоска ииппитин, онтон кэлин куоскаттан аллергиялыырын билэн куосканы ииппэт буолбутун кэпсии олордо.Мин киһибэр ууга эбии арыы кутар курдук этэбин

 -Дьэ ол куоскабытын,билигин хоруопкаҕа уган таһаарыахтара, төрүт сыта суох буолуо.Олох куттаныма аллергиялыан суоҕа -диибин.

Киһим өссө өрө оргуйан турда :

 -Куосканы элбэхтик ииппитим.Бэйэтин сытынааҕар өссө иигин - сааҕын сыта баар. Бу массыынабар араас мааны кэрэ аҥардары тиэйэбин.Суох.суох .Олох сип- сибилигин илдьэбит-диэн хаста тосоҕолоон бэлиэтээтэ.

Мин онуоха :

-Бу куоска олох ииктээбэт-саахтаабат ваннаҕа күн аайы сууйуллар, куорат бары мааны куосканы тарыыр -сууйар салоннарыгар сылдьар сыаналаах боруода куоска -диибин.

 Ол кэмнэ арай Палладиум параднай ааныттан биир мааны баҕайы таҥастаах түргэнник хамнаммыт нуучча киһитэ сулбу ыстанан таҕыста. Илиитигэр лентанан киэргэниллибит подарочнай коробкалаах. Сүүрэ-хаама былаастаах биһиги диэки хааман кэлэн иһэн аттыбытыгар турар массыынаҕа киирэн хаалла.

Ол икки ардыгар суоппарым

 -Дьэ.кырдьык мааны куоска эбит,өссө коробкатын лентанан киэргэппит буола-буолалар -диэн тыл быктара оҕуста.

 Кини санаатыгар бу киһи куосканы биһиэхэ аҕалан иһэр диэн толкуйдаабыт.
Өр-өтөр буолбата арай хахайбыт тириппит -хоруппут икки илиитигэр тутуур бөҕөлөөх тахсан кэллэ.

Суоппарым:

 - Оо.”хахай” манна тугу гына сылдьара буолла? — саҥа аллайда,онтон ол саҥатын дорҕооно бүтэ илигинэ , мин дьээбэлэммиппин билэн .

 -Ээ ,бу куосканы ылабыт дуо? -дии -дии күлэн иэрий -иэрий буолла.

Тэрилтэ туох баар хаһаайыстыбаннай боппуруостарын быһаара сылдьар «Хаһаайка»УАЗ-фермер массыына суоппара «Знак Дима»,суоппардарга саамай аҕалара.Сүрдээх кэнэн майгыннаах,туох этиллибитин барытын ырааһынан ылынар.

Айылҕаттан айыллан түспүтүн киһи улаханнык уларыппат эбит. Олоҕун устатын тухары, төһө элбэхтэ кинини дьон дьээбэлээбитэ буолуой? Көнөтүнэн,кэнэнинэн син –биир үктээн киирэн биэрэн иһэр.Баҕар аҕата ийэтэ эрдэ өлөн тулаайах буолан дьонҥо ,интернатка иитиллэн, улааппытынан буолуо.

Онтон маннык дьону “хара үлэһит” диэн эрдэхтэрэ буолуо? Биир да мүнүүтэ иллэн буолбат,наар тугу эрэ уһаммыта оҥорбута буола сылдьар. Куоракка сааһыран баран  киирбит буолан,куорат устун аадырыһынан сылдьарын ыарырҕатар. Бииргэ айанныыр буоллаххына аадырыһы буолбакка хайысханы биэрэҕин. “Елочка” маҕаһыын эҥэр диэки барар буоллаххына,икки илиин ытыһын өттүккүттэн арааран тэйиччи тутаҕын,оччоҕо киһин саҥата суох “Елочка” диэки айанната турар.Онтон икки ытыскын,оҥочо курдук холбоон киирдэххинэ “Речной порт” диэки массыынатын уруулун тутуо. Инньэ гынан ,кыһалҕаттан биэс уонча знактаахпыт.Күнү быһа куораты кэпсэппэккэ даҕаны, кэрийиэхпитин сөп.

Ити курдук «түргэн атахтар» , суоппар уолаттар коллектив иһигэр ,кыра коллектив буолан тахсыылаахтык улэлии сылдьаллар.

Баба5а Баатыр.

Төрөөбүт күн да араастаах.

 Ной харах оҕо эрдэҕэнээги доҕоругар Силипкэ тиийэн Намҥа быйыл буолбут «Манчаары» оонньууларын курэхтэһиини, нэдиэлэ устата көрөн, улаханнык астынан, сэрҕэхсийэн дойдутугар бэҕэһээ эргиллэн кэллэ.

 Ной харах үйэтин тухары айаҕын суоппар буолан иитиннэ , массыынанан угус сирдэринэн көтүттэ-сүүртэ Саха сирин үгүс оройуоннарыгар сырытта,элбэх сири, дойдуну көрдө ,ол быыһыгар биир доҕоругар үлэ чулуутугар сабыс саҥа «Жигули» массыынаны Тольяттиттан Россияны биир гына быһа сыыйан сүүрдэн аҕалбыта .Ол гынан баран мүлчү –халты туһэн бу Нам сиригэр сылдьа илик эбит. Бэйэтэ да ону дьиибэргиир.

Нам сирэ-уота , дьоллоох Дьокуускайы кытта сэргэстэһэ сытарынан, Хаҥаластар курдук нуучча улаханнык өтөн киирбит оройуона буолуо дии саныыр этэ. Онтуката, кини үөрүүтүгэр Эҥсиэли хочотугар саха дьоно туөлбэлээн олорор сирдэрэ эбит. Атын оройуоннарга тэҥнээтэххэ сирэ-уота нэлэһийэн киэнэ-куона ,ото-маһа өлгөмө- дэлэйэ ,сүөһү-ас тутарга табыгастааҕа өтө көстө сытар.

 Урукку өттугэр, өбугэлэрбит билэн, бу дойдуну тайанан олордохторо. Дьон даҕаны сөбүлээн олохсуйбут сирэ эбит. Дэриэбинэлэрин икки арда чугаһа , айаннатан иһэн көрдөххө бэйэ- бэйэлэригэр сыста баҕайы сыталлар эбит. Сотору бары холбоһон биир дэриэбинэ буолан хаалсылар.Суол-иис да мааны. Инньэ гынан доҕорун сөпкө бу дойдуга көһөн кэлбит дии санаата.

Быйылгы сылга, Намҥа- оройуон киинигэр Манчаары оонньуулара буоларынан, сүүнэ спортивнай объектар - тутуулар ыытыллыбыттар . Аҥардас стадионнара аныгы ирдэбиллэргэ эппиэттэһэр гына тутуллубут буолан, Саха киһитин санаатын тас өттунэн. Турар сирэ олох Нам бөһүөлэгин киинэ. Бөһүөлэги улаханнык киэргэппит, киһи эрэ астына көрөр тутуута.

Хайдах эрэ, хаһыакка аахпытыгар , тэрийэр комиссия салайааччыта « Намҥа, олохтоохтор хамсаабакка олороҕут» диэн сирэйгэ-харахха аспыт этэ да , Мээчэ санаатыгар Нам дьоно-сэргэтэ өйдөрүн-санааларын,күүстэрин -уохтарын биир санааҕа чөмөхтөөн бары ыытыллыахтаах үлэлэри кыайа туппуттар, кыаммыттар. Олус үчүгэй тэрээһиннээх улахан күрэхтэһии буолан ааста. Күрэхтэһиини барытын кэрийэ сылдьан көрдө.

 -Аныгы саха ыччаттара дьэ тыыллан хабыллан түһэн,урукку курдук буолуохтара дуо?

- Дьэ, быыппастан уолаттар да уолаттар,кыргыттар да кыргыттар! Ордук чэпчэки атлетикаҕа Россия таһымынан сүүрэллэриттэн улаханнык салынна.

Итинник буоллаҕына сотору чэпчэки атлетика сорох көрүннэригэр олимпиада да диэки көрүөхпүтүн сөп эбит. Бэйэбит сахабыт оҕолоро Россия,Аан дойду таһымнарынан мэтээллэри аҕаллахтарына соһуйуо суохпут.

Кини оҕо сааһыгар, ол кэмҥэ сайынын алаас ,кырдал аайы волейбол сетката тардыллан турара. Дьон-сэргэ бары түүннэри мээчик көстүбэт буолуор дылы оонньууллара. Онон бэйэтэ урукку өттүгэр бэйэтин көлүөнэтиттэн хаалбакка, волейболлаан оонньуу сылдьыбыт буолан , волейбол оонньуутун бүтүннүүтүн кэрийэ сылдьан көрдө.

 Сахалар волейбол оонньуутун сайдар хайысхатын сүнньүнэн таба тайаммыттар. Ордук, Амма оройуонун кыргыттарын волейболга хамаандатыгар биир мээчик туруорааччы кыыһы сэрҕэҕэлии көрдө.

Оонньуур хонууну барытын эргиччи сүүрэ сылдьан кыргыттарын барытын хамсатан оонньотто. Суолта биэрэн ,бу кыыһы көрөн -истэн төһө кыалларынан усулуобуйа тэрийэн өр оонньотуохха сөп этэ.

Бэйэтин санаатыгар киһи үйэтигэр биирдэ-эмэтэ көстөр оонньооччу сылдьар. Бу кыыска, өтөр наар тэҥнэһэр мээчик туруорар кыыс саха сирэйдээххэ көстөрө дуу, суоҕа дуу? Олох сокуонунан ,кэргэн тахсан ,ийэ буолан сотору тэйэн хаалара буолуо. Амма оройуонун кыргыттара, биир уһун соҕус охсор кыыстара уонна бу кыыс оонньуулларын тухары республикаҕа иннилэрин өтөр наар биэриэ суохтар.

 Амма оройуонун уолаттара да сүрдээхтэр, уҥуохтарынан эрэ кыралар, ону ол диэбэккэ, көрсүбүт хамаандаларын барыларын хоттулар. Дьиктитэ диэн саамай кыра уҥуохтаах бааһынайдарын уола сүрүн охсооччу эбит,мээчигинэн утарылаһааччыларын барытын быһыта сынньан кэбистэ. Биир да мээчиги сүтэрбэтэ.Мээчик туруорар уолун кытта быанан бааллыбыт курдуктар,хантан баҕарар,ханнык баҕарар балаһыанньаҕа охсор эбит.

--Оо, дьэ айыы таҥара ити уолга кыра соҕустук эбии уһун уҥуоҕу биэрбитэ буоллар - дии санаата.

 Волейбол таһыма олус үрдээбит.Бары хамаандалартан уһун уҥуохтаах саха уолаттарын мунньан , чөмөхтөөн оонньотор буоллар « маастар» таһымнаах хамаанданы туруоруо эбит. Ол ситиһии сотору кэминэн кэлэрэ саарбаҕа суох буолбут.

Эдэр сааһыгар Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан, ыччаттары батыһан пааркаҕа тиийэн «убайдары» кытта дайбаһара. Бэрээдэҕэ суох аатыран үрдүк үөрэхтэн уһуллан хаалта. Онтон кэмсиммэт.Сыыһа туттарбыта буоллар ханна тиийиэ биллибэт.

Бэйэбин кыанабын диэн боксанан дьарыктаммыта. Онон боксер уолаттары кытта охсуу күүһүн билээри «Сайсары» ресторан аанын маныыллара. Ресторан 11 чааска сабыллара,онтон тахсыбыт эрэттэри,мөккүһүүгэ тоһуйан туран охсон охтортоон түһэрэллэрэ. Биир түгэнҥэ милиисийэлэр эккирэппиттэрэ. Бэрт нэһиилэ мүччү туттарбыттара. Онтон тохтообуттара.

 Билигин санаатахха, адьас акаары быһыы эбит. Бэйэтин син сутуруктаах курдук сананар. Олоҕун устата кыһалҕа кыһайан» дальнобойщиктыы сылдьан» эҥин арааска элбэхтик түбэстэ. Сутурук быһаарар түгэннэрэ эмиэ баара. Ол иһин ордук боксаны, сэҥээрэн көрдө

 Соччо сөбүлээбэтэ,итиитэ-сылааһа ,дьиэтэ-уота кыараҕаһа да бэрт буолла. Бары техничнайдар, бэрткэ киирсэллэр. Ол гынан баран биир да күүскэ охсон дөйүтэр охсуулаах боксеру көрбөтө. Онтон бокса диэн кини санаатыгар ,туох да диэбит иһин күүстээх охсууга сытар.

Онтон мас тардыһыытыгар,тустууга уруккуттан биллэр бөҕөстөр кыайдылар. Силип, Ной хараҕы кытта оскуолаҕа бииргэ уэрэммит доҕоро. Силип дойдутугар балачча өр үлэлээн баран, «ыһыллыы» кэмигэр, куорат чугаһын диэки Намҥа кэргэнин Ирина дойдутугар көспүтэ.

 Бэйэтэ саха сиригэр биллибит үрдүк таһымнаах спортсмен ,бэйэтин кэмигэр теннис курдук спорт уустук көрүнэр хамаанданан Россияҕа Урожай общество призера,волейболист бэрдэ. Эт –хаан өттүнэн сайдыылаах буолан Республика таһымынан спорт араас көрүннэригэр чэпчэки атлетикаҕа, национальнай көрүннэргэ үгүстүк күрэхтэспитэ.

Киһи быһыытынан элэккэйэ, үлэтин –хамнаһын кыайа тутарынан атын сиргэ туора көрбөтөхтөр. Оройуонҥа убаастанар киһи. Оройуон салалтата ,бу курэхтэһиигэ доҕорун Нам оройуонун хамаандатын салайааччыта оҥорбута, парадка оройуон былааҕын киниэхэ эрэнэн туттаран хаамтарбыттара элбэҕи этэр.

Ной харах  ол доҕоругар талбытынан атаахтаан, далбардаан кэллэ. Силип куорат таас дьиэтин курдук благоустроеннай үс  хостоох квартиралаах дьиэҕэ олорор. Сайынҥы кэмҥэ даачалаахтар, халлаан сылаас кэмигэр онно олороллор. Курэхтэһиилэри көрөр кэмигэр, Ной харах ол таас квартираҕа соҕотогун олордо. Инньэ гынан олох сынньаланнык сырытта.

Биһиэхэ холоотоххо , доҕоро туох да кыһалҕаны,мас хайытар,оһох оттор кыһалҕатын билбэт эбит. Куорат дьалҕааннаах олоҕун ылыммат киһиэхэ Нам сирэ-уота олох тоҕоостоох сир эбит.Онон доҕорун манна көһөн кэлбитин сөпкө дьаһаммыт эбит диэн сыаналаата.

Ол гынан баран, доҕоро , Силип улаханнык ыарытыйбыт көрүннээх,онтуката тас өттүгэр көстө сылдьар. Дэлби кубарыйбыт, быһа түһэн урукку аҥара эрэ хаалбыт. Түргзн,сылбырҕа хамсаныылаах бэйэтэ бытааран аргыый аҕай хамсанар. Сылааһы олох тулуйбат буолбут. Кун киирдэҕинэ, халлаан сөрүүкүрдэҕинэ эрэ таһырдьа тахсар. Кэпсииринэн этин тымырын үгүс өттө буөлэммит. Ол ыарыытын туох эрэ күүстээх эминэн эмтэнэр.

Онтукатын биирдэ эмэтэ көтүттэҕинэ,тыына хааттарбытынан барар эбит. Инньэ гынан улахан күрэхтэһиинии даачатыгар күлүктээх сиргэ сытан телевизорынан көрөр,сөрүүн түһүүтэ киэһээнҥи күрэхтэһиини биирдэ эмэтэ көрөн ааһар, ол кэнниттэн дьиэтигэр киирэн Ной хараҕы кытта урукку оҕо саастарын,оскуола үөрэммит доҕотторун санаан ,эдэр саастарын кэпсэтэн, ахтыбыттарын аһарсаллар .

 Ной харах  дойдутугар бэҕэһээ кэлбитэ, бу сарсыарда эрдэ туран Эбэтигэр киирэн илимин көрөн таҕыста. Көрбөтөҕө өр буолан собо бөҕө иннибит.Онтукатын барытын арааран баран,хоһугар киирэн нуктуу сыттаҕына телефон тыаһаата. Телефонун ылан уутун быһыынан иһиттэҕинэ,ытыырын быыһыгар дьахтар саҥата :

-Куолаҕын дуо? Ирабын,Силип куһаҕан буолла.Кэлэ сылдьаргыт буоллар,учугэй буолуо этэ-диэн баран телефонун ууран кэбистэ.

 Куола төбөтун туттубутунан истибититтэн соһуйан , оронҥо олоро түстэ.Тугун сүрэй бу иллэрээ күн кинини , доҕоро кэлэн дьиэтиттэн Мээчэни дойдутугар атаарбыта,ол доҕоро бу билигин бу орто дойдуга суох. Тугун үлүгэрэй!

Истибитин итэҕэйбэккэ,оронугар балачча өр туймааран олордо

-Дьэдьэн уунуутэ дойдубар тиийэ сылдьыам. Бу эҥэр дьэдьэн соччо үүммэт. Дойдум дьэдьэнэ минньигэс да буоллаҕа. Дойдубун ахтабын,Аммаҕа киирэн сөтүөлүөхпут. Оо, Аммабыт барахсан,айылҕа эмиэ биир кэрэ дойдута буоллаҕа. Бииргэ үөрэммит оҕолорбутун көрсүөхпүт,үөрүөхпүт,көтүөхпүт- дии хаалбыта доҕоро.

Ити быыһыгар  Куола доҕорун кытта хайдах эн-мин дэһэн арахсыбыттарын санаата. Хараҕыттан уу тахсыбытын билбэккэ хаалла. Оҕо эрдэхтэринэ үчүгэйдик даҕаны бары бииргэ сылдьыбыттара. Сэрии кэннинээҕи сыллар буолан,олох чэпчэкитэ суоҕун да иһин, бэйэ-бэйэлэригэр олус үчүгэй сыһыаннаахтара. Билинҥи курдук баайынан,ким харчылааҕынан хайдыһыы суоҕа .Бары бииргэ үөрэнэн, оонньоон дойду кыаҕын ылан истэҕин аайы,ону кытта тэнҥэ сайдан испиттэрэ.

Оскуоланы 40 –ча оҕо буолан бүтэрбиттэрэ. Билигин төһө да аарыма кырдьаҕастар саастарыгар үктэнэллэрэ чугаһаабытын иһин , манна дойдуларыгар уонча, атыттары кытта холбоон лоп курдук кылаас аҥара курдук буолан бу орто дойдуга хааллылар. Куола , Силиптиин биир уулуссаҕа кэккэлэһэ олорбут буоланнар,оҕо саастарын кэмигэр убайдыы-быраат курдук сылдьыбыттара. Оскуолаҕа үөрэнэ баралларыгар,бу Куола билинҥи дьиэтэ турар үрдэлиттэн кыһын хаардаахха кинигэлээх,тэтэрээттээх бартыбыалларын үрдүгэр олороот, биирдэ сырылаат ,оскуола айаҕар эмискэ баар буола түһэллэрэ.

 Уруоктар кэннилэриттэн, ким төһө бүрүөнү,бытархай харчыны «чикаҕа» сүүйбүтүн аахсан,бу миэнэ-эйиэнэ бөҕө буолаллара. Күөлгэ киирээт уолаттары кытта, хаатыҥкаларын ойбонҥо уган сиигитээт тоҥоролоро,хаатыҥкалара мууһунан бүрүллэрэ,ону хаҥкы оҥостон,балык кэнсиэрбэтин эбэтэр сылгы сааҕынан шайба оҥостон баран, хоккейдаабытынан бараллара.

Кэм кэрдии кэлэн истэҕэ.Баар суох доҕоро суох буолбутуттан,санаата оонньоото.Үксүн эр дьон,уолаттар эрдэ бараллар эбит. Бииргэ үөрэммиттэртэн олох аҕыйах уол хаалла.

Дьэ,кэбис кэргэммэр этиим диэн , танҥан тахсан таҥас сууйа сылдьар кэргэнин,ыскамыайкаҕа олордо-олордо :

 - Манна олор, соһуйума Силип куһаҕан буолбут,бу сибилигин аҕай кэргэнэ Намтан звоннаата -диэн эттэ.

 -Дьэ.хайдах буолабыт? Мин, хайаан даҕаны бара сырыттахпына сатанар.Онон ити массыынабын көрүнүөм. Эн бииргэ үөрэммит “оҕолорбутугар”биллэр. Баҕар ким эрэ барсыа уонна көмөҕө харчы хомуйуо этибит.

Ол кэнниттэн  бэрт түргэнник сарсыардааҥы аһылыктарын аһаат бииргэ үөрэммит оҕолоругар ,ыал эбээлэригэр,эһээлэригэр биллэрбитинэн бардылар. Уруккуттан сүрдээх түмсүүлээхтэр. Өр-өтөр буолбата, сүпсүлгэн бөҕө буола түстэ. Бары түргэн үлүгэрдик, ким төһөнү кыаналларынан харчыларын  Куолалаахха ,ким чугас олорооччу, кыанара бэйэтэ, онтон атыттар оҕолоро, сиэннэрэ аҕалан биэрдилэр.

 Кыанар өттө Куолалаахха бииргэ мустан, кэпсэтэн, атыттары кытта телефонунан сүбэлэһэн баран, куоракка олорор доҕотторугар этэннэр, куораттары бары бииргэ үөрэммиттэр ааттарыттан Саха сирин киин хаһыаттарыгар кутурҕан биллэриитин таһаараттаралларыгар, венок ыланнан Намҥа тахса сылдьалларыгар кэпсэттилэр.

Бэйэлэрэ эмиэ оройуон хаһыатыгар биллэрии биэрэргэ быһаарыннылар. Оройуон хаһыатын дьиэтин аттыгар олорор Мааасаларын соруйдулар. Биллэриитин тылын –өһүн чочуйан биэрдилэр.

Бэрт түргэнник остуол тула олорон ,поминка курдугу тэрийэн Силип туһунан санааларын атастастылар.Кинини кытта ким ханна бииргэ оонньообуттарын, күрэхтэспиттэрин уонна бултаабыттарын аҕыннылар. Оҕо саастарын ырытыстылар. Ытаһыы да,соноһуу да баар буолла.

 -  Куола, эн массыыналаах, арыый кыанар киһибит быһыытынан Намҥа эн бараҕын,онон массыынаҕын учугэйдик көрүн. Сарсын барыахпыт.Ким барсара онуоха дылы биллиэ –диэн сүрүннэстилэр.

 Ол олордохторуна арай куораттан Катя диэн бииргэ үөрэммит кыыстара дьүөгэтигэр Даасаҕа звоннаата:

- Ираны кытта кэпсэтэ сырыттым. Холку баҕайытык «чэй иһэ олоробут» диир. Таайтаран Силип туһунан ыйыппыппар:

- Бу телевизор кэрэ олорор - диэтэ. Итэҕэйбэккэ бэйэтин ыҥыран кэпсэттим. Хайдах эһиги итиннэ олорон тыыннаах киһини аҥараа дойдуга ыыта сатаатыгыт?

 –Онтон,манна Куола Ира звоннаата диэн бу сарсыарда сүрэхпитин хайыта сыста. Бары кини дьиэтигэр мустан олоробут.

 -Ити Куолабыт  кырдьар сааһыгар, куһаҕаннык да оонньуур идэлэммит. Биһиги манна бары,кини оонньообутун кырдьыкка ылынан түрүлүөн бөҕө. Биллэриибитин мааҕын сарсыарда биэрбиппит ,хайыы үйэҕэ бэчээткэ барбыт.

Уйбаан, Мээчэлиин сарсыарда Вилюйскай переулоктан венокпутун ылан, суруттаран Намнаабыттара. Лариса Горнайтан,Биэрэ Уус-алдантан киирэн иһэллэр.Телефоннаан көрөбүт да,телефоннарын ылбаттар.

 - Дьэ,билигин хайдах буолабыт? Ити Куоланы олоро түһүөр дылы,оройго биэрин эрэ! Бу, туох алдьархайай! Сүгүн сылдьыбакка, барыбытын ууга-уотка түһэрдэ. Ол биллэриибит таҕыстаҕына Саха сирин барытын аймыыр буоллахпыт. Кэлин дьон сирэйин хайдах утары көрөбүт?

 Ол Силип билигин уолаттара веноктаах тиийдэхтэринэ, кырдьык даҕаны ,кыраттан иннэ сылдьар киһи аннараа дойдуга барара буолуо?

 Дьэ,доҕоор киэҥ айдаан буолан тахсыбат дуо! Бары Куола үрдүгэр түстүлэр. Киһилэрэ мух-мах барда:

- Чахчы,Ира бэйэтэ звоннаабыта! Илэ кулҕаахпынан истибитим-диэн саҥа таһаарбытын ким да болҕомтоҕо ылбата. Бары кинини бэйэтин  сирэй-харах анньан бардылар. Кырата аҕыйах ахсааннаах баттаҕа үргэниллиэҕин, ити кэмҥэ дьиэлэригэр оройуон кииниттэн чугас дэриэбинэттэн кэргэнин эдьиийэ Натааһа киирэн кэллэ:

 - Күтүөппүт Силип куһаҕан буолбут. Массыыналаах дьону кытта, үөһээ дэриэбинэҕэ балтыбытыгар тахсыһаары бу киирдим-диэтэ.

Куола билигин дьэ өйдөөтө:

-Арба, кэргэнин хос балтын Ира кэргэнэ Силип диэн этэ дуу?, Саатахха ааттара да сөп түбэспитэ сүрдээх. Кэргэнин балта звоннаабытын , саҥардыы уутуттан уһуктубут буолан билбэккэ, сыыһа хамсаммытын төбөтүгэр дьэ киллэрдэ. Билигин аҕай оргуйа олорбут дьон,бары саҥата суох буолан хааллылар .

 Туһааннаах дьонҥо ыарахан сурах иһиллибитинэн, бары тарҕаһан киирэн бардылар. Ити кэнниттэн түргэн соҕустук хомунан Куолалаах эдьиийдэрин илдьэ үөһээ дэриэбинэҕэ балтыларыгар айаннаатылар.

 Ити кэмҥэ Куола бииргэ уэрэммит уолаттара Уйбааннаах, Мээчэ веноктарын ылан, суруттаран баран Дьокуускайтан Намҥа дылы,асфальт суол устун Силиптээх даачаларыгар аныгы күүстээх омук массыынатынан чааһы кыайбатынан типтэрэн тиийдилэр. Олбуор таһыгар уу-чумпу, ким да суох. Дьиибэргии санаатылар да, соруктаах дьон быһыытынан веноктарын массыынаттан ылан олбуор ааныгар тиийбиттэрэ, калиткалара хатыылаах, нөҥүө өттүгэр олбуор иһигэр убаһа саҕа ыт кинилэргэ ымсыыран үрэ аҕай сылдьар. Уйбаан аан быыһынан олбуор иһин көрбүтэ, ким даҕаны көстүбэт. Сорукка кэлбит дьон , хааттаран туруохтара дуо? Ираҕа звоннаатылар:

-Ээ, бу биһи Уйбааннаах, Мээчэ кэллибит.Бу таһырдьа, олбуоргут калитката хатааһыннаах буолан сытаан киирбэккэ турабыт-диэбиттэригэр.

Арай Ира :

 -Силип! Уолаттар кэлбиттэр! Уйбааннаах, Мээчэ! Түргэнник тахса оөус.Ыккын вольерыгар киллэр.Итиннэ кэпсэтэ түһүн.Мин билигин манна аскытын бэлэмниэм- диэн үөрбүт саҥата өрө чоргуйа түстэ .

 Уйбааннах, Куола истибиттэриттэн соһуйаннар олоро эрэ түспэтилэр. Урукку туруктарыттан бэттэх кэлэ илик буоланнан, истибиттэрин төбөлөрүн иһигэр тургэнник киллэрэ охсубатылар. Силиптэрэ тыыннааҕын итэҕэйбэккэ, олбуор аанын иннигэр, балачча өр саҥата суох дөйөн турдулар.

Уйбаан телефонун илиитигэр итэҕэйбэтэхтии эргим тута-тута Мээчэтигэр :

 - Мээчэ ,Ира саҥатын иһиттин дуо7 Силиппит төрүт даҕаны тыыннаах дуу? Истибитин, билигин даҕаны итэҕэйбэт курдук тутунна. Ол икки ардыгар калитка аан уонна олбуор быыһынан көрбүтэ Силиптэрэ илэ бэйэтинэн бу хааман иһэр. Түргэн хамсаныы манна буолла. Веноктарын массыына иһигэр төттөрү уга оҕустулар. Арай калитка аһыллыбытыгар доҕордоро Силип үөрбүт- көппүт сирэйэ бу малас гына тустэ:

-Дьэ,маладьыас да дьонҥут. Ол иһин даҕаны доҕотторум төрөөбут күммүн өйдуу сылдьар буоллаххыт. Доҕордоохпут диэн таарыйбыккытыгар махтанар эрэ буоллаҕым. Көрсүбэтэхпит да ыраатта. Ол быыһыгар дьонун сирэйдэрин олоруута соччо үчүгэйэ суоҕун, уку-сакы көрүннэрин көрө охсон: -Тоҕо уку-сакы тутуннугут,массыынаҕыт моһуоктаата дуо? Балыктыы баран иһэҕит дуу? НаҺаа ыксааман,кэпсэтэ түҺуөхпут. Уйбааннах, Мээчэ киһилэрэ тыыннааҕын илэ көрэө,уөрбүттэрэ бэрт буолан, бэрт нэһиилэ сирэйдэрин ханҥары тардан ырбаннаабыта буоллулар

 -Ээ,суох бэйэбит. Массыына саҥа, туруга үчүгэй.

-Саҥа массыынаны көрүөххэ- диэт Силип баран массыынаны тула хаама сылдьан көрдө.

Ол сылдьан венок сытарын көрөн:

-Дьонум атын дьыалаҕа сылдьаллар эбит, Мээчэ убайа манна кэлэн олохсуйбута эмиэ ыраатта,кэргэнэ Нам кыыһа ,ол аймахтарга туох эрэ буоллаҕа- дии санаата да,таһыгар таһаарбата.

Венок лентатыгар кини бэйэтин аата сурулла сылдьарын өйдөөн көрбөккэ хаалла.

- Чэ,кэлин,киирин чэйдэ иһин.Солунна кэпсээн барын- диэн дьонун дьиэтигэр ыҥырда.

Уйбааннаах, Мээчэ  бииргэ үөрэммит доҕордоро тыыннааҕыттан улаханнык үөрдүлэр.Ол быһыыгар ыгым майгылаах Мээчэ бэрт нэһиилэ туттуна сырытта. Барытын туох баарынан “пал” гыннарыан баҕарар да, Куолатыгар  кыыһырбытын бэрт нэһиилэ кыатанна.

Саатахха ити “Катя” кыыс өрө көрө түһэн, оскуола саҕаттан итинник, туох эр оройугар түстэҕинэ өрө оргуйа түһээччи. Иннин-кэннин быһаарбакка эрэ, барыбытын түҥ- таҥ түһэрэн ,бу онно-манна тиэрдэн эрдэҕэ.

 -Бу аата тугуй? Куолабыт кырдьар сааһысар куһаҕан идэлэммит ,оонньуура да оруо маһы үрдүнэн. – диэн Мээчэ иһигэр кыынньа саныы турда.

 Уйбаанын туттар-хаптар быһыыта олох уларыйбата. Кытаанах киһи эбит. Силиптэрэ үөрүү бөҕө:

-Уолаттар,кэлин сайылыгы көрүн-диэн даачатын кэрийэ сылдьан туох тутуулааҕын,оҕуруотун барытын көрдөрдө. Ол сырыттахтахтарына дьиэлээх хаһаайка хаһыытаан ыҥыран ылла. Дьиэ иһигэр киирбиттэрэ,дьэ кырдьык бырааһынньык аса тардыллыбыт.Атастарын төрөөбүт күнэ эбит.

Саҥардыы остуолга олороотторун кытта , аҕыйах мүнүүтэ быыстаах үлэһит буолан баран өтөр көрсүбэтэх дьүөгэлэрэ Горнайтан Лариса, Уус-Алдантан Биэрэ киирэн кэллилэр. Өссө улахан үөрүү-көтүү буолла. Уйбааннаах,Мээчэни сытаан туппакка гынан баран Катялара телефонунан кыыран Намҥа баран иһэр кыргыттары булан ылан сэрэппит.  Кинилэри сыыһа хамсаныахтара диэн тиийэн биллэрин уонна эрийээрин диэбит .

 Ол олордохторуна куоракка баар уонча бииргэ үөрэммит оҕолоро тоҕо анньан киирдилэр. Куораттар бары Катя кыыска мунньустан олорбуттар . Бары төһө да 70 саастарыгар чугаһаабыттарын иһин,биирдэ дьиэбититтэн-уоппутуттан тахсан бачча мунньустан баран, оччотугар аны ситэри Намҥа тахсыаҕын диэн сөннөһөн кэлбиттэр.

Бу Катя курдук дьоннор эмиэ да олоххо бааллара үчүгэй. Барыларын бу түҥ-таҥ түһэрэн аҕаллаҕа.Силиптээх ,Ирҕа соһуччу үөрүү  буолла.Бу сарсыарда” биир үруүүмкэлээх төрөөбүт күн” ,төрүт даҕаны бииргэ улааппыт оҕолоро кэлэн итии-истиҥ кэпсэтиилээх,уруккуну- хойуккуну ахтыһыылаах үтүө тугэнҥэ кубулуйда.

Оскуоланы бүтэрбит үөрүүлээх түгэннэригэр сарсыарда күн тахсыар дылы сылдьыбыттара. Бу сырыыга эмиэ уруккуларын санаан туран, Улуу Лена эбэ биэрэгэр сиэттиһэн туран күн тахсыытын көрүстүлэр уонна саҥа тахсыбыт күн тырымныы тыгар сардаҥаларынан угуттанан дьоллоох Дьокуускай  куораттарын диэки уруулларын тутан кэбистилэр .

Истэригэр төһө да “хара күлүктээһин” иһин бу үтүө тугэни бэлэхтээбит Куолаларыгар махтана санаатылар.

Ол кэнниттэн син балачча кэм ааста ,Силиптээх.Ира этэнҥэ олороллор.Итиччэ элбэх киһиттэн, ити сырыы дьиннээх сирэйэ ким эрэ мүччү туппутунан Силиптээх,Ираҕа тиийбит.

Силип доҕоругар кэлин Куолаҕа звоннаан төрөөбүт күммэр үтүө түгэни бэлэхтээбитинэн махтаммыт.

- Олох санааҕар тутума, атастарым алгыстарынан олоҕум уһуур буолла.Олоҕум иккис аҥаарыгар бардым-диэбит.

 

Баҕа санааны ,сүһүөх уйбат.

Ной харах урут эдэригэр волейбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Араас таһымнаах курэхтэһиигэ барытыгар сылдьыбыта. Ол курдук олох оҕо эрдэҕиттэн оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан волейболга дьарыктанан барбыта. Ол кэмҥэ оҕо барыта волейбол оонньуура. Волейболнай сетка нэһилиэк аайы күөх хонууга тардыллан турара.Эдэр ыччат бары онно кэлэн , түүн мээчик көстүбэт буолуор дылы оонньууллара.

 Оройуон хамаандатыгар киирэн республикаҕа хаста да киирэ сылдьыбыта. Онтон студенныы сылдьан университет хамаандатыгар киирэн универсиадаҕа кыттан турар. Хамаандатыгар соҕотох саха этэ.

Унуоҕунан төһө да улахана суоҕун иһин, распасовщик -.мээчик туруорааччы быһыытынан ол кэмҥэ киниэхэ тэҥнээх суоҕа.Оонньуу сүнньэ кини төбөтүн чөмчөкөтө үлэлиириттэн тутулуктааҕа. Онтон кэлин аата-ахсаана биллибэт , бары күрэхтэһиилэргэ барытыгар кыттан кэллэ. Хаптаҕай сирэйдээххэ ,кинини Станислав эрэ баһыйбыта буолуо, Москва куорат чемпиона буола сылдыбыта.

 Билигин ол дьаллыгын бырахпыта олох ыраатта. Кэлин доруобуйатын тупсарбыта буолан саалга тиийэн аргаайдык хамсанара. Онтукатын да бырахпыта 5-6 сыл буолла. Саас да баттаата уонна эппиэттээх улэҕэ сылдьар .Республика биир улахан тэрилтэтин салайааччыта , бириэмэтэ да суох. Онтон ыла аны ыйааһыннанан .уойан барда.

 Хата ону бу сарсыарда биир дойдулаахтара звоннаан 60 саастарыттан үөһээ саастаах дьонҥо волейболга куорат аһаҕас чемпионата буолар, кэлэннин оонньос диэн моһуоктаатылар.

        Бэйэтэ да үҥүр командировкаҕа дойдутугар тиийэн оҕо сылдьан бииргэ улааппыт доҕорун көрсөн, ис иһиттэн үөрэн туран, урут бииргэ хайдах сылдьыбыттарын санаа атастаһан, сылаас сыһыаннаах кэпсэтии тахсыбыта.

 Бэйэтэ да соһуйбута:

- Мээчиккэ хамаанда оҥостон куоракка курэхтэһэ киирээри сылдьабыт-диэбитигэр.

- Киһи суох буоллаҕына ыҥыраарын -диэн бэйэтэ тыл киллэрбитэ. Ол иһин звоннаатахтара.
        Олох бэлэмэ суох эбит.Урут оонньуу сылдьыбыт футболкататын,шортигын оонньоон бүттүм диэн даачатыгар үлэҕэ кэтэн кэбиспитэ. Кроссовкатын ылан көрбүтэ,төрүт да тиҥилэҕинэн тэстэн хаалбыт.

 Ыксаан урут бииргэ оонньообут доҕоругар эрийэн,сарсын оонньуу тиийэргэр иккис формата уонна кроссовката илдьэ кэлээр диэн үлэстэ. Дьэ, бу кэлин сааһыран дуу?Хайдах дуу? Дэлби давлениета хамсыы сылдьар буолан хаалла. Аһары үрдүүр буолла. Тиийэн хаан хамсааһынын кээмэйдиир тэрилинэн давлениетын кэмнэммитэ, давлениета үрдүк соҕус эбит.

 Давление түһэринэр эмин истэ. Быйыл сайын Белокурикаҕа сынньанан – эмтэнэн кэлэн син бөҕөх сылдьар.

 - -Дьэ,кэбис аны ыйааһыммын аччатыахха- диэн санаа киирэн , иһи- үөһү ыраастыыр эмп истэ. Уруккутун санаан ,санаата өрө көтөҕүллэн тэринэн барда. Спортивнай суумкатын ылан онно сотторун, уларыттар таҥас,наколенник ,киһи тарбаҕын эчэтиэ диэн пластырь, эт быһыннаҕына ,ыарыы эмискэччи ыбылы туттаҕына туһаныам диэн «вольтарен» диэн уонна давлениетын эмин угунна. Барытын тэриммит курдук буолла.

 Аны били эмэ дьайан туалекка хаста да сүүрдэ. Ваннаҕа киирэн душтанна. Бэйэтэ да иһигэр күлэ санаата. Ама да мээчиктиэн баҕарбытын иһин,сүрдээх тэринии буолла.
        Бэйэтин санаатыгар чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, түргэн соҕустук хамсанан күрэхтэһэр сиригэр тиийбитэ. Хаһан эрэ сүтэрэн кэбиспит. Биир кэмҥэ оонньообут билэр дьоно бары манна сылдьаллар эбит. Бары да уойбуттар, топпуттар .Аа-дьуо дээдэннэһэ сылдьаллар.

Ону көрөн Байбал санаата син көтөҕүлүннэ,тэҥ оонньуу буолсу дии санаата. Үөрүү-көтүү бөҕө буоллулар. .Уруккуну-хойуккуну ахтыһыстылар.
        Түөрт хамаанда баар эбит. Балачча үчүгэйдик оонньоото, дьоннорун сүрдээҕин хамсатта. Дьоно бытаарбыттар буолан баран, урут бары оонньообут дьон , хас биирдии хамсаныылара барыта син орун оннутугар сөп түбэһэн ,хата бэрт оонньуулар буоллулар. Оскуола аата оскуола!

Түмүгэр иккис миэстэҕэ тахсаннар биир дойдулаахтара Байбалга махталлара улахан, «талан не пропьешь»-диэн хайгыыллар. Эн кэлэҥнин .оонньуубут таҕыста. Эмискэччи кэлэн оонньообут киһиэхэ олох түргэнник оонньуу сүнньүн туттун. Урукку оскуолаҥ хамсаабакка сытар эбит диэн сыанабыл биэрдилэр.

Хайҕал аата хайҕал, үөхпүттэрэ баара Байбал оонньуутуттан, бэйэтэ да астынна.
        Дьиэтигэр кэлэн,сылайбыта дьэ киирэн ,дыбааныгар сытан телевизор көрдө. Сүрэҕэ тип тигинэс , давлениета тахсыбытын сэрэйдэ. Төбөтө дыҥ курдук буолан сирэйэ дэлби кытаран хаалла .Төбөтүн ыарыыта наһаалаата ,чабырҕайынан тымыра тэбиэлээтэ. Этэ –хаана да көһүйэн бэрт нэһиилэ хамсанан тиийэн ваннаҕа киирэн душтанаары үрдүтүгэр уу куттубута. Бэйэтэ да соһуйда ,туохтан эбитэ буолла сыҥааҕа босхо баран хаалла. Лап - лаһыгырас гына үөһээ-аллараа тиистэрэ.бэйэ-бэйэлэригэр охсустулар, .титирэстээн барда. Туох эрэ буолаары гынным диэн тахсан давлениетын кэмнэммитэ. Дьэ наһаалаабыт 210 буолбут. Давление түһэрэр эмин истэ.Онтон оронугар тиийэн сытыах курдук буолан иһэн.ханна барбытын кэлбитин өйдөөбөккө хаалла.

        Арай туман быыһынан туох эрэ сырдаан кэлбитигэр көрбүтэ, аттыгар маҥан халааттаах дьахтар турарын , кыыстаах уола олороллорун көрөн тугу эрэ ыйытыах буолта . Тыла олох хамсаабат буолан хаалбыт. Оҕолорун ыксаабыт сирэйдэрин көрөн .туох эрэ буолбут диэн улаханнык сэрэхичийдэ. Онтон арыый бэттэх кэлэн, дьиэ иһин дьэ ырыҥалаан көрдө. Ону маны ыйытта. Кыыһа кэпсээбитин итэҕэйимиэх курдук буолла.

        Арай кыыһа дьиэтигэр киирэн кэлбитэ. А5ата биир хостон. атын хоско,куукунаттан гостинайга хаамыталыы сылдьан айаҕын иһигэр тугу эрэ баллыгырыы сылдьар үһү.

-Ити куукунаҕа ас астаатым,кэлэннин аһаа .диэн кыыһын ыҥырбыта. Кыыһа кэлэн көрбүтэ,туох даҕаны астамматах.

-Бу сиэним! Таҥаһын туох ааттаах ыһан баран барда-дии дии курэхтэһэн кэлбит таҥастарын сумка иһигэр угуталаабытын, кыыһа көрөн баран, аҕатын быһыытыттан улаханнык сэрэхэчийэн.убайыгар звоннаабыт.

-Аҕабыт төбөтүнэн ыалдьаары гыммыт-диэбитин убайа итэҕэйбэтэх.Ол гынан баран бэрт түргэн үлүгэрдик тиийэн кэлбит.

Аҕата кинини көрөөт:

-Хайа .бу сиэним туох ааттаах улааттын,үөрэххэр хас сыананы ыллын- диэн улаханнык соһуппут. Ыксал түгэнинэн суһал көмөнү ыҥырбыттар. Хата кинилэр дьоллоругар суһал көмө  үлэһиттэрэ кэлэннэн аҕаларын давлениетын кэмнээбиттэрэ 220 буолбут. Харса суох укуоллаааннар. Араас эм иһэрдэннэр давлениета түһэн арыый бэттэх кэлэн сытар эбит. Онтон сиэттэрэн утуйан хаалла.

Уһуктан кэлбитэ туох да буолбатаҕын курдук урукку чөлүгэр түһэн хаалбыт. Сымыйанан эппит курдук буолла.Арай кыра соҕустук этэ-сиинэ көһүйбүт курдук.
              Байбал улаханнык сонньуйда, буолар да эбит. Киһи биир түгэнинэн аҥараа дойдуга баран хаалыан сөп эбит. Сыыһа хамсанан былдьана сыста. Ити оҕолорун куттаатаҕын. Бэйэтэ да ытырыктатта. Кэбис аны барытын толкуйдаан хамсаннахха сатаныыһы. Баҕа санааны ,сүһүөх уйбат- диэн манны этэн эрдэхтэрэ.

Афанасий Романов <amon-rom@yandex.ru>


Теги
admin0362
Похожие публикации
{related-news}
Написать комментарий
Ваше Имя:


Ваш E-Mail:



Код:
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив

Введите код:


Логотип сайта
Доступ к сайту бесплатен для пользователей Экспресс-Сеть, Гелиос-ТВ, ЯГУ, Наука, Оптилинк, Сахаспринт и по льготному пиринговому тарифу для сетей ADSL и "Столица" © 2011 Copyright. Все права защищены. Копирование материалов допускается только с указанием ссылки на сайт. Вопросы и пожелания по сайту: bayanay-site@mail.ru

  Яндекс.Метрика
-->
Fatal error: [] operator not supported for strings in /opt/HOSTING/bayanay.info/htdocs/index.php on line 333