<-- -->
Логотип сайта
» » Аарыма. Амбросьев Александр

      Амбросьев Александр Ксаверьевич-Сайылык Уола

Сунтаар улууһа, Кириэстээх бөһүөлэгэ

                             

                                                     Аарыма        

                                                   Бастакы баһа

                                     Аарыма бөрө уонна Киһи

    Кыһарҕаннаах кыстык бу ыган тиийэн кэллэ. Хара тыа барахсан сылаас тыына кылгаан кырыа буолбут лабаалара лыһыгыраһан ылаллар. Тоҥ мас тоһута барар тымныыта түбүлээн түстэ.  Сыһыыга сылгы тыына бурҕайан олорон хаалар, тыынарга хойдубут салгын тоҥунан хаарыйар. Туруору тымныы түһэн  турар кэмэ. Саҥа дьыл саҕаланан, эргэ сыл ааһан эрэрэ. Дьон-сэргэ бөһүөлэккэ мустан Саҥа сылларын көрсөллөр, Саҥа дьылы  бырааһынньыктаан, үөрэллэр-көтөллөр. Сыһыы кытыытыгар алааска турар соҕотох дьоҕус дьиэттэн бур-бур буруо бурҕачыйар, хараҥа халлааҥҥа кыымнарынан ыһыахтанар, лаампа уота сабыылаах түннүгүнэн быыһылаан чигди хаарга ойуу эгэлгэтин түһэрэр. Уйа дьиэлээх дизель оргууй аҕай битигириир. Тула өйдөөн көрдөххө, сарай иһигэр ат сыарҕата хаартан хаххаланан угуллубут, улахан остуол курдукка муус сааһыламмыт. Салгыы са- йыҥҥы килиэп буһарар, сайыҥҥы ас астыыр хоспох кэккэлэспиттэр. Дуус көстөр. Уһун гараас барыйар. Олбуор-күрүө элбэх. Күрүөҕэ кэбиһиллибит от кэчигирээбит, хаппыт мас хайытыллан кыстаммыт. Улахан дал кураанах, кыра далга икки ат аһыы сылдьаллар, тиистэрин тыаһа хап-хачырҕас. Олбуор кэннигэр харыйа арыыга баанньык анараа өттүгэр турар булууска ыкса чугаһаан, сүүнэ улахан бөрө күлүгэ оргууй устан кэлэн иһийэн турда. Киэҥник күрдьүллүбүт тиэргэҥҥэ, уйатыгар сытар ыт мунна тоҥон түүрүллүөҕүнэн түүрүллэн бүкпүт, сыт да ылар кыаҕа суох. Тыал да дьиэ диэкиттэн илгийэр. Дьиэ иһигэр тэлэбиисэр саҥата иһиллэр. Дьиэлээх киһи кэлбит. Сур бөрө күлүгэ мас быыһынан тыгар ыйдаҥа сырдыгар күлүкүчүйээт симэлийэн, сүтэн хаалла. Бу олохтоох аарыма атыыр бөрө кэлэн барда. Кини бу дойдуга олорбута ыраатта. Ити дьиэҕэ баар икки атахтааҕы кытта ыаллаһан олорбуттара хас да сыл буолла эрээри, дьэ, быйыл кэлэн ир суолларын ирдэһэр, тоҥ  суолларын тордоһор буоллулар...

   Эмиэ да бэйэ-бэйэлэрин суохтаһар курдуктар. Айылҕа оҕолорун туох адаарыһыннарда, туох кыһалҕа кыһарыйан өлөр өстөөх хааннаннылар? Былырыын, сааһыары сүүл кэнниттэн, өл хабан сэниэ эбинээри,  үрэххэ таба туоруур сирин тоһуйа, сэгэртэйинээн баран иһэн көрбүттэрэ – аҕыс бөрө икки атахтаах ыалларын сылгыларыттан биир биэни (эдэр атыыр киэнэ) охторон ый ыһыаҕын ыһан бүтэрэн эрэллэрэ. Бу арыый тэйиччи, аһыыр сыһыыларыттан ойуччу, хаһар сирдэрэ этэ. Дьүөгэтэ мэлдьи буойсар буолан, кинилэр ыалларын сылгыларын хаһан да тыыппаттара. Сэгэртэйэ барахсан: “Өйдөөх бөрө өскө киирэн ыалын баайын тыыппат. Икки атахтаах кини баайын тыыппат буоллахха, эйигин хаһан да ирдэһэ сатаабат. Тоҥ суолу тордостоххо, ириэнэх суолу ирдэстэххэ, урут-уруккуттан, былыр-былыргыттан, иккиттэн биирбит ордооччу. Тыытыспатах тыытыстын, сырыттыннар... Кинилэр олохторун суола туспа, биһиэнэ туспа. Үрэҕи туоруур табалары тоһуйдахпытына, биһиэхэ сөп буолар аһылык баар”... –  диирэ. Сылгылар үөрэнэн да хаалан кинилэр ааһалларыгар  наадыйбат этилэр. Ону баара,  хантан кэлбиттэрэ биллибэт эдэр ардай аһыылаахтар алдьархай аанын тоҕо тардыбыттар... Дьүөгэтэ кыйаханан ырдьыгынаата. Эдэр бөрөлөр, олохтоох кыыллар киирсэрдии, умса нөрүһэн кинилэр диэки дьүккүйэн эрэллэрин көрөн, киһи эрэ буоллаллар, тыас хомуннулар, кэлбит суолларынан үрэх диэки суксуруһа турдулар. Олохтоох бөрөлөр үрэххэ тиийэн көрбүттэрэ, сэрэйбит сэрэх – табаны сырсан кэлбиттэрэ син ырааппыт. Ыллыгынан уҥуор тахсан таба саҥа суолун көрдөөтүлэр. Сэгэртэйэ санаата түспүтэ сүрдээҕэ... Икки атахтаахтар сир аннын хаһаары (олох атын сыттаах-сымардаах икки атахтаахтар) тимир тиһилэхтээхтэринэн сири-дойдуну хайыта сүүрдэн, илим курдук ииччэх-бааччах суолу оҥортоон, хара тыалары, алаастары хайыта сүүрдэн кэбиспиттэр. Барыбыт да олохпут отуора уларыйар буолла, олорбуппут сыччах, тайҕа сокуона кэһилиннэ, айылҕабыт көннөрүнэр кыаҕыттан ааста. Арҕаа өттүттэн туораабыт арбаҕастаахтар олохсуйбут, суруллубат сокуону билиммэттэр, бэйэлэрэ билэллэринэн сылдьаллар. Айылҕа дьайыыта, Үрдүк Таҥара суута тутул буолбат буолбут буоллаҕа. Атыыр бөрө таба суолун ирдии сырыттаҕына, доҕоччуга атын, кэлии бөрөлөр хайа диэки халыйбыттарын ирдээн көрө сиэлэн сэксэйэн иһэн, туох эрэ суола баарын көрөн туораан истэҕинэ, атаҕа ньир гынна. Соһуйан туора ойбутугар тимир тыаһа халыгырыы түстэ. Туох иэдээнигэр түбэспитин ситэ өйдөөбөккө эрээри, атаҕын сулбу тардан ылаары кулаачыктанан эрэрэ баара, хабарҕатыттан харбаан ылбыт торуос тэптиргэтэ төлөрүтэн ыыппаттыы ыбылы тарта, салгыны харбатта. Улуйан доҕорун ыҥырар да кыаҕыттан ааста, барбах ыйылыыр, ытаан хараҕын уутун эрэ тоҕор. Тыына хаайтаран, үрүҥ күнэ кылгаата. Торуос туһах мөҕүстэҕин аайы ыбылы ылла, ытырбыт хапкаан ыыппаттыы тардыста. Хара тыа ардай аһыылааҕа, айылҕа ыраастааччыта, тайҕа сокуонун харабынайа үрүҥ тыына быстара буолла. Харахтара ирим-дьирим барда, өлбөөдүйэн эрэр мэйиитэ кулгаахтара истибитин илдьиритэн ылла да сүттэ.

   Атыыр бөрө түөрт табаны булан күөйтэлээн доҕорун диэки үүртэлээбитэ. Тоһуйдун диэн ханан халыйалларын араастык улуйталаан биллэрэн иһэрэ. Бу илдьитин бүтэһигинэн истэн хаалбыт этэ, сэгэртэйэ эрэйдээх, хара тыа мындыр өйдөөҕө, сааһырбыт олохтоох сур бөрө. Кинилэр айылҕа көҥүл оҕолоро этилэр. Сөп буоларынан бултаан аһыыллара. Мөлтөөбүтү-ахсаабыты дьаһайан айылҕаны ыраастыырга анаммыт олохтоохторо. Атын бөрөлөрү чугаһаппаттара, икки атахтаахтарын кытта иллээхтик олорбуттара. Ким да кинилэри бултаспата. Баалларын туһунан сорох-сорох тыа олохтоохторо, кыра-хара харамайдар билээхтээбэттэрэ да быһыылааҕа. Идэмэрдээх икки атахтаах сир аннын хаһаары, хаарта оҥостор суол бөҕөнү солообуттара, сир сүмэһинин обороору атын сокуоннаахтар тиийэн кэлбиттэрэ. Ону кытта бэлэм суолунан тайҕа сокуонун кэспит, олох ыйааҕын билиммэт бэдик бөрөлөр тоҕо ааҥнаан кэлбиттэрэ. Олох уларыйар хаамыытын бастакы сиэртибэтэ уһун олоҕу олор- бут, хара тыа муудараһын илдьэ сылдьар ийэ бөрө буолбута. Тыһы бөрө тимир көлө (буран) суолун көрө тахсан иһэн быстараахтаабыта. Аарыма атыыр бөрө тоҥон хаалбыт доҕорун аттыгар икки суукка тохтообокко улуйан онолуйбута. Олорбут олоҕун, кыһыйыы ыар тыынын олоҥхолоон оллойбута, улуйан уһуутаабыта. Тэҥнэһиэ дуо, кэлии бөрөлөрү билээри, ир суолларын ирдэһэн барбыта. Ол сылдьан били бөрөлөрүн икки атахтаах булчут ирдэһэ сылдьарын билбитэ. Булчуттар тимир аттаахтара (буран), эстэр тэптиргэлээхтэрэ. Икки атахтаахтары биллэр эрэ сыттарын ылан билгэлиирэ. Били кини сэгэртэйин сэбилээбиттэр сыттарын ыла сатыыра. Суох этэ, ол сиэбит икки атахтаахтар сыттара.

   Халлаан ылааҥытыйан, хаар сымныыра чугаһаан эрэрэ. Бу кэлбит бөрөлөр элбэхтэрэ да бэрдэ. Киэҥ сиринэн сылдьан сылгылары тардыталаабыттара. Тимир көлө тыаһа ыраахтан иһиллэр буолан, тэскилээн биэрэллэрэ. Сир-дойду бүтүннүү солооһун буолан, ханна баҕарар көҥүл баар буола түһэллэрэ. Аарыма атыыр арахпакка кэннилэриттэн батыһа сырытта. Ол сылдьан хаалымаары бултуу барбат. Үөр тардыбыт сылгытын тобоҕунан үссэнэр. Кэлиҥҥинэн сылгы этин сөбүлээн да барда. Минньигэһэ дьикти эбит. Алаас иҥэмтэлээх отунан сайылыыр, кэнчээрини кэҕийиэхтэригэр дылы сиэннэр уонна кыһын быста ырбакка, икки атахтаах илиититтэн аһыыр буолан буолуо, эттэрэ иҥэмтиэтэ сүрдээх. Сэниэ да эстибэт, тоҥмот да буолар эбиттэр.

   Биирдэ сылгы тардан аһаан баран үөр бөрө арыы сискэ киирэн астарын иҥэринэ сыттахтарына Аарыма (итинник ааттыым мантан инньэ) соруйан булчуттар түһэн олорор дьиэлэрин таһыгар кэлэн харахтарыгар элэҥнээбитэ. Булчуттар тимир көлөлөрүн үрдүгэр түһэн сырсыбыттарын билэн баран, батыһыннара сылдьан, үөр бөрө сытар сиһин ырааҕынан эргиттэрбитэ. Эргиир бүтүүтэ туораан биэрбитэ. Сэрэйбитин курдук, булчуттар үөр бөрөнү хаайбыттарын билэ охсубуттара. Рациянан кэпсэтэ сылдьан лиэнтэнэн эргийэн кэбиспиттэрэ. Соҕотох бөрөҕө киниэхэ эрэ наадыйбатахтара. Кини да барда дэтээри ыраахха дылы тэскилээн биэрбитэ. Сөпкө гыммыт этэ. Хас эмэ көстөөх сиринэн эргийэн кэлэн кирийэ сыттаҕына, борук буолуута, бурааннаах дьон суолун ирдээн ааспыттара. Хараҥаран эрэрэ, ыраахха дылы син биир барбаттар. Икки атахтаахтар түүн мас уйаларыгар утуйа төннөллөрө чуолкай. Хаайтарбыт бөрөлөр түүнү быһа улуйдулар, лиэнтэҕэ кэлэ-кэлэ төннөллөр.         

   Сарсыныгар икки атахтаахтар элбээбиттэр, суолга тимир көлөлөр тоһуйан тураллар. Күнүс хаар  сымнаан сырсар көлөлөрө кыайан сүүрбэт эбит, тула холоруктуу мөхсө-мөхсө бара сатыыр. Ол да буоллар ыктар ыган, ньэмийэн иһэллэр. Хаар лаппа сымнаата. Булчуттар сатыылаатылар. Улахан суолга турааччы тимир көлөлөр да кэлэллэрэ аҕыйаата. Аарыма толкуй ылынна. Булчуттар ханна тоһуйан олороллорун билээри улуйа-улуйа чугаһаан, биир уруккуттан баар икки атахтааҕы биллэ. Атын сиринэн лиэнтэни үрдүнэн  көтөн киирэн үөр бөрөлөрү ыҥыран улуйда. Олор да тута биллилэр. Ким оҥоһууларын оҥорбутун таайан олордохторо. Тутан сиэри бурҕаһан иһэллэр аҕай эбит. Сырыһыннарбытынан били булчутугар ыстанна. Лиэнтэни ойоот бурҕайан истэҕинэ, саа хатан тыаһа сатараата. Иннигэр киниэхэ тиийбэттии хаар бурҕас гынна. Сырсан иһээччилэри чопчу аҕалаары, эргийэ көтөөрү, дьэ иэдэйэ сыста. Аһара чугаһаан хаалбыт, хата бэйэтэ табылла сыста. Сэрэннэҕинэ сатаныыһы. Сырсан иһээччилэр тоһуурдьуту билээт төттөрү ойдулар. Өссө ириэнэх түүн кэллэ. Бу сырыыга атын булчукка таһаарарга сананна. Эмиэ эргиир иһигэр ойон киирэн улуйан кыйахаталаата. Дьэ, эмиэ иһэллэр эбит эбээт. Эргиир таһыгар куотта. Арай үөр бөрө улахан суол диэки, күөл уһугунан эрийэ тутан кэбистэ. Урут түһэн испит биир эдэр бөрө саппай уопсан батыһан кэлсибитэ. Сырсыбыт омунугар атыттара туораабыттарын өйдөөбөккө да хаалла. Булчут олорор сирин эргитэн иһэн, Аарыма обургу ыллар ыстаныыта икки төгүл эбилиннэ да, күлүк курдук күлүкүс эрэ гынан хаалла. Хайдах балаһыанньа буолбутун өйдүү илик эдэр бөрөнү умса ытан кэбистилэр. Лиэнтэҕэ кэлэн бытааран биэрээхтээҕэ буолуо. Хата, үөр бөрө күөл кытыытыгар лиэнтэ быстыбыта аһыллыбытынан улахан суолу туора ойдулар да, бүттэҕэ ол... Дойдуларын диэки бурҕаһа турдулар. Үрэҕи туоруурдуу түһүннүлэр.

   Аарыма дойдутун диэки оргууй аҕай сиэлэн истэ. Бу сайын итиэннэ ким да сир-уот, булт-алт былдьаспат. Айдааннаах үөр аны күһүҥҥэ диэри кэлбэт, бу дойдуну аймаабат. Сэгэрин ахта санаан, ыар баттыкка ылларан аргыый аҕай төрүт сирин диэки сэксэйэ турда. Кимнээх кэлэн аймаабыттарын үүрдэрдэ. Соҕотох да буоллар мындыр өйүнэн куоттартаата. Бу сылдьан өрүү сэгэрин сэбилээбит икки атахтаахтар сыттарын көрдүүрэ. Ол иһин булчуттартан арахпата. Булчут хаана оонньоон кыттыһа кэлиэ диэн манаспыта кэлбэтэ, сыта биллибэтэ. Аарыма атыыр бөрө аҕыйах мүнүүтэнэн өр сылга ыалласпыт икки атахтааҕыныын хаан өстөөх буолуоҕун өссө билбэккэ иһэрэ...                                           

 

                                          Ирдэһии

Хаар анна үктээтэххэ хачылыйар буолла. Түүн тоҥорор, күнүс ириэрэр. Сир өссө да тоҥ буолан уута иҥэ-сүтэ охсубат. Быйылгы халыҥ хаар ууллан бүтүө ыраах.

Аарыма били, кэлии бөрөлөр сиэҥнэммит сирдэригэр, бастаан көрсүбүт сирдэригэр тиийэн, ааһа баран истэҕинэ биллэр-биллибэт сыт охсулларга дылы гынна. Тохтуу биэрээт сэрэнэн, көппөхтөөх бөлөх оттору сытырҕаталаата. Аргыый аҕай эргийэ сылдьан чинчийдэ. Бөлөх от төрдүгэр муннун анньан сытыргыы сылдьан, сааһы быһа көрдөөбүт сытын ылла. Оо, дьэ, булла! Кыра да, биллэр-биллибэт сыт хаалбытын иһин, тыһыынчанан араас сыттан араарыах этэ. Барытын кэрийэ сылдьан сытырҕаталаата. Үс киһи сыта хаалбыт! Бастакыта сэгэртэйин тоҥнуу тиэнэн барбыт бурааннаах киһи, иккиһэ кинилиин сылдьар икки атахтаах, үсүһэ ыала эбит! Хараҕа хараҥарталаата, тыына-быара кылгаата... Ыала олорор сыһыытын диэки түһүнэн кэбистэ...

Чугаһаан баран икки сыһыыны быыһаан сытар арыы сиһинэн сүүрдэ. Кэлиҥҥи уу дьыллар кэмнэригэр ууга турбут тиит, харыйа мастар туора-маары сууллубуттарынан сирэйдэнэн барда. Маннык сиргэ икки атахтаах сылдьарын сөбүлээбэтин билэр буолан ыкса чугаһыырдыы үөмэн истэ. Туһахха  иҥнибит куобахтан тииһинэн, онон эбинэн кыстаабыт халаахтыы көтөр хара суор, халлаан суһуктуйарын күүтэн утуктуу олорон, соһуйан халыкынайда. Тайҕа, үрэх ыырдаах ардай аһыылаах тоҕо манна кэлбитин, дьон олорор сирин буулаабытын сөҕөн, төбөтүн чолооруҥнатан, хараҕын быччатыаҕынан быччатан көрөн олордо. Аарыма оргууй үөмэн, дьиэ олбуорун кэннигэр арыыга киирдэ. Ыт үрбэтэ. Сытын ылыан сөп этэ. Булууһунан эргийэн убуорунайга тиийэ сырытта да, туох да биллибэтэ. Ыт суох эбит. Аргыый сэрэнэн иһиллии-иһиллии сытырҕалаата. Били сэгэртэйин сиэбиттэр онно сылдьан эрэ ааспыттар эбит, барбыттара ырааппыт. Сыт-сымар суох. Дьиэлээх ыала суох быһыылаах, кини оһоҕо эрдэ буруолааччы. Ыта иччитин сырсан бардаҕа. Улахан суолтан төннүөхтээх. Кэлиэн иннинэ кэрийэн көрөр санаалаах даллар диэки барда. Оһох турбатыттан  буруо бургучуйан таҕыста, номнуо сырдаан эрэр халлаан диэки хойдубут буруо туруору дьулуста, солко курдук субулунна. Аан тыаһаатын кытта, биир киһи күлүгэ даллар диэки бакаалаата. Биир саастаах биэни хаайбыттарын уонна икки атын аһатаары  оттоох күрүөҕэ киирдэ. Ол туран хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ, ыта кэлбит. “Бэҕэһээ киэһэ иччитин сырсан барда диэбитим, окко хоммут эбит дуу”,– дии санаан аһарда. Сылгыларыгар биэриэхтээх отун бугуллуу туран, “ньох-ньох” саҥаны истэн көрө түстэ. Ыта улахан суолтан кэлэр суолунан ол сэксэйэн иһэр эбит. “Хайдах-хайдаҕый?” – диэн мунаахсыйа санаан иһэн, сүрэҕэ парк гынна, кэннин хайыһан көрбүтэ ким да, туох да суох эбит. Дьэ, өйдөөтө. Ол турбут ыт олох даҕаны, омуннурбут санаатыгар, ытыттан икки төгүл  улахан эбит этэ.  Уоптар эрэ биирдэ булгу хадьырыйан кэбиһиэх курдук. Дьэ, салынна, тымныы сарсыарда да буоллар, көлөһүнэ сарт түстэ. Ыта тугу эрэ сырсардыы үрэ-үрэ ойуур диэки сүүрдэ. Халыҥ хаартан саллан начаас төнүннэ. Били киһи ыксалынан сылгыларын аһатаат дьиэтин былдьаста. Аанын аһарыгар, тутааҕын тутарыгар, илиитэ сап-салыбырас буолбутун, уҥуоҕа хамсаабытын биллэ. “Кырдьан эрдэҕэ дуу, кута куттаммыта оччо дуу... Соһуччута да бэрдэ. Хаһаайын бөрө хааннаах ыта үүт-үкчү бөрө курдук буоллаҕа үһү. Бөһүөлэккэ массыыналары сырса сылдьан кутуругун үктэппит диирэ, хайааһына. Онто кутуруга салыбыраан, өҥнүүн-түүлүүн бөрө-бөрөтүнэн. Оттон бу көрбүтэ дьэ сүүнэ улахан, олох аарыма”...

Аарыма даллары кэрийэн баран арыы ойуурга киирээри, оттоох күрүөҕэ барбах бакаалыыр киһини көрсөн куттаан, сүрэҕин хайыта сыста, бэйэтэ да соһуйда. Онтон ыла ити икки атахтаах баарына көҥүл кэлэн барар. Ыт сырыстаҕына куотан хаалар. Бу киһи хайыыр да кыаҕа суоҕун, хата бэйэтиттэн куттанарын билэр. Ити бакаалыыр киһи кинини көрсүбүт күнүгэр таһырдьа быкпата, киэһэлик наадатыгар эрэ тахса сырытта. Ону да салгыҥҥа саанан ытыалаан баран. Сарсыҥҥытыгар биирдэ сылгыларын аһаталаата, сааланан, ыттанан тахсан. Сылгылара күүтэ сатаан баран кэлэн тэлгэһэтин дэлби хаһан, тэпсэн кэбиспиттэрэ. Хас да хонон баран бөһүөлэктэн ыала киһи массыынанан бырахтарда. Кэллэ да сылгыларын кэрийэ, аһаталыы барда. Аарыма ыраах тэскилээн биэрдэ. Бу киһиттэн уруккуттан дьаарханар. Киниттэн куттамматын сытыттан, туттарыттан-хаптарыттан билэ сылдьар. Хаһаайын хаһаайын курдук дьаһанар. Били сэгэртэйин сиэбит икки атахтаах кэлсибэтэх. Хаһан кэлэрин манаһан бу түөлбэни кыһыны быһа эргийэ сырытта, сааһы манна көрүстэ. Кини:  “Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат... Син биир биллиэ”... – дии саныыр.

Ыала киһи сылгыларын аһаталыыр сирдэрин лиэнтэнэн эргитэлээн кэбистэ. Бэйэтэ бөһүөлэктээтэ. Кини барбытын кэннэ Аарыма эмиэ чугаһаата. Эрдэ төрөөбүт кулунчук баарын тутарга сананна. Кини аһыыр өтөҕө эмиэ эргитиилээх. Абааһы лиэнтэтэ бу иһэр диэбиттии, тэлибирээн, тыаһаан-ууһаан, үҥсэ, үөгүлүү турарга дылы. Туоруон этэ тардар, ыала киһи сыта сүтэ илик, бу баарбын диир курдук. Икки атахтаахтар бэйэлэрэ сылдьар  суолларынан киирдэ. Били бакаалыыр киһиттэн куттаммат. Төһө да сааламмытын иһин, кини тыыныгар суоһуур салгыны ылбат. Хата, бэйэтэ  куттанара өтө биллэр. Кулунчугу туттар, үссэнэ да түһүө, хаһаайына кэлэн көрдөҕүнэ, били дьоннорун да аҕалтыыра чуолкай. Түүн чалбах уу мууһуран хаалар. Сылгылар тыстара хайыта барарын абааһы көрөн аһыыр сирдэригэр эрдэ кэлэн утуктуу турдулар.

Барбах салгыннаах уу-чуумпу, сааскы нуһараҥ түүн буолла. Тула иһийбит курдук ылычып. Хаардаахха төрөөбүт кулунчук харалдьыкка утуйан тыылынна. Хойут төрүөхтээх биэлэр эмиэ сыттылар. Субу төрөөрү сылдьар биэлэр туран эрэ утуйан төбөлөрө нуоҕайда. Сэттэтэ буолбут эдэр сиэр атыыр Туллай уола Тулуур үөрүн эргийдэ, туох да сибикини билбэтэ, эмиэ нуктуур, иһиллиир икки ардынан тоҥхоҥноон барда. Дьонноро сылдьар суоллара эрдэ харааран хаалбытынан Аарыма үөмэн иһэрэ харыйа ойуур күлүгэр олох да көстүбэт этэ, хараҥаҕа тыас да иһиллибэтэ. Имэрийэр курдук үктэнэн чугаһаатар чугаһаан истэ. Хата, барбах үрэр тыал утары кэлэрэ, сылгылар көлөһүннэрин сыта муннугар саба биэрэрэ. Атыыр үөрэ иччилэрэ кэлэр сириттэн ыар ыалдьыт иһэрэ буолуо диэн сүрэхтэрэ да сэрэйбэккэ турдаҕа. Билигин саамай улук ууларыгар утуйар кэмнэрэ. Үөр атыыра Туллай уола Тулуур нуктуу туран дьигис гынан уһугунна. Харыйа ойуур лүҥкүрэн, тугу эрэ күүппүттүү күлүгүрэ иһийбит. Тулуур үөрүн эргийдэ, бары утуйбуттар: ким сытан, ким туран. Кини тоҕо эрэ дьиксиниэх санаата кэлэр, дууһата айманар. Туох эрэ сабардаан иһэргэ дылы. Биэлэрин уһугуннартаан чөмөхтөтөлүүргэ сананна. Хаһыҥыраан, анньыталаан  уһугуннартаата. Төбөтүн умса туттан суоһурҕанан, күөйтэлээн барда. Чөмөхтүү үүртэлээн эргийтэлээтэ. Дууһата дьаарханара тоҕо эрэ күүһүрэн истэ. Иччилэрин ыта көһүннэ. Хаптаҥныыр, ньылаҥныыр. Туох буоллаҕай? Бу үйэҕэ албыннаспат буолара. Аһара чугаһаатахха муннутуттан сиирэ-халты хабара. Бэйэтин билиммит баҕайы этэ.

Олох олоруу эриирдээх эрэдэһинин биир түһүмэҕин көстүүтэ бу өтөххө, бу түүҥҥэ ыгыллан түмүлүннэ...

 

                                              

 

                                         Саба түһүү

  Үөр сылгылар бары ыт күлүгүн диэки көрдүлэр. Сорохтор утары хаамтылар. Кулунчук мэниктиэх санаата киирэн утары ойдо. Ийэтэ буойан иҥэрсийдэ. Ол кэмҥэ сыылан испит ыппыт ойон тураат ыстанаары оҥоһунна. Онно дьэ биллилэр атын ыт эбитин, бөрө илэ бэйэтинэн ыар ыалдьыт буолан кэлбитин. Дьаардаах сыт саба биэрдэ. Утары кэлбит кулунчук ийэтин буойарын истэн эргиллэн эрдэҕинэ, сур бөрө ардай аһыыта хабарҕатыгар хатана түстэ. Ойбутун омунугар кулунчугун түҥнэри көппүтэ. Сиргэ тириэрдибэккэ хабарҕатын хайа тардан кэбиспитэ. Ол кэмҥэ ойон кэлбит буулуур биэ-ийэ эргиллээт тэбэн кууһуннарбыта да, сыыһа тайаммыта. Бөрө обургу түргэнэ диибин диэн, эргиллэ көтөөт биэ тэппит атаҕа сиргэ тайаныыта такымын үрдүнэн хатана түспүтэ. Иҥиирин сыыйа тардыаҕын, көмөҕө кэлбит атыыр илин атаҕынан охсубута кэтэҕин сиирэ түбэһэн, төбөтө ньир гынна, ытырбытын ыытан кэбистэ.Сыҥааҕа ситэри ыпса илигинэ, абытакай айаҕын атыттаран аппаттарда. Ирим-дьирим көрдөр да сур бөрө туора ойон биэрээт, тумул ойуурга иккитэ ыстанан  тиийдэ, улахан тиит кэннигэр сылгыларын диэки хайыһан, сытынан кэбистэ. Төбөтүн икки инники атахтарыгар ууран ыарыытын аһарына сатаата. Охсуһуу кэмигэр туора, төттөрү ойбут биэлэр чөмөхтөһөн турбуттарын атыыр атын алаас диэки үүртэлээтэ. Кулунчук эрэйдээх үнүөхтүөх курдук буолан иһэн аҕыйахта титик-татык тэ-                        биэлэнээт тыылыы тэбинэн кэбистэ. Хаана тоҕо барда. Ийэтэ эрэйдээх кэлэн, тур диэбиттии, номнуо көһүйэн эрэр оҕотун, муннунан анньыалаан көрдө. Хаан сытыттан кэҥэриитэ кычыгаланна, таҥалайын тардырҕатта. Тулуур атыыр кэлэн, күөйэн үөрдэригэр илдьэ барда. Алааһы тахсыар диэри хаста да төннө сатаабытын атыыр ыыппата, кэлин атаҕа ыалдьара да биллэн барда. Кулунчуга харалдьыкка мэниктээн сүүрэлээбэт буолбутун, инчэҕэй муннун эмиийдээри сыһыарбатын эт өйүнэн өйдөөтөр да, сүрэҕэ ылыммат. Атыыр олох ыыппакка, күөйэн үөрү кытта үүрэн истэ. Хаан сыта таныыларын түүтүгэр иҥэн хаалбытын абааһы көрөн тардырҕата-тардырҕата чөмөҕүнэн тоҕо сууллан истилэр. Атыырдара биллэрдэ да, төбөлөрүн биир сиргэ анньан тула турарга бэлэм этилэр. Хата, ким да кэлэн саба түһэ сатаабата. Этэҥҥэ дьиэ диэки алааһы буллулар. Бөрө бултаспатын билэн, бааһырбыт биэлэрин да сынньатаары алааска тохтоотулар. Сэрэнэн, хаһыыга тарҕаспакка, биир сиргэ чөмөхтөһөн, халлаан сырдыырын кэтэһэн турдулар

Ити курдук олох олоруу мөккүөрүн алдьатыылаах көстүүтэ бу өтөххө кыл түгэнэ көҥү көтөн киирэн ааста. Бу түбэлтэ дуораана ханан ньиргийэн тахсыан туох билиэй...

Аарыма өр олорбут өйө баар да буоллар, төбөтүн хампы оҕустара сыста... Атыыр эдэрэ, күүһэ-кыаҕа сүрдээх быһыылаах, сии сыста. Үлүһүйэн, биэҕэ сананан былдьана сыста дии. Төбөтүн ыарыыта ааһан, киирэн кулунчугун иһин тоҕо тарта, билигин да сылаас сытарын уобалаата. Ыстаабакка эрэ этин барбах мүлүкүчүтээт, ыйыстан кэбистэ. Сиһин булгу ыстаат, кэлин буутун этин хайыта тыытан сиэн барда. Кулунчугу баҕас уҥуохтары хардырҕатыан баҕардар да, күүскэ ытырдаҕына кэтэҕэ ыалдьар эбит. Начаас ыккардыгар тириитигэр түөрт туйаҕа, сиһин уҥуоҕар төбөтө иҥнэн хааллылар.

Аарыма үрдэ мууһурбут хаары кэһиэн баҕарбата. Ыллыгынан төннөн суолга киирэн чигди устун улахан суол диэки арыый аҕай сэгэйэ турда. Аара баран иһэн таба сибиэһэй суола туораабытын сырсан тахса сырытта да, төнүннэ. Икки атахтаахтарын муннаран, улахан суолу туораан баран, эргийэн хотуорайдаан кэлэн бу табаны бултаһыыһык. Барбакка ити мараҥда, өтөх ыккардыларыгар турар эбит.

Билигин баҕас сылгылар иччилэрэ сэптээх-сэбиргэллээх дьонун аҕалтыыр ини, сэгэртэйин сиэбиттэри... Үрэҕинэн эргийэн тиийэн сыһыы уҥуортан манаһыа... Ол дьон кэллэхтэринэ хайдах буолуон, тугу гыныан билигин да билбэт, бүтэйдии сааһы быһа көрдөөтө. Ол дьоно кэлэллэр дуу, кэлбэттэр дуу... Дьэ, туох быһыы-майгы буолар?

 

 

                                           Куотуу    

Сарсыарда били бакаалаабыт киһи аргыый аҕай ытынаан тиийэн кэллилэр. Аара сылгыларын аҕалтыы сатаан баран, киҥэ-наара холлон кэлбит. Күрүөҕэ киирэн, таһыгар от быраҕаттаата. Ол сылдьан ыта тугу эрэ тардыалыырын баран көрбүтэ, кулунчук өлүгүн тобоҕо эбит. “Ол иһин да суох эбит дии, үөрүгэр”, – диир саҥата иһилиннэ. Атырдьаҕынан тарыйталаан көрдө. Суол хайа сылдьан Аарыма атаҕын бэлиэтин көрөөт, дьиэтин диэки былдьаста. Суоһурҕанан, саатын тыаһатта. Хата, ону Аарыма истибэт, кини кый дойдуга тиийэн сылдьара.

Сарсыныгар Аарыма ыала киһи массыына эрэһиинэ көлүөһэлэрин тиэнэн кэлбитин, сылгы аһатар сирдэригэр киэһэ уматалыыр курдук бэлэмнээн баран, хараҥарыар дылы, далга от состортоотулар.  Сарсыныгар эмиэ тастылар. Сылгыларын аһатар сирдэрин дьиэ диэки күрүөлэргэ көһөртөөн биэрдилэр. Икки түүн эргиччи көлүөһэ уматан, хара буруонан ыһаардан хоннулар. Били кыыллара биллибэт.

Аарыма бу кэмҥэ хас да көстөөх сиринэн тилийэ сүүрэ сылдьан, кини түөлбэтигэр туох суол-иис баарын көрдө-иһиттэ. Үрэх диэкиттэн дьэ бу диэки халыйбыта. Чугаһаан истэҕин аайы куһаҕан баҕайы сыт муннун кычыгылатара. Ол сыт окко-маска иҥмит курдуга. Кулунчугу тардыбыт сиригэр кэлбитэ, кини сэмнэҕин туох эрэ үрдүгэр быраҕан умаппыттар,   уҥуохтара эрэ сыталлар. Бу куһаҕан сыт ити умайбыттан аһара сытыытык тахсар эбит.

Ыйдаҥа түүн этэ. Мас күлүктэрэ уһаан, тэнийэн, барыйа улаатан көстөллөрө. Тоҥ сулустар чоҕулуһа оонньууллара, угуйа ыҥырар курдуктара. Халлаан сылыйан, сыһыы томтордоро, сылгы хаспыт сирдэрэ хараарбыттара. Хаар ууллан, тыа саҕаларынан онон-манан эрэ маҥхаһан көстөллөрө. Ол да буоллар сис син хаардааҕа.

Аарыма олоотуу туран улуйталыан баҕаран кэллэ да, туттунна. Бу ыала киһи кэлэн дьаһаммыта буолуо диэн сэрэйэр. Дьэ, куһаҕан сыт-сымар, тайҕа сыта буолбатах. Ол турдаҕына, тыраахтар тыаһыыр сирин  диэкиттэн утуу-субуу хара буруо бургучуйан таҕыста. Бадаҕа, бу диэки иһэллэр. Били кэтэһэр дьоно кэлбиттэрин билээри хайан көрөргө сананна. Тыраахтар тыаһын диэкинэн батыһа ойуур иһинэн сүүрэ турда. Баран иһэн суолга саҥа тимир сыарҕа суола суоҕун биллэ. Тумул арыынан киирэн чуҥнуу сылдьан, тула өттүттэн буруо тахсарын өйдөөбүтэ. Муннун аһара кыһытар. Хараҕа да аһыйар. Тэйэн биэрэргэ сананна. Онто баара, хайа да диэки барбытын иһин буруо. Мэйиитэ эргийтэлиир, хараҕын уута сүүрэн сүгүн көрдөрбөт. Мунна туох да сыты араарбат буолла. Саатар хойуу өттүгэр түбэстэҕинэ муннугар киирэн түүтүгэр сыстан хаалар быһыылаах, ыар сыттан атын кэлбэт. Дьэ, тыа оҕото кыра ойуур иһигэр мунара буолла. Кулгааҕа истибэтэ буоллар, тыраахтардаах дьоҥҥо тахсан да биэриэх курдук. Онно чугаһаан биэрдэр ыала киһи ыыппат. Хас сылы быһа ыаллаһан хайдах ытарын билэр бөҕө буоллаҕа. Хараҕын ыккардыгар түһэрэрэ чуолкай. Дьэ, өй булан, хаарга хаптайан тыын ылла. Аллара буруо суох, сыт эрэ баар, баҕар муннугар иҥэн хаалбыта дуу. Онно өйдөөн көрбүтэ, дьиэ диэки барар суол ырааска дылы. Ол өттүгэр эргийтэлээн тиийэ иликтэр. Тыраахтардаахтар уоттара туора тыган, халыйбыт кэмнэригэр, тумултан сыылан тахсан дьиэттэн кэлэр суолга киирдэ. Киирдэ да дьиэ диэки түһүнэн кэбистэ.

Дьэ, көхсө кэҥээтэ. Барбахтыы түһэн баран туораан үрэҕин диэки сүүрдэ. Сиэлэн иһэн кэҥэриитэ кыһыйарын тыбыыра сатыыр. Туох да сытын араарбат буолбутун биллэ. Маннык буоллаҕына, бөрө  аатыттан ааһар. Түөлбэтигэр ким-туох сылдьыбытын сатаан араарбат буоллаҕына, хайдах тыаҕа сылдьар?

Ырааттаҕын аайы мунна сыты арыый билэн, мэйиитэ ырааһыран истэ. Ол да буоллар сыты билэрэ уруккутунааҕар мөлтөх. Муннун иһинээҕи түүтүгэр эрэһиинэ умайбыт буруота иҥэн хаалбыта өргө диэри эрэйдиэхтээҕэ.

Аарыма, ыала киһи баарыгар чугаһаабатах ордук диэн, бигэ санааланна. Кэлэр-барар суолларын маныы сырыттахха, ким кэлэрин-барарын син билиэххэ сөп этэ. Билиҥҥи икки атахтаахтар тимир көлөнөн сылдьаллар. Айаннаан иһэллэрин ыраахтан билиэххэ син. Үрэх үрдүгэр сынньанан баран, ааспыкка куоттарбыт табатын бултаһа барарга сананна.

Ыйдаҥа хара тыа уолун күлүү гынарга, тырымныыр сулустар үрдүгэр үҥкүүлүүргэ дылылар. Аарыма сүрэҕэр сүтүгүн аһыыта эмиэ ытырбахтаан киирдэ, дууһатын тыытан барда. Бөрө оллурдаах олоҕун тойугун, халлаан диэки хантайан олорон, улуйан онолутан барда...

                          

                                         Бултааһын

Аарыма үрэҕи кэрийэн булан-талан аһыы сырытта. Ол тухары били икки атахтаахтарын сытын көрдүүр. Суохтар. Муннунан сыты билэрэ чөлүгэр түспэтэ. Уруккута буолбатах да, син тайҕатыгар, суолун иннин быһа охсон ааспыт суох.

Бүгүн били табатын бултаһа кэллэ. Ырааҕынан эргийэн суолун хайда. Хата, ханна даҕаны барбыт суола суох. Ол аата урукку сиригэр бүөмнээн, саһан турдаҕа. Аргыый аҕай быһалыы барда. Чопчу киирэргэ сананна, тыал үрэр сирин утары сэксэйэ сүүрэн истэ. Куһаҕана диэн күнэ ойоҕолуу түбэһэр буолла. Туох буолуой, тэҥ балаһыанньаналлар. Ол эрээри бултааччы хаһан баҕарар барыыстаах өттүгэр буолааччы.

Аргыый үөмэр-чүөмэр үктэнэн, чугаһаатар чугаһаан истэ. Ньылайыаҕынан ньылайда. Кулгааҕын чөрөс гыннаран иһиллээн ылар. Хамсаабат чуучала буолан хатан ылар. Кини саныырынан, уҥа өттүгэр баар ат атыллаабат ат дулҕатын бүтүүтэ, ып-ыраас уулаах төгүрүк көлүччэ баар. Ол аттыгар бу арыы ойуур тыалыын силбэһэр сиригэр турар буолуохтаах. Онно таба аһылыга хойуу этэ. Таба сытынан ойуур иһэ толору. Уруккута да, саҥата да. Саамай сибиэһэйин араара илик.

Уҥа өттүгэр баар бадарааннаах ат дулҕа уҥуор синньигэс буолан баран, хойуу үөт дьирбиилиир. Ол үрдүттэн күн чаҕыллан олорор. Саас буолан тахсыбыта түргэнэ, сандаарбыта сүрдээх. Сотору кус көҥүлэ буолуо. Оччоҕо үрэх диэки дугуйданыллар, маардары батыллар.

Чугаһаата. Чуҥнаан иһиллии, сыт ыла сатыы турда. Хара буруону эҕирийиэҕиттэн мунна уруккутутунааҕар мөлтөһүөр. Ол да буоллар өмүтүннэрэн, саба түһэн көлүччэ кытыытынааҕы ат дулҕаҕа күөйэн киллэрэн, онно бүдүрүтэр санаалаах. Күөйэрдии, хаҥас халыйан хамсаан эрдэҕинэ, дулҕалаах мараҥда уҥуоргу үөттэриттэн туох эрэ ойдо. Күн анна буолан туох да көстүбэт. Мас лабааларын күлүктэнэн, ол аннынан көрбүтэ... Пахай, били табата... Абаккатыгар ырдьыгыныы-ырдьыгыныы мараҥданы туоруурдуу ойуолаата. Ат дулҕалар, эчи үрдээбиттэрин, быыһа бар бадараан. Үктэннэргин эрэ онтон оронон тахсарыҥ баар. Аарыма дулҕалаан тахсан эрэр. Дулҕалара күөгэҥнэһэн, хаста да бадарааҥҥа батылла сыста. Туораата. Били табата суолунан барбахтаат ыалын дьиэтин аттынан барар солооһуҥҥа киирбит да, көбүс-көнөтүк түһэ турбут. Бу акаары таба дуу, тугуй? Солооһунтан хаҥас сиикээн барар. Тайҕа кыыла таба буолан баран, онон барбакка, ыттаах ыал диэки ыстана турдаҕа үһү...                        

Сэгэртэйэ баара буоллар кинини итиннэ куоттарбаттар. Билэн, ханан куотуохтаах сиригэр чопчу тоһуурдаан аҕыйахта ойутан кэбиһэрэ... Абаккарбытын иһин... Дьэ, ким соргулааҕа ол быһаарар. Тоһуйа, курдары түһэр буолла. Табачаан ханна барыай, дьиэҕэ тиийбэккэ халыйар ини.

Солооһун дьиэни соҕуруу өттүнэн, уу баһар күөллэрин хаба ортотунан, сыһыыны быһа охсон ааһар. Кини ол күөлү эргийэрдии барыахтаах. Аарыма онно баар өтөххө ситэрдии суоттанан күөйэ ойдо. Табата ханан баран иһэрин билэн иһэр. Сур бөрө соһуйан, мэктиэтигэр олоро түстэ. Табата уҥа халыйбата, хаҥас диэки халыйан дьиэ диэки түһэ турда. Аарыма күөлү эргийэ барарыгар тиийдэ.

Дьиэлээх киһи күрүө сабыахтаах. Сылгы аһатыһан кыстаабыт киһитиниин илим бэрийэ тураллар. Эбэлэригэр илим уган сибиэһэй собо сиэхтэрэ. Сылгылар өссө да кэлэ-бара тураллар. Кусчуттар кэлэн, сааланыахтарыгар диэри итинник сылдьаллар. Саалар тыаһыахтара эрэ кэрэх, сус гынан хаалаллар, кэлбэт буолаллар. Сылгы төрүүр кэмигэр, сэрэххэ, ыттарын дьиэ ойоҕоһугар баайбыттара өрө оргуйа түстэ. Туох буолла диэн хайыспыттара, эдэркээн атыыр таба тэлгэһэ ортотугар киирэн эргичиҥнии турар эбит. Киһитэ көрөөт, саа ылан таҕыста. Ол кэмҥэ сыһыы диэки аан аһаҕас  турарын дьэ өйдөөн көрөн, табачаан котоку кыырайа турда. Киһитэ кэнниттэн түһэрээри гыммытын дьиэлээх саатын устубуолун умса баттаан кэбистэ. “Ытыма...Туохтан эрэ куотан иһэр быһыылаах... Тыын өллөһө киирэ сырыт- таҕа... Дьоло-соргута билиэ”... – диэн буолла. “Кырдьык даҕаны... Уонна туох   буолбут таба дьиэ таһыгар кэллэҕэй?” –  диэн киһитэ сөбүлэстэ. Сылабаардарын көтөҕөн, күүлэлэригэр чэйдии киирдилэр.

Дьиэлээх хаһаайын Аарыма бөрө чугас сылдьарын сэрэйдэ. Кини бу буулаабыт бөрөҕө өссө биир кэһиилээх. Хата, ый быыһа буолан түүн хараҥарар ини. Бу түүн кэһиитин бэлэхтиэ, көрүлүү түһүөхтэрэ   буоллаҕа...

                                                 

                                          Уот ардах

Икки эр киһи чэйдээн баран эбэлэригэр илим үтэ киирэн истэхтэринэ, таба барбыт сирин диэки бөрө улуйара иһилиннэ. Үстэ кылгас соҕустук улуйан баран сүттэ. Кыра киһитэ: “Оо, бөрө куоттарбыт абатыгар улуйан сордонор быһыылаах, Хе-хе-хе... Атахтаахха атахтаах  баар быһыылаах ээ, кини да буоллар мүччү туппут”... – дии-дии табаҕын уматынна. Улахана, дьиэлээх киһи, саҥарбата. Кини иһиллиир. Ити кыһыы буолбакка, өрөгөй тойуга буоларын биллэ. “Таба эрэйдээх соргута кыайаахтаабатах буоллаҕа. Баарыан сыһыыны уҥа өттүнэн халыйан туораан барбыта. Били бөрө бу күөлү уҥуоргу өттүнэн ааспыт эбит. Тоһуйан ыллаҕа. Таба сыһыыны хаҥас өттүнэн барбыта буоллар ситтэрбэт этэ. Бөрө биһигиттэн дьаарханан сыһыыны эргийиэр дылы ыраатан биэриэхтээх этэ. Үрэххэ ситтэрбэккэ тиийдэр, утары таба суола элбэх. Онно муннарыан сөбө. Соҕотохтуу куотан туһа суох, син биир сылатан сиир. Дьэ, бэйи, хата чугас эбит, топпутун кэннэ киэһэ үҥкүүлэтиэхпит”... –  дии санаата Аарыма ыала киһи.

Сааскы күн тыгара күүстээх да, салгын син биир тымныы. Тимир оҥочолорунан киирэн, синньигэс ырбыы уута баарыгар кылгас илимнэрин үттүлэр. Уонна түһэриэх да сир суох. Түгэх мууһа дьөллүбүт буоллаҕына манна да тутуо. Сибиэһэй балык сиир баҕа баһыйда. Киһитэ уу тахсыбытын көрөөт да: “Балык тутара буолуо дуо?” – диэн мээрилиирэ бэрдиттэн киирдилэр, тутуон да сөп.

Эбэлэриттэн тахсан сүгэлэрин, тимир тоһоҕолорун ылан, боробулуоха сүгэн күрүөлэрин көрөттүү бардылар.

Быйыл саас эрдэ кэлбитэ. Бу күннэргэ кураанах кус кэлиэ. Аҕыйах хонугунан кусчут уолаттар биллиэхтэрэ.

Аарыма, ыала киһи сэрэйбитин курдук, эдэр атыыр табаны тобуктаппыта... Хата, таба кини диэки бэйэтэ халыйан биэрбитэ. Сыһыыны кытыылыы туораан, үрдүк өтөххө ойон тахсан, саҥа солооһунунан ойон эрдэҕинэ, бу быччас гына түспүтэ. Таба эрэйдээх солооһуну туораат көлүйэлээх, дулҕалаах сиргэ кутталыттан бүдүрүйтэлээн эрдэҕинэ, ситэ баттаабыта, быттыгын диэкиттэн хабан ылаат иһин тоҕо тардыбыта. Оһоҕоһо субуллан хаалбытын үктэтэлээн, тэмтээкэйдээбит эрэйдээҕи ойон тиийэн хабарҕатын харбаабытынан түҥнэри көппүтэ. Хайа тардаат сылаас хаанын   ыймахтаабыта. Олоро түһэн үстэ уһуутаталаан улуйан, уоҕун харатан, өрөгөйүн биллэрбитэ. Уоран сиэбэтэх, бултаан аһаабыт буоллаҕына, өрөгөйдүүр идэлээх, үөрүүтүн таһаарар. Иһин ситэри тоҕо тардан ылан  баран мыысаһын хадьырыйан барбыта...

Аарыма бүгүн сынньана-сынньана аһаата. Аһара тотон, сылаата киирэн тэйиччи тахсан сынньана сытта. Хара суордар көтөн кэлбиттэрэ. Уос-тиис салаһаары элбээтилэр. Арай маннааҕы кырдьаҕас саһыл кини барарын кэтэһэн ырааҕынан кыйа сылдьар. Халлаан киэһэнэн былытыран эрдэ хараҥарда. Төһө да сиэҥэ икки атахтаах дьиэтиттэн чугас буоллар, омунугар дэлби симинэн кэбиһэн сүһүөҕэ ууллан, сүрэҕэлдьээн барбакка иһиллии сытта. Дьиэ диэкиттэн дьон саҥата чугаһаан иһилиннэ. Маннык хараҥаҕа кинилэртэн улаханнык куттаммат. Тоҕо эрэ соччо саллыбата, дьиксинэ эрэ санаан иһиллии сытта. Тот куртаҕа дьайбыта дуу, аргыый туран олордо. Оо, онтон саа тыаһа баһыгырыы түстэ да, хараҥа халлаан дэлбэритэ бара-бара уот сарадах кыымнарын үрдүгэр тохпот дуо... Ойон туран өрө кулаачыктана, биир кэм битийэ түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Онтон дьэ өй булан ойор ойуутун ойдо, барар барыытын барда. Кэннигэр эмиэ төлүтэ барар тыас иһилиннэ, халлаан эмиэ сырдаата, араас өҥнөрдөөх уот кыымнарын үрдүгэр кутта. Сылаас киирэн сылаанньыйа сүрэҕэлдьээн, барбах битиргии сыппыт сүрэҕэ, тиргэҕэ иҥнибит туллуктуу тилигирии мөҕүстэ, айаҕынан тахса сыста. Солооһуҥҥа киирээт буута быстарынан иннин хоту бурҕайа турда.

Күрүө сабааччылар сөпкө бүтэн кэлэн илимнэрин көрөн, бастакы үрүҥ көмүс хатырыктаахтарын амсайаары күө-дьаа буола олороллор. Аһаан бүтэн баран, дьиэлээх киһи ыйаан турбут суумкатын аҕалан арыйан көрдөрдө, толору фейерверк. “Хайа, туох бырааһынньыга буолаары гынна? Хе-хе-хе... Бу үлүгэри хаһан ытаҕын?”– диэн киһитэ күлэр. Бырааһынньык буолаары гыннаҕа дии санаата. “Бүгүн. Дьэ, билигин, хараҥарда да баран уот оонньо- туохпут...Арбайдаах атаспытын эҕэрдэлиэхпит”,– диэтэ дьиэлээх. Биирдэрэ өйдөөбөтөр да үлүбээй, тэлэбиисэрин көрө олорон күлэн ылла. Аарыма кутун көтүтэ сыспыт уот оонньуута, бу Саҥа Дьылга туттуллар араас фейерверктэр этэ, ыала киһи бэлэҕэ...

Аҕыйах хонон баран уоскуйбут Аарыма бөрө үрэҕиттэн эрэ чугас алааска тиийэн кэлэр. Ыалын ыырыгар киирэрэ тохтоото. Ол да буоллар икки ардыларыгар быыс сир буолбут   алааска көрсүһэ түһэллэрин курдук ыйыллыбыт ыйаахтара суруллан түспүт этэ...

 

 

                                           Көрсүһүү

Сааскы күн ылааҥытыйан киһи таһырдьаттан киириэн баҕарбат кэмнэрэ. Хаар ханна да суох, арай сискэ биир эмэ чөмөх хаар баар. Тыа буолан, төһө да чалбах сүүрүгүрдэр, сир тоҥ. Көмнөх сүппүтэ ыраатта.

Сааһыт уолаттар кэлэн сылгылары аймыы иликтэринэ, үөрдэрин тус-туһунан арааран суруйдулар, ханнык биэ хайа атыырга холбоспутун сааһылаатылар, ыытыахтаах сылгыларын тарҕаталаатылар. Биир эдэр атыыр үөрүнээн суохтар. Ону көрөөрү тыраахтарынан, үрэх диэки баар алааска эргийэн бардылар.

Сир-дойду уһуктан, хамсаан-тыынан эрэрэ үчүгэйэ дьикти. Күөлгэ кус ытар уулар  таҕыстылар. Дириҥ уулаах күөл ирэ илик да, син киэҥ ырбыылаах. Баран истэхтэринэ чыы- быс сотору-сотору сарымахтанар, үгүрүө өмүрэн көтөр. Бүтэһик алааска ойоҕос суолунан киирэллэригэр күн кэннилэригэр күөрэйэн турара.

Бу кэмҥэ Аарыма эмиэ бу алааска тиийэн кэлбитэ. Туох да улахан соруга суоҕа да, туох эрэ угуйарыныы, курдары тартаран алааска үктэммитэ.

Алаас икки күөлэ силлиһэн, илин кытыынан кырыйа ууна сытара. Уу элбэх буолан аҥаар баһа соҕуруулуу харыйа хаймыыга анньыллара. Арҕаа уонна хоту өттүнэн булкаас мастаах арыы күөл кытыытын иилии эргийэрэ. Томтор алаас өтөхтөрө арыыны кэннинэн эргийэн икки өттүнэн быган үрдээн көстөллөрө. Күөл мууһа ууллан бүппүт этэ. Арай икки ийэ күөллэрин үөстэригэр эрэ хаалбыттар. Күн уота, сааскы сиккиэр күөл ньуурун илбирэтэригэр түһэн, дьиримнии оонньуура.

Аарыма урукку хоруу төрдүнэн томтор өтөххө киирэн, көҕөртөлөөн эрэр оту сытырҕалыы-сытырҕалыы кэлэн арыы соҕуруулуу өттүгэр үүнэн турар соҕотох улахан үөт анныгар кэлэн тыраахтар тыаһын иһиллии сытта. Тыаһыттан иһиттэххэ, утары, илиҥҥилии-соҕуруу диэкиттэн сиһинэн кэлэн иһэрэ. Тыаһа күөл уҥуор чугаһаан истэҕин аайы дуорааннанан иһиллэн, ханан быгыа биллибэт буолла. Тыал тохтоон ыла-ыла күүһүрэн кэлэн соҕурууттан үрэрэ. Аарыма күөл уҥуор күн аннын көрө сатаан кыҥнаҥныыра, хоройон олорон да көрө сатыыра. Саатар күн сардаҥалара күөл уутугар кылабачыһан тугу да көрдөрбөттөрө.

Дьиҥинэн, уолаттар киирэр сирдэрэ тыатын саҕатыттан уулаах буолан, тыраахтардарын тэйиччи соҕус хаалларбыттара. Аарыма ыала киһи саа сүгэн киирэн, хойуу үөт аттыгар туран халампааһынан алаас томтордорун көрө турбута. Арыы убаҕас сирдэринэн сылгы сылдьара ыйдаҥаран көстөөрөй диэн сирийэн көрөрө. Ол туран көрдөҕүнэ, ойуччу турар үөт анныгар саһыл төбөтүгэр майгынныыр хамсыыр, иҥнэҥниир. Халампааһын көннөрө турдаҕына, ол төбөлөөх хоройон олордо. Оо, онно көрбүтэ били кинини эргийэн сааһаабыт аарыма улахан бөрө багдаллан утары көрөн олорор эбит. Аарыма туох эрэ уу ньууруттан үөһэ күн уотугар кылбаҥнаабытыгар үчүгэйдик көрөөрү хороллон олорон олоотоото. Оо, онно көрбүтэ ыала киһи күөл уҥуортан үөт аттыттан кинини көрөн аҕай турар эбит. Тоҕо эрэ уҥуоҕа хамсаабытын бэйэтэ да билбэтэ.

Күөл ортотунан, атын күөлтэн кэлбит үөр хопто маннааҕы хоптолору кытта булкуһан балыктаан аһаары айманнылар. Эмискэ саа тыаһа бытарыйда да, алааһы эргийэ харыйа хаймыылыырыттан тэйэн, арыы ойуурга охсуллан сатараан бара турда, алаас түгэҕэр тиийэн симэлийдэ.

Алаас иһигэр уу-чуумпу сатыылаата. Бэл, күөлгэ аймаммыт хоптолор соһуйбуттуу ылы- чып бардылар. Арай сискэ тыраахтар биир кэм бирилиирэ иһиллэр...                

 

 

 

 

                                      Аарыма

                                           Иккис баһа

  

                                Айылҕа оҕото Аарыма бөрө

Көмүс күһүн көҥөнө куотар, кумалыыр куйаастаах, саралыы салыыр сайынтан бүтэһик бүкпүт күннэрин хаалларбыта, кутаалана улаата ууналыы, самаан кууһан ылар итиитинэн илгийэн, көмүс кытаҕы күлүмнэтэн, күндээрдэ саҕыллан аҕай турдулар. Сайыммыт төннөн кэлэн, түлүрбэх көппөт үрүҥ түүннэрэ үргүлдьү буолуо диэх айылаах, бүтэһик куйаастар, бүтүн халлааны кылбата ыраастаан, дьирибинэс дьэргэлгэни сыһыы томторугар мэниктэтэ оонньотор күннэрэ буоллулар. Көнтөрүк кынатын куорсуннара көбөөбүт, түүтүн күөх төрдө кэм да сүмэһиннээх көччөх бөҕөтө быстыбыт былыт курдук бурҕаһа көтөн тахсан, ыраас түүлэрэ күн уунар утаҕыттан умайыктана кылбаҥнаһан күөл үрдүгэр күүгүнүү түһэн, унаара устар күөх ньууру соһута долгутан күөрчэхтэнэ сырсаннар, күн сардаҥатын кырпалыы кылабачыҥната ыһар кэмнэрэ кэлбит эбит.

Көмүс дуй тулалыы баһылаабыт, сиккиэр тыал сэһэнин кэпсиирдии араҕас сэбирдэх алаара дайар алааһыгар аргыый аҕай үктэнэн айылҕа оҕото Аарыма бөрө тиийэн кэллэ. Өҥөйө сытан күһүҥҥү көрүҥтэн оҕо эрдэҕинээҕитэ остуоруйа курдук ойууланан аастылар, харахтарыгар бу баардыы уруһуйданан көһүннүлэр. Бу алааска сөбүлээн кэлэн оонньуура. Икки атахтаах мэнээк кэлбэт сирэ буолан, баччаларга чуумпута. Отчуттар саҥа бүтэн бөһүөлэккэ киирэннэр, кусчуттар биллэ иликтэрэ. Тыаһыттар кэлиэхтэрэ ыраах. Бу кэмҥэ ийэлэрэ манна аҕалтаан оонньотолуу, куобаҕы күөйтэрэн сырыһыннара, хойутаабыт кус оҕолорун туттара, олохтоох саһылы орулата ыйылатан оонньотолуура. Ол эрэн саһылы туттарбата: “Алаас-өтөх иччилээх буолуохтаах, барытын имири эһиллибэт, кинилэр баар буоланнар биһиги баарбыт”, –  диирэ. “Дьэ, баар табаны, күөйэн ылан, имири эстэххэ эһиил тугу сиигит, аһыырга наадалааҕын эрэ көрөн бултаныллар. Айылҕа сокуона оннук. Ол  кэһилиннэҕинэ  Аар Айылҕа айгырыыр, кэхтэр, кыыл-сүөл быстар, от-мас да үүммэт буолар. Оччоҕо туох баар үөн-көйүүр, көтөр-сүүрэр сүтэр, көһөр. Айах туһугар алдьатыылаах, атааннаһыылаах олох туруга олохсуйар. Дьэ, оччоҕо бүтэһигэр бэйэ-бэйэни сэймэктэһэн эстии буолар. Онон олохтоох кыылы-сүөлү эспэт буолуҥ. Аһыыргытын эрэ бултуур буолуҥ”...  – диэн мэлдьи такайара.

Оҕо эрдэҕинээҕитин санаабыт Аарыма бөрө араҕас алаас хотугу өтөҕөр күөх солко кэнчээригэ күөлэһийбэхтии оонньоото. Илиҥҥи чараҥ аннынан, дулҕа быыһыгар сылдьар саһылы сырсан тиийэн күөнүнэн түҥнэри көтөн сарылатыан-ыйылатыан баҕарталаата да тохтоото. Бу олорон көрдөҕүнэ: “Ол олохтоох саһыл эрэйдээх түүтэ күкээрэн сылдьаахтыыр буоллаҕа. Кырдьаахтаабыт. Хаһан эрэ ыраахтан уот кыһыл түүтүгэр күн уота арахпакка күлүмүрдүү оонньуур буолара эбээт. Кини бэйэтэ да эдэригэр түспэт, сырдаан, маҥхайан иһэр. Эдэр оҕо эрдэҕиттэн бэйэтэ да барыларыттан сырдык, ийэтигэр дылы өҥнөөҕө эбии тунаарбыт. Сыл-хонук ылан истэҕэ, хотун дьүөгэтин суохтуура да олус буолан, ол да охсоро буолуо”...

Ахтылҕан сүүрүгэр оҕустаран ылбыт Аарыма ыраах ыт үрэрин, тимир көлө тыаһын иһиттэ. Хоройон олорон иһиллээтэ. “Икки атахтаахтар дьиэлэригэр истэхтэрэ. Куһаҕан сыттаах буруонан тыынар тимир көлөлөрүн аара хаалларан сатыылыыллар. Ити сотору-сотору үрэр маҥан ыттара кэллэҕинэ чугаһынан көрбөт. Тугу көрбүтүн барытын тутан сиэх курдук дьаабыланар. Кыайыахха дылы, сыппын ыллар эрэ үрэ-үрэ сырсар аакка барара биллэр. Хата, хас эмэ хаан ыраах да буоллар бөрө хааннаах ийэтэ кэлсэрэ дуу, суоҕа дуу. Онтулара дьоһуннаах, наадалаахха эрэ үрэр, үлүбээй ыр-бар буола сылдьыбат”...

Самаан сайыны быһа үрэҕинэн дугуйдана сылдьыбыт сырдык өҥнөөх бөрө, дойдутун салгынын дуоһуйа тыынан баран, эмиэ үрэххэ барарга сананна.  “Икки атахтаахтар кустаан-балыктаан барыахтара ыраах. Мантан инньэ тыаһыттар да кэллэхтэринэ, аны хаар түһүөр диэри чугаһаныллыбат, үрэҕинэн сылдьаллара биллэр. Улахан үрэх бэтэрээтигэр, кыра үрэх тардыытыгар баар тумул арыыга дугуйданар ини. Онтон баран бултаан кэлэ-кэлэ, онно сытыа. Ити үлүгэр сууллубут мастары, лааҥкыны туораан икки атахтаахтар кини быыкаа арыытыгар тиийбэттэр, ырааҕынан ааһааччылар”... Итинник саныы-саныы ойуурга түһэн, хаһан да уолбат улахан, дириҥ эбэлээх, былырыын кэлии бөрөлөр сылгы тардыбыт сыһыыларын илиҥҥи өттүгэр сытар күөллээх хонууну көрөн ааһардыы сиэлэн сэгэйэ турда. Мас быыһыгар киирээт да силбэһэн хаалбыттыы симэлийэн хаалла. Арай алтан араҕас алаас харыйа хаймыылаах өтөҕөр, ыт муннугар бөрүкүтэ суох бөрө сыта окко-маска иҥэн хаалбыта дуу...

Аарыма санаабыт сирин илин өттүнэн эргийэн, хоту өттүгэр буолуута муннугар сытыган сыт саба биэрдэ. Харыйа, тиит быыстаах ыркый ойуур иһиттэн кэлэр. Онно аргыый чуҥнаан эргийэн чугаһаан кэлбитэ, сэрэйбит курдук, “Хагдаҥ кырдьаҕас” сэмнэҕэ эбит. Хойутаан төрөөбүт кулунчугу сиэбитэ ырааппыт. Хойуу муохха көмөн кэбиспит уҥуохтаах сэмнэҕэ, бу куйаастарга сыттанан аҥылыйан тахсыбыт.

Бу ийэ эһэ оҕолоох этэ. Бэйэтэ быыкаа сылдьан үүрүллэн кэлэн баран, икки атахтаахтар олорор алаастарын тула сылдьан сайылаабыта. Бугул үөһэ тахсан утуктуу-утуктуу иһиллии, буспут ас сытыгар иҥсэрэ олорорун ааһан иһэн көрөрө. Бастаан борбуйун көтөҕөн баран сирин бэлиэтээн икки атахтаахтар оттообут бугулларын үрдүгэр хойуулаабыта. Онтон ыла ити эркин хаһаайката буолбута. Хагдаҥ эһэ хаана хойдон барбыта. Икки атахтаах тугунан дьарыгырарын билэн баран, биллибэккэ-көстүбэккэ сылдьа сатыыра, кинилэр тэлгэһэлэригэр үктэммэтэ, тэйиччинэн сылдьара. Илин диэкиттэн кэлэн барар баараҕай тыа хаһаайынынаан, бүгүн Аарыма күөлэһийэ оонньообут өтөҕүттэн хоту аҕыйах мас хаххалаан турар үрдүк сиргэ, үс суол охсуһуутугар бэлиэ охсон бэлиэтэспиттэрэ. Эһиилигэр оҕоломмута. Дьэ, бу кэннэ куһаҕан кэмэлдьилэммитэ. Кулунчуктары саас тутан сиирэ, оҕотугар амсатара, күһүнүн бултуурга үөрэтэн убаһа тутан көрдөрөр буолбута. Ол аайы икки атахтаах ыаллара куһаҕаны киниэхэ буруйдаан күтүрүүллэрэ биллэр. Кини көрүлээн гымматаҕа, иэс-иэскэ диэн, хара хаана оонньообута. Хантан билиэй, ол  саҕана, кини доҕорун сиэбит икки атахтаахтар манна олох да кэлэ сылдьыбатахтарын, били кэлии бөрөлөр курдук, кэлэн ааһар дьон буолалларын...

Ыркый иһиттэн тахсан, аргыый аҕай үрэх диэки баран иһэн айдаан бөҕөнү истэн тохтуу түстэ. Күһүҥҥү хара тыа куугунуур тыаһа тохтообот тойук буолан иһиллэрин, муусукаан ханнык баҕарар нота дорҕооно тус-туспатын билэрин курдук, Аарыма эмиэ тыаһы араарара, төрөөбүт эйгэтин дорҕоонун кимнээҕэр да ордук истэрэ, билэрэ. Арҕаалыы-хоту иилии сытар, ортотунан субурҕай икки күөллээх, уҥуоргунан, кинини кэриилии, тиит арыы субуллар алаас. Бу саас, арыы соҕуруу кытыытыгар киирэ сытан, ыала киһини бүтэһигин манна көрсүбүтэ. Өр сылларга биир салгынынан тыыммыт ыала киһи кинини ыппатаҕын, соруйан салгыҥҥа ыппытын, бүтэһигин сэрэппитин сэрэйбитэ. Ол да иһин ырааҕынан сылдьара. Быйыл күһүн, дойдутун салгынынан тыынаары саҥа кэлбитэ. Алаас хоту өттүгэр, былыргы буола оннугар аҕыс айдаан буолан эрэрин арааран истибитэ. Онон-манан күөх мутукчата түһэ илик тиит тыаны муохтаах сиринэн дугунан тыаһа суох туораабыта. Үйэтигэр сииктээх, дьүүктэлээх сири туораары үөт төрдүнэн үктэтэлээн ааһа турбута. Чугаһаан кэллэҕин аайы туох айдаан буола турара чуолкайдык иһиллибитэ. Били Кугас тыатааҕы (саха киһитин сиэринэн, кугас түүлээх тыһы эһэни тыатааҕы диэхпит) убаһа тутаары сылгы үөрүн сырса сылдьар эбит. Кини бэйэлээх наадалааҕын быһа тутан ылбакка тоҕо аҕыс айдааны тардыбытын Аарыма дьиктиргии санаата. “Оҕотун үөрэтэрэ дуу”... – диир санаа охсуллан ааста. Айдааннаах томторго илин өттүнэн киирэн иһэн үөт, хатыҥ араҕас сэбирдэҕэ, көмүс көбүөр буолан тэлгэммитин кэһэн, тыас таһаарымаары эмиэ мастар төрдүлэринэн түһүөлээн баран истэ. Хата, бу киирэн иһэр кэриитинэн харыйа суох буолан, чаччыгыныардар аймаммаккалар чугаһаатар чугаһаата, кытыыга кэллэ. Кытыыга үөмэн кэлээт да, туохтан аҕыс айдаан турбутун, тоҕус мөҥүрүөн мөккүөр буолбутун биллэ.

Сэрэйбитин курдук, киниттэн чугас Кугас тыатааҕы быйылгы, эрдэтээҥҥи оҕото, кытыыга баараҕай тиит анныгар кирийэн сытара. Ийэтинээҕэр лаппа хараҥа түүлээҕэ.Төһө да кирийдэр, оҕо оҕото көбөн ойон тура-тура хаптайар. Дьөһөгөй оҕолоро ону билбэт буолууһулар дуо, Кугас тыатааҕы күөйтэлээн чугаһаттаҕын аайы күөл өттүнэн туора көтөн, арыы кэтэҕэр түһэ тураллар эбит. Аарыма киирэн көрүүтүгэр, эдэр биэлэрдээх саха намыһах соҕус атыыра, моҕул өҥнөөх көлөһүннүрбүт түүтэ, түөртүүргү кэминэн түһэн эрэр күн, өссө да уохтаах сардаҥатын утахтарын кылбаҥната тэйитэр, сырдык араҕас сиэлэ силэллэ сапсынан, кутуруга хоройо субуллан үөрүн бэркэ күөйэн салайар эбит. Үөрүгэр бэйэтиттэн арыый балыс (икки сыл бадахтаах) сиэр биэ баара инники сылдьан, тый эрдэҕиттэн хас хамсаныыларын өйдөһө үөрэммитинэн буолуо, атыыр салайыытын эҥкилэ суох толорон, эдэр биэлэрин сырыһыннарбытынан салалла охсон куота көтөн биэрэллэр эбит. Бу да сырыыга күөл өттүнэн арыы кэтэҕэр, күн кыырпахтардаах ньалыар уу таммахтарын күндээрдэ ыспы- тынан, көтөн иһэрдии күлүмүрдээбитинэн сүттүлэр. Кугас тыатааҕы абаккатыттан часкыйа түһээт, өрө хорос гынна да, инники атаҕынан сири сырбаппыта Аарыма атаҕар сиринэн ньирилээн кэлэн билиннэ. Соһуйан дьигис гыммытын Кугас тыатааҕы, ойон туран биллэн хаалар оҕотугар мордьойон тииһин килэтэн, айаҕын атан часкыйаары өйдөөн көрбөтө.  Туруоруммут соругун толорорго туруммут Кугас тыатааҕы, арҕаалаабыт күн сырдыгын оонньотон уот кыһыл мээчик буолан, аҕыйахта тэйиэккэлээн арыы ойуур иһигэр киирэн оту- маһы барчалыыр тыаһа ыраата турда.

Үйэлэртэн үйэҕэ ыаллыы да сырытталлар, биир ыллыгынан хаампатах, дьаадьыйса сылдьар өлөр өстөөҕөр тоҕо эрэ өһүрэ санаата. Кини эрэ бултаан эрэриттэн буолбатах, айылҕа сокуонун ыһа сылдьар Кугас тыатааҕы, бултанар кыылы бултаабакка бэлэмҥэ бэһирэн, оҕотун эмиэ оннукка үөрэтэ сылдьарыттан киҥэ-наара холлон, хаана көймөстө түспүтэ. Кинини ийэтэ бөрө да, хас эмэ сылларынан аттыгар арыаллаһа сылдьыбыт доҕоро да үөрэппэтэх үөрэхтэрэ этэ. Арай кэлии үөр бөрөлөр хамсаары гыннахтарына, сылгы тардан, өл хабалларын, сүүл иннинэ сүһүөх кытаатыннарыналларын бу кэлиҥҥи кыһын көрбөлөөтө, күөйэ эргийтэлии сылдьан сэмнэхтэриттэн да тииһэн өл хаппыта. Ол да гыннар ыала киһиэхэ буруйун боруостаары гыммыта дуу, айылҕатын сокуонун харыстаспыта дуу... – бу буола турар айдааҥҥа бааһар санааланна.

Элбэх туйах тэбинэр күүһүттэн сир ньиргийэ түстэ. Сиэр биэ баһаахтаах сылгы үөрэ уун-утары ойутан иһэллэр. Тайҕа    ыраахтааҕыта өр-өтөр гыныа дуо, томторго тахсан арыы кэннинэн баран эрэр сылгылары арыынан курдары түһэн күөйтэлээн аҕалбыт. Утуйар уутугар умсуохтаах күн, аймалҕаннаах айдаан, тыын былдьаһыга түрүлүөн тугунан түмүктэнэрин көрүөн баҕарбыттыы, тиит мастар төбөлөрүгэр ыйанан турда. Күн уота мөлтөөн дуу, итииргээн хараарбыттара итиччэ эбитэ дуу, биир күдьүс күлүк буолан көҥү көтөн истилэр. Арай, субу өрө көтөҕөн таһаарыахтыы күөгэҥнии, арылла ыһыллан иһэр араҕас сиэлиттэн көрдөххө, моҕул атыыр күөл диэки арыы өттүнэн соҕотохтуу бурҕайан иһэр. “Ол аата Кугас тыатааҕы арыы кэннинэн күөл өттүн күөйэн истэҕэ, – дии санаата Аарыма. – Дьэ, бу сырыыга сөптөөхтүк дьаһаммыт, ханна да гынаттаабат”... Бу иһэр уһун синньигэр томтордоро былыр дьиэлэр турбут өтөхтөрүттэн көбүс-көнө кэлэр, алаас хоту өттүн кэриилии субуллар. Томтор хаҥас өттүгэр күөл арыыта, уҥа өттүгэр куталардаах үрэх чүөмпэлэрэ субуһаллар.Туруору сыырын үрдэ тииттэринэн кытыылыы үүммүт. Арыы бүтүүтүн аастылар да, ханна да барбаттар, баараҕай тиит аттынан ааһаллар. Дьэ, оччоҕо онно Кугас тыатааҕы биир эмэ убаһаны өттүгүн үлтү охсон, оҕотунан ситэрилэтэн үөрэтиэхтээх. Аарыма ырдьы- гынаабытынан Кугас тыатааҕы оҕотун диэки сүүрдэ. Ону хара тыа ааттааҕа көрбөт бэйэлээх буолуо дуо, часкыйбытынан арыы тумулуттан төлө көтөн таҕыста да, оҕотун диэки түү хааһаҕы ыраах-ыраах быраҕаттыыр курдук, ойон истэҕинэ, булумахтана түспүт сылгыларга, баһаах биэни батыһан испит көҕөччөр кытыт үөрүн иннигэр буола түспүтүн өйдөөбөккө, үлүбээй күөл диэки ойон суолугар киирэн биэрдэ. Кугас тыатааҕы онно эрэ кыһаллыбакка ойон иһэн туора садьыйан ааспыта, өттүгүн таарыйтарбыт биэ эһиллэ-эһиллэ барда. Аарыма көрөн испит буолан, “Чэ, сөп буолла”... – дии санаат төттөрү ойдо. Кугас кырдьаҕас эмискэ баҕайы түөрэ бырахпыттыы эргиллэ түстэ да, кинини сырыста. Көхсүн тыаһа субу үрдүгэр сапта түһүөхтүү күрдүргүүр. Хата, мастаах ойуура субу турар буолан бөрө кутуруга эрэ субурус гынан хаалла. Били баарыыҥҥы  курдук үөт төрдүгэр үөмэр-чүөмэр үктэнии суох буолла. Ойор ойуутун ойдо, барар барыытын барда. Быыһаатаҕына хойуу үөт арбаҕара эрэ быыһыан өйдөөн, ол аннынан субуруйан иһэр. Тыатааҕы үлтү барчалыыр тыаһа хааллар хаалла. Күөл соҕурууҥҥу тумсугар тиийэн эрдэҕинэ, сир ортотун диэки Кугас тыатааҕыта часкыйа-часкыйа оту-маһы тоҕута сынньарын истэн бытааран сиэллэ. Билигин оҕотугар ыксыахтаах, кини да билэн эрдэҕэ, ыркый быыһыгар бөрөнү сиппэтин уонна хас буолаллара да биллибэт, онон төттөрү ойдоҕо. Дьэ, арыый уоскуйан күөлтэн уу чалымната турдаҕына, арыыны эргийэр өтөхтөрүнэн сылгы үөрэ таныыларын тыаһата-тыаһата, хаһыҥыраһан ыла-ыла бу өрө баһыгыраһан кэллилэр. Дьиэ турар алааһын диэки барар суолга күөл тумулуттан уу халыйан тахса сытарыгар бытаарыах буолбуттарыгар Аарыма ырдьыгынаабытынан ойон тахсан, эбии күөртэтэлээн биэрдэ. Ууну-бадарааны өрө ыһан, тыас-уус буолан, ыалын киһи   алааһын диэки бурҕайа турдулар. Бэлиэтэммит биэ баара. Өттүгүн тириитэ эттэри, биэс биилээҕинэн биирдэ саралыы тардыбыт курдук илибирэһэн, хаан-сүмэһин ыһылла сылдьара.

Аарыма соругун сиппиттии сананан, былыргы хоруу төрдүнэн тахсан бараары, сылгылар ааспыт өтөхтөрүгэр, көлөһүннэрин сыта киэһээҥҥи салгыҥҥа хоп-хойуутук ыйанан хаалбытыттан кэҥэриитэ кычыгыланна. Сынньанар арыытыгар тиийэригэр ханан хотуорайдаан, суолун муннарарын толкуйдуу истэ. Хара тыатын күлүгэр киирээри тыас иһиллээтэ, сыт ылла. Айдаан буолбут сирин хаҥас диэки өттүнэн өрүү кытара кыыһан киирэр күн бүгүн тоҕо күндээрэ сырдаан киирэн эрэрин сөҕө санаан ылла. Күһүҥҥү хара тыа күөнүгэр киирээт, күлүгэ да көстүбэттии сүттэ. Айылҕа оҕото айылҕатыгар куустаран симэлийдэ...

 

 

                                    Аймалҕаннаах кыстык

Кыыдааннаах кыһын кыпчыйар тымныытынан тыынар-тыыммат баарын барытын хамсаппаттыы хам ылан, хара тыа лабаалааҕын тоһутар тоҥунан турута тутан, хамсыыр хааннааҕын туманнаах тыынынан кумуйа куусталаан барбыта. Чыһыыра ыйылыыр кымньыылаах чысхаана сыһыы устун сырылыы сүүрбүтэ, үрүҥ хаары өрө ытыйан өрүкүтэн будулҕан буурҕа буолуталаан ылаттыыр.Үтүө санаата киирдэҕинэ, кырпа хаары тоҥмут күөл ньууругар кырылата оонньотон, кыһыҥҥы ырыатын доҕуһуоллатар буолбут. Көмнөх хаар халыҥаан, хаймыы буолан турбут харыйа лабааларын ууллубат сүгэһэр буолан умсарыта баттаталаабыт. Тэҥкэ тиит даҕаны тэтим куугунуур тойуга тохтоон, саҥа саҕатыгар сууланан саҥата суох иһийбит. Хатыҥ чараҥ барахсан, сайыҥҥы суугунун сайыһан, самнарар тымныыттан санньыйа нуоҕайбыт. Халлаанныын-сирдиин тунаара маҥхайан, унаара утуктуур турукка киирбиттэр. Хаар суорҕан халыҥаатар халыҥаан, кылбайар күммүт кыыһара мөлтөөн, кыл- гаатар кылгаан, унньуктаах уһун түүн уһаатар уһаан, кыстык кыһын кэллэ, салгытар уһуна сатыылаата.

Аарыма сырдык түүтэ көбөөтө. Күһүн бэйэтин ыырын, соҕурууҥҥу ыаллаһар арбаҕастаахтарынаан быысаһар сиригэр сууллубут кырдьаҕас биэ сэмнэҕин булан тоттук, эмис күһүнү көрсөн, кыра тымныыга кыһаллыбат. Туруору тоҥоруулар түһүөхтэрин иннинэ,  сэниэлээх буолан элбэхтик бултаан да аһаата. Төһө да түүтүн кылаана кырпа хаардыын тэҥҥэ кылабачыстар, сотору сэниэ-күүс наада буолуон билэр. Сотору-сотору ыырын эргийэн, туох сибики баарын сыттаан, истэн-көрөн, билэн кэлэр. “Быйыл тоҕо эрэ кэлии бөрөлөр хойутаатылар.Былырыын хас да үөрүнэн тоҕо анньан кэлэн олохтоох кыылы-сүөлү да, икки атахтаахтары да ууга-уокка түһэртээн барбыттара. Быйылгы сүүл атын сиргэ буолар буолла курдук”... – диэн тойоннуу саныыр Аарыма ыырын эргийэ, ыалларын олохторун билэ-көрө баран иһэн.

Ыала киһи сылгылара аһылыкка киирбиттэр. Оһохторун буруота унаарбыт, кыстыктарыгар кэлбиттэр. Ыйдаҥалаах түүн ырааҕынан да аастар буспут эт сыта ыраахтан дыргыйан муннун кычыгылатта. “Араас да сыттаах аһылыгы сииллэр, икки атахтаахтар. Ыт суоҕар ыкса чугаһыыр буолан эт буспут сытын араарар буолла. Тоҕо эрэ барытын буһаран сииллэр, сүмэһиннээх-хааннаах аһылыгы уруккуттан сөбүлээбэттэр быһыылаах. Аан бастаан бу диэкинэн ааһан иһэн ийэ бөрөттөн ыйыппытыгар буспуту эрэ сииллэрин, киирэр күн курдук кытара кыыһар буолан баран, итиинэн илгийэр суостаах уот баарын быһаарбыта. Абыраллаах Аар Айылҕаларыгар уот саҕа алдьатыылаах суоҕун үйэтигэр син биллэ. Оҕо сылдьан хантан билээхтиэй, араас сыттааҕын, суоһа уохтааҕын, туох да кыыла тутуспат кыахтааҕын. Арай ити икки атахтаах эрэ эриһэн илдьэ сылдьан эрдэҕэ”. Санаатыгар саптаран, ыйдаҥаттан хаххаланан тумулунан ааһан истэ. Аарыма айылҕаттан сытымсах буолан ыала киһи былырыыҥҥы бөрө оҕотун саҕа тыһы ыта баарын эндэппэккэ биллэ. Бап-бардырҕас маҥан ыт сыта биллибэт.

Сиэҥин тобоҕор баран иһэн эмискэ,  дьиэлээх сиртэн чугас үөр бөрөлөр соҕуруу ааспыт суолларыгар кэтиллэ түстэ. Кини ыырын быһа охсон ааспыттар, тус сыаллаах сылдьаллар эбит. Сылгылар сыттарыгар аралдьыйбакка, суол тэлэн, субуруһан ааспыттар. Аарыма улахан суол диэки чугаһаан иһэн, биэс табаны сырсан соҕуруу барбыт  бэйэтин суолугар киирдэ, атын суол суох. Бу табалары улахан суол уҥуоргу өттүгэр киэҥ сыһыы кэннигэр тохтотолообута, биир табаны быһан ылбыта. Ол сиэҥэр баран иһэр. Ыккыйга киирэн биэрбитэ. Сорохторо сэниэлэрэ эстэн, онтон хоту сииктээх сир маһын төрдүнээҕи күөх оту, отонноох сис аннынааҕы үрүйэ кэриитигэр лабыктаны сии турдахтара. Барбатах буолуохтаахтар. Харах көрөр ырааҕынан үс тайах ааспыт суолугар анньылла түстэ. Эмиэ соҕуруу барбыттар. Ол иһин даҕаны, үөр бөрөлөр кинилэри сырсан бардахтара. Сыт биэримээри тэйиччинэн кыйан, ойоҕолоон айаннаабыттар. Ыраахтан батыһан иһэллэрэ биллэр, сыһыы кытыытыгар хаар тэлээччилэрэ солбуспуттар этэ. Ханна тиийэн бултуулларын билэн истэхтэрэ. Үрэх бөрөлөрө быһыылаах, ыарҕалаах сиргэ тиийэн тохтуулларын манаһан, сэниэлэрин эспэккэ, биир эмэ билгэлээччини ыытан билэ-көрө, тэйиччинэн батыһан иһэллэр. Үс улахан тайах тоҥ лабааны тосту солоон ааһар тыастара ыраахтан иһиллэр буоллаҕа. Бу тайахтар үөт субатын субуйан ааспыттарыттан көрдөххө, наҕылыйбыттар. Сырсан   иһэллэрин билбэттэр эбит.

Аарыма доҕорун сүтэрбит дууһатын моруута эмиэ эҥсиллэн эмэн барда. Доҕоро баара буоллар, маннык суолларын эрэ көрөн хаалбаттар. Кинилэр эрдэ билэн тоһуур оҥорсубут  буолуохтаах этилэр. Бу ааһааччылар бииргэ бултаһан баран, эбэтэр эрдэттэн төннүөх этилэр. Ыйдаҥа уйуһутан, ахтылҕана да аймаан олоро түһэн, тоҥ сүрэҕин хамсатан улуйан уһуутаары  өрө хантайда. Ол эрээри бултаан аһыыр, булчут сокуонун кэһээри гыммытын өйдөөн, тохтоото. Эмиэ кини курдук атахтара аһатар, бааттара маанылыыр аймах кыылларын эрэй- дэрин санаата. Атын булчут бултуур кэмигэр буутайдаһар сыыһатын билэр. “Баай Байанай маанылаатын”...– дии санаата уонна тиийиэхтээх сирин диэки бара турда. Сиэҥэр тиийэн баран, өл хаба түһүө уонна дьэ ааспыттааҕы табаларын бултаһыа. “Улахан үрэҕи эрэ туораппакка, бу өттүгэр кыыллаталаан сэниэлэрин эстэр эрэ, бу халыҥ хаарга ханна да гынаттаабат ини”...

Хара тыа харабынайа, айылҕа оҕото Аарыма аргыый аҕай сиэҥиттэн сэниэ эбинэн баран, табаларын суоллуу барда. Табалара да, сиэҥэ да улахан суол нөҥүө баар буолан, тимир көлөлөр суолларын мэлдьи туораан ааһар. Уруккуттан сылдьа үөрүйэх буолан, бэйэтэ хаһан да саҥа суол үктээн ааспат. Сылгылар суолларын үктэл ыллык гынан сылдьар. Тимир көлө тыаһын ыраахтан истэн кирийэн биэрэр, биирдэ да көстө илик курдук сананар. Түөрт таба тохтообут сирдэрин диэки чугаһаан иһэн, тыалын хайысхатын суоттаан уҥалыы  халыйда. Ол иһэн түөрт бөрө суолугар кэтиллэ түстэ. Бэҕэһээ да аасталлар, салгын мэнээк хамсаабат тымныытыгар сыттара, субу туралларыныы, ыйанан хаалбыт этэ. Сыттарыттан тута биллэ. Былырыын кэлэн айбардаан аҕыс айдааны, тоҕус түрүлүөнү түһэрбит үөр сороҕо этэ. Бултаһар санаатын быраҕан, бу бөрөлөрүн чуҥнуур санааланна. Табалара турар сирдэригэр баар буоллахтарына, өр туруохтара. Онно кинилэргэ сөптөөх аһылык баар. Арыы хоой иһэ буолан бүтэй. Хоту диэки сыҕарыйан, салгын охсор сиригэр киирэн биэрбэтэхтэринэ, ким да булбат.

Олохтоох бөрөҕө, Аарымаҕа, бэлэмнэммит кэмэ дьэ кэлбитэ. Сындалҕаннаах сырсыһыы, күөйсүһүү, аһыыр-аһаабат айан. Адьарайдар барыахтарыгар диэри ыксаларыгар сылдьан эргийтэлээн, күөйтэлээн ыырдаах дойдутун диэки ыыталаабатаҕына сатанар.

Былырыын элбэх буолан, сүүл саҕана эргитиллэн, икки атахтаахтартан ытыллыбыт сирдэрин аттыгар ситэттээтэ. Ааһа көппүттэр. Сырсыбыт омунугар хайдыспыттарын билбэккэ тоһуурга киирэн биэрдэ. Хата, хойутаан да буоллар, өйдөөн уҥа, улахан суолу туора ойдо. Тоһуурга турбут бөрөлөртөн бэтэрээтэ, саппай уопсан ойуһан тахсыбытын, туора ойон иһэн эргиллэ түһээт, хайа түбэһиэх харбаан ылла да ыйааһынынан илгэн кэбиспитэ эргийэ-эргийэ барда. Иккис тоһуурдьут суолу туораан ойон түһүүтэ түөрт атаҕар тирэҕин булунан, утары көрүстэ. Үрдүгэр түһэн эрэр бөрөнү, халбарыс гынаат, хабарҕатыттан харбаары гыммытын, түһэн иһээччи да сымса адьырҕа буолла. Утары ытырса сатаабакка, хабарҕатын тэйитэн төбөтүн туора охсон, хомурҕанын хойуу түүтүн уоптарда. Ыйааһынынан ааһыытыгар түүтүн тириилиин туура тардан хаалбытын силлии туран көрдөҕүнэ, бастакы эдэр бөрө туран утары иһэр да, саллара биллэр, тута ойон кэлбэтэ. Суол диэки сырсан кэлбит икки бөрө аҕылыыр тыастара бу иһилиннэ. Төһө да иккис саба түһээччи сымсатын иһин бастакы эдэр куттас буолан улахан сэрии сэбэ буолуо суох этэ. Ол да буоллар түөрт айылҕа адьырҕатын кытта киирсэр кыаҕа суох. Эдэргэ тииһин килэппитинэн утары ойдо, онто туора ойдо. Ону хабан көрө да сатаабакка, халты көтөн, көнөтүк ойо турда. Төбөтүн оройунан барбыт сымса ойон тура охсубут этэ. Такымын сыыһа хабан, тииһин тыаһа лас гынан хаалла. Хотулуу-илин түстэ. Улахан мастардаах тыаҕа тиийээт уҥа халыйда. Сырсан испит түөрт бөрөлөр хааллылар. Аарыма, бэйэтин ыырыгар баран иһэрдии барбахтыы түһэн баран, уҥа халыйан эргийдэ.

Халлаан суһуктуйан барда. Илиҥҥи тыа үрдүнэн сырдык дьирбии кэҥээтэр-кэҥээн истэ. Бу түүҥҥү сырсыһыылаах хапсыһыы манан бүттэ. Хара маҥнайгыттан хабырыйсыылаах көрсүһүү буолла. Кэлээччилэр да кини көрсүөҕүн билэн кэллэхтэрэ. Сырсарын билээт да тоһуурдуу охсубуттара түргэнэ. Арыый хойутаабыта буоллар иннигэр баар киэҥ хонууга сэриилээн кыайыах этилэр. Кыайыахтара эрэ дуо, сииллэрэ хаалла...

“Дьэ, итиэннэ аны кини тоһуурдаталыа, эргийтэлии сылдьан туора тахсыбыты дьаһайыа. Кыынньаталаан, хааннарын хойуннаран икки атахтаахтарга сырыһыннаран илдьэн биэрэр буоллар бэрт этэ”... – дии саныы-саныы, Аарыма ыҥырыга суох ыалдьыттарын хайдах үүртэлиирин толкуйдуу, тыаһы-ууһу иһиллии сытта.

Дьиҥинэн, ити кыл түгэнэ хапсыһыы буолан ааспыт сирэ, иннигэр көстүбүт киэҥ сир кырдьаҕас бөрө былыр-былыргыттан баһылаан олорбут сирэ этэ. Итинтэн соҕуруулуу-арҕаа, арҕаалыы-хоту кини ыыра этэ. Киэҥ сиринэн ыырдаах ийэтин саастыыта адьырҕа бөрө. Ол олох кырдьыбыта дуу, ыырын көрбөт буолбут. Ол иһин кэлии бөрөлөр кэллилэр да, ити диэки охтоллор. Бу сирдэр Аарымалаах ыырдара буолбатах буолан, урукку дьылларга үктэммэтэх сирдэрэ.

Айылҕа оҕото Аарыма кыһыҥҥы кылгас күҥҥэ нуктаан, төбөтүн тоҥхоҥнотон ыла-ыла, уһуктар кэмигэр иһиллээн ыла, сынньана сытта.

Сындалҕаннаах сырсыһыы, күөнтэһиилээх манаһыы быыһыгар Аарыма соҕуруу барбыт булчут бөрөлөр төннөн ааһалларын манаһар, ыырдаах дойдутун эргийтэлиир.

Туманынан тыына турбут кыһын тоҥ уоҕа хараан, хам тутар тоҥоруулар кылгаан, сылаас күн биллэ уһаан истэ. Халлаан арыый да сылыйан, хаар үрдүнэн сырылыы сүүрэр, икки атахтаах куһаҕан сыттаах тимир сыарҕалара орулаан-сарылаан ааһаллара үксээтэ, субурҕай суоллара элбээтэ.

Аанньанан арахпат түөрт бөрө, хабырыйсыылаах көрсүһүү буолбут сириттэн көстөр чугас сытар, киэҥ сыһыы иһигэр иккиһин улахан сылгыны тартылар. Бардахтарына, икки атахтаах сылдьа илик буоллаҕына, өл хабан ылар. Арахпакка сырса сылдьан, икки атахтаахтарга суол биэрэн, үөр сылгыларын аттынан ааһар, сылдьар сирдэригэр чугаһыталыыр да, хаайар кыах ылбаттар. Арай биирдэ, былырыын хаайбыт сирдэриттэн чугас, хамсыахтарын иннинэ сылгы этин тото сиэн, ас тарҕата сытар түөрт бөрөҕө суол биэрэн биллэрэн эргиттэрбитэ. Куһаҕан сыттаах тимир сыарҕанан эргийбиттэрэ. Үөр бөрө билэн кумуллан саспыта. Аарыма эргиири туора ойон, улахан суол нөҥүө тахсан манаабыта. Сарсыныгар тимир көлөлөр кэлбиттэрэ да кураанаҕы кууспуттара. Кэлээттэрин кытта кини суолун батан тахсыбыт бөрөлөр тимир сыарҕа эрэ эргийбит суолун туора ойон, улахан суолу туораан тахсан үрэҕи туоруур ыллыктарын диэки көбүс-көнөтүк түһэ турбуттара. Кини чугас баарын сонордьут адьырҕалар биллэллэр да, кыһаллыбакка, ааһа ойо турбуттара.

“Сүүл кэмэ буолла, быйылгы сүүл үрэх уҥуор буолууһук. Онно түстэхтэрэ, итиэннэ өтөрүнэн кэлбэттэр. Оччоҕо булчут бөрөлөр эмиэ төннөн эрдэхтэрэ”... – дии саныы-саныы түөлбэлээх Аарыма ыырын диэки аргыый аҕай бара турда.

Сэрэйбитин курдук, булчут бөрөлөр көбүс-көнө үрэххэ кэлэн туораан ааспыттар. Ол эрээри тоҕо эрэ суоллара түөртэр эрэ. Соҕуруу туох быһылааҥҥа сылдьыбыттарын ким билиэй...

Ыырдарын эргитэлээн көрөөт да, табаларын бултаһа барбыта. Санаабытын курдук, куула сиргэ турбут табаларга чугаһаан иһэн тимир сыарҕалаах киһи кэлэн барар суолун көрбүтэ. Бу түүннэри уоттаах сиргэ олорор, сылгылардаах киһи буоларын билбитэ. Киниттэн тэһииркээн эбитэ дуу, тимир сыарҕатыттан сиргэнэн дуу, табалара уҥа баран хаалбыттар этэ. Тиийээтин кытта тэһииркээбит кыыллар үрэх диэки түһүнэн кэбиспиттэрэ.Улахан суолу туо- раан тахсан, тимир сыарҕалаах киһи олорор, сылгылара аһыыр сыһыытын соҕуруу өттүнэн тахсан түһэ турдулар. Сырсан истэ. Табалара булчут бөрөлөр суолларыгар тиийээт, үрэҕи туораабыт сирдэригэр барбакка, хаҥас халыйдылар. Тимир көлөлөөх киһи сыбыытаабыт суолугар анньыллаат, аны уҥа халыйдылар. Дулҕалардаах сиринэн баран, бэс чагда арыы анныгар тохтоотулар. Аһылыктаах сиргэ уоскуйдуннар диэн, бэйэтэ да бүтэһик сууккаларыттан, бэйэтин мананарыттан сылаарҕаан тохтоото. Сынньана таарыйа тимир сыарҕа суолун хайбыта, сэрэйбитин курдук, арыт түүннэри түннүк уота сырдыыр дьиэ турар, аҕыйах дьиэлэрдээх икки атахтаахтар олорор сирдэригэр тиийэрэ. Сылгылара аһыы тураллара.

Ыырдарын кэрийэн, үрэх уҥуор биир табаны аҥхайга хаайан туппута. Чагда анныгар турар табаларыгар кэлэн барбыта да киллэрбэтэхтэрэ. Биирдэ сорунан, бултаһардыы кэлбитэ тимир көлөлөөх киһитэ дьиктитик тохтотолообут этэ. Онно тиийээт билэр сытыттан атын сыт муннун саба биэрбитэ. Хара тыа адьырҕата хараҕа хараҥарталаан ылбыта, ардай аһыыта килэҥнээбитэ, арҕаһын түүтэ адаарыс гына түспүтэ. Бу икки атахтаах сытын олох умна илигэ. Кини доҕорун сиэбит дьонтон биирдэстэрин сыта этэ. Сип-сибиэһэй. Кини доҕоро иҥнэн тоҥмут сэптэрин курдуктары иитэлээбит этэ. Хааннааҕынан көрбүт адьырҕа аһыытын килэтэ-килэтэ тимир көлө суолун сырсан түһэ турбута.

 

 

 

                        Аарыма саллыыта, ыйааҕын ылыныыта

Кымаахтыыр чысхаан сымнаан таһыйар тымныынан сабыыр. Кыһын кыайбатах хаарын хахтыы сатыыр сааскы тибиитин саҕалаан эрэр. Хонууга хаар үрдэ кытаатан, хомурах хаары туоруур ыараан турар. Төһө да күн уһаатар, түүн кылгаатар, билигин да тымныыта сүрдээх. Ол да буоллар дьыл хамсыыра биллэр, күнүс ылааҥытыйар.

Бу кэмҥэ боругулдьуйара чугаһаабыт тыа иһигэр киҥинэйэр курдук көҕүс тыаһа иһиллэн ааһар, уус күөртүүр тыаһыгар дылы салгын хачайданан сурдургуур, чэпчэки атах тыаһа тибийэр. Аар тайҕа ааттааҕа Аарыма иһин диэки токуруйар аһыыларын килэс гыннаран ыла-ыла, хаста да сылдьыллан чигдитийбит тимир сыарҕа суолун устун субуруйан иһэр. Тэбиммит атах тохтообокко тимир сыарҕалаах киһи дьиэтин аттыгар кэлэн, дал кэннинэн илин диэки элэс гынна. Бу икки атахтаах ыта суоҕун билэр. Ирдэһэн кэлбит икки атахтааҕа баарын-суоҕун билээри дьиэ  өтөҕүн  илин өттүнэн эргийэн, ойуур иһинэн барда. Туох да биллибэт, ким да киирбэт-тахсыбат. Арай манна кэлэр суол төрдүгэр тимир көлөлөр кэлэн тохтууллар, тугу эрэ кэпсэтэллэр. Бэттэх диэки умса хайыһан турар тимир көлөнү соһоллор дуу, үтэллэр дуу. Боругулдьуйан эрэр буолан аанньа көстүбэт, эбэтэр хараҕа кырыарбыт дуу. Сылгылар хаспыт сирдэринэн сыылан-үөмэн арыый чугаһаата. Ол кэмҥэ били билэр сыта аҥылыс гынан ааста, арааһа, бүтэһик хоҥнон барбыт маҥан тимир көлөҕө киирбит икки атахтаах аанын саптыбытыгар кэллэ. Тимир көлөлөр барбыттарын кэннэ, сэмээр тахсан сыттаан көрдө, сыыспатах. Сибилигин барбыт... Абаккатыгар ыйылаамахтаан ылла. Соҕуруу диэкиттэн тимир көлө сырылаан иһэр. Ыйылыы олоруо дуо, сырсарга сананна. Билигин сип- пэтэҕинэ, эһиил баччаҕа сытын да билиэ суоҕун билэр. Бүтэһик көрсүһүүтэ буолуон, кэлин утары да көрсүбүтүн иһин атыннык ылыныан сүтүктээх сүрэх билэн барарга соруйбута. Улахан суолу кэриилиир тыаҕа тахсан, бастакы омунугар тоҥ хаарынан, тимир көлөлөөх өстөөҕө барбыт сирин диэки ойуолаан барбыта. Түөртүүртэн ыла сылаас салгын охсон, күнүс сымнаабыт хаар үрдэ тоҥмокко, кытаата илигэ. Аарыма бардар баран, хонноҕо хоҥнон субуруйа сундулуйан испитэ. Улахан суолун сүтэрбэт эрэ санаалааҕа, дөрүн-дөрүн сыры- лаан ааһар тимир көлөлөр тыастарыттан төһө тэйиччинэн иһэрин билэн иһэрэ. Кэлиҥҥинэн тыас аҕыйаатаҕын, хараҥаран истэҕин аайы, суол кытыытыгар тахсан, хайысхатын көрөрө үксээтэ. Ситэ илик ый сырдатыар дылы айана бытаарда, тыа иһигэр хараҥата да бэрт буолла. Улам-улам, түүн үөһэ буолуута тимир көлө сырылыыра уурайда. Аарыма санаатыгар, ханнык баҕарар суол түмүктээх, икки атахтааҕын суол түмүгэр син биир ситиэхтээҕэ. Ол иһин унньуктаах уһун айаҥҥа түһүнэн иһэрэ.

Ыйдаах сулус үҥкүүлэрэ саҕаланыан иннинэ, кыл түгэнэ ыгыллар ыас хараҥа сатыылаабыта. Санаа сабыллар, дууһа кумуллар туох да хамсаабат кэмэ: сырдык хараҥалыын, күнүс түүннүүн, кэрэ хара дьайдыын, ыра ыар тыынныын атастаһар кэмнэрин быыһа этэ. Бу кыл түгэнигэр, бэл, санаа хамсаабат буолар кэмигэр, Аарыма эмиэ хаарга умса түһэн, төбөтүн илин атахтарыгар ууран, харахтарын симэн тыыммакка да иһийэн ылбыта.

Санаата эмиэ хамсаан барбыта, салгын илбийэрин билбитэ, харахтарын аһан ый ыҥырарын көрбүтэ, сулустар мичээрдэрин билбитэ. Дьэ уонна күүһүгэр күүс эбиллибиттии, уоҕар уот хатаммыттыы, суол кытыытынааҕы тыа кэриитигэр сылгылар хаспыт чараас хаардардаах сири, атаҕын тилэҕин эминньэҕинэн бигээн билэрдии ойо турбута. Аҕыйах мүнүүтэ хараҥараатын, ситэ туола илик да буоллар, сырдата кылбайбыт, араҕас алаадьы ый үөрэн кэл- тэйэн дьэлтэс гыммыта. Унаара биллибэт куйаарга кумаҕы ыһан кэбиспит курдук, тырымнас сулустар чаҕылыҥнаһа түспүттэрэ. Ый сыҕарыйдаҕын аайы мас күлүктэрэ уунаҥнаһан, уларыйан араас ойуу түһэрэллэрэ. Бэттэх кылбайар сулустар Аарыма айанын айхаллаан чугаһаан, улаатан мичээрдииргэ дылылара. Ылбаҕай ый мас быыһынан кылбаҥнаан, “Дьэ эрэ”... – диэн тэптэрбиттии, тэҥҥэ сырсыһара. “Соҕотох буолбатаххын, мин эмиэ баарбын”... – диэбиттии, хаалсыбакка, тэҥҥэ иһэрэ. Эбиитин иннигэр түһүөхтүү күөрэйэ көтөрө. 

Айаннаабыта икки көскө чугаһыыта уһун сыырдаах сиргэ кэлбитэ. Аллара ыраах килэйэ түспүт көстүүнү сөҕө-махтайа көрбүтэ. Ырай суолугар дылы тыргыллан, уһун көнө суол субуллан бара турара. Эмискэ ыстанан кэбистэххэ үрдүнэн талбаара көтүөххэ айылаах, суол икки өттүгэр ый көмүс дуйунан ойуулаабыт сыһыыта нэлэйэ сытара. Үрүҥ көмүс саҕынньахтарын саҕаларыгар куйаар сулуһун бүтүннүү кутан оонньоппут курдук, кылбайбыт көмнөхтөрдөөх үөт мастарынан икки өттүнэн хаймыыланан, угут ууланар бадахтаах үрэх субуруйа устан иһэн, кыстык уутун утуйан, көмүрүөлээх суорҕанын бүрүнэ тардыммыт эбит. Ый суһумун субуйа соспут курдук, ууна субуллубут суол, кырааскалыыр ый оҥоһуутунан кыһыл көмүс муостанан бу үрэҕи туораан киирэн бара турбут, көмүс сап буола синньээбит эбит. Дуйданан күлүмнүүр сыһыы бүтүүтэ хара тыа хахха сабыыта араҕастыйа маҥхайан өҥө сүтүүтэ, уҥа соҕус, киэҥ сир бадахтаах, кылбайа сырдыы тэнийэн туох эрэ тыына сыта- рыгар дылыта. Лаампалар уоттарыгар сандааран улахан уһун буруо кый халлааҥҥа харбаспыта, ырайтан түһэр сырдык суһум аллара түһэн сиргэ тэнийбитигэр дылы көстүүлэммит. Тыынар салгын көтөрүнүү, онтон-мантан буруолар бургучуһан тахсан көмүс туман-былыт буолан сылаас-сырдык куоппатыныы, бүрүйэ көппүттэр эбит. Онтон салгыы Улуу үрэх (өрүс буоларын Аарыма хаһан көрбүтүн билиэй) дьирбиитэ хотуттан соҕуруу тэнийэн ааһар. Ол уҥуор уонна бэтэрээ кыһыл, араҕас уоттар халлааҥҥа ыйанан чыпчыҥнаһа тураллар эбит (улахан күүрүүлээх уот линията туоруур сирэ этэ).Уҥуор салгыы сир-халлаан силбэһэн хаалбыт курдуга. Айылҕа оҕото -үрэх баһын бөрөтө көрбөтөҕүн көрөн соһуйда, салла да санаата. Мэйиитэ эргийтэлиэх курдугун иһин уҥа өттүгэр туораан тыатын күлүгэр түстэ. Билэр эйгэтигэр киирэн, аргыый уоскуйан олоро түстэ. Ол да буоллар бачча кэлбит санаатын син биир толорор сыаллаах сэрэнэн-кэтэнэн сэмээр аллара түһэн барда. Ый мас быыһынан кылбаҥнаан, ыҥыра мичээрдээн, угуйа устан арыаллаһан истэ. Тыатын хаххаланан аллара түспүтэ син биир сир-сир курдуга, арай ый кылбата дуйдаабытын үөһэттэн көрөн соһуйбут аҕай эбит этэ. Үрэх муостатын уҥа өттүнэн тумнар суол баарынан туораан, сылгылар хаспыттарынан сыһыы уҥуор туоруу турда. Аара хас да сылгы хаһан аһыы сылдьара да, олох да кыһаллыбатылар, ыкка холуйдулар быһыылаах. Уҥуор ойуурга тахсаат, суолугар чугаһаан, мастар быыстарынан сүүрэн истэ. Манна сылгы, араас тимир көлө суола элбэх эбит. Сэрэнэн-кэтэнэн бөһүөлэк кытыытыгар киириитэ түүн оройо буолбута. Бастакы дьиэттэн түөрт сүүсчэкэ миэтэрэ кэриҥнээх сиргэ, хатыҥнар быыстарыгар сыылан киирэн, хайдах гынан улахан суолун батарын толкуйдуу сытта. “Суола манан туора-маары салаллан икки атахтаахтар түүҥҥү ыраас халлаан сулустарын курдук элбэх дьиэлэрин ортолорунан барар эбит. Дьиэлэри уҥа өттүлэринэн ааһыаҕы үөһэ эмиэ уот бөҕөтө күндээрэр, ыттар үрэллэр. Ыккардыларынан, үрэх устун барыаҕы ити үлүгэр оргуйан ыла-ыла үрэр ыттар тириитин да хаалларыахтара биллибэт. Арай Улуу үрэххэ киирэн, онон бардахха хайдаҕа буолла?”  Ылыммыт санаатынан, суолу туораан бүтэһик уһун дьиэ аттынан үрүйэ диэки, хаҥас халыйан, мастарынан хаххаланан өрүһү өҥөс гына түстэ. Төһө да Улуу үрэх дии санаатар, эчи киэҥин, киллэмин. Үйэтигэр мас хаххата суох үрэҕи көрбөтөх, маннык киэҥ үрэҕи билбэтэх буолан салынна да, сабырыттарда да. Өрүһү усталыы көрө турдаҕына, халыҥ үөр ыт аймаммытынан өрүскэ тоҕо суулан киирдилэр. Охсуспутунан сорохторо уҥуор сүүрдүлэр. Халлаан сымнаан ыт сыбаайбата саҕаламмыт кэмэ этэ. Аарыма да буоллар, мындыр бэйэтэ салынна. Уҥуор туораан эргийэрэ эмиэ кыаллыбат буолла. Арбаҕар түүлээх убаһа саҕа ыттар кытта бааллар. Икки атахтаах ыта элбэҕиттэн лаппа салынна. Үрэх бөрөтүн барытын үүрэн аҕалбыт да иһин туһалыахтара суох. Биир эмэ ыт үрдэҕинэ ыҥырыа уйатын тоҕо тардыбыт курдук айдаан буолар. Улуйан-сарылаан, орулаан-үрэн өй мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ. Суолунан бардар эрэ, кыһыҥҥы хойуу түүтүгэр биирдиилэрэ тииһиэхтэрэ биллибэт. Лаппа саллыбыт Аарыма төттөрү тахсан хатыҥын быыһыгар сытта. Ол сыттаҕына, таһаҕас тиэммит хойутаабыт тимир көлөлөр суол эргиириттэн эмискэ тахсыбыттара. Уоттарынан хараҕын чаҕылыс гыннаран баран, бу барылаһан кэлбиттэригэр, хараҕа саатан балайдана түспүт бөрө маска анньылла сыһа-сыһа халыҥ тыатын диэки харбаста.

Төннөн иһэн, биир эмэ икки атахтааҕы тыаҕа көрүстэҕинэ, тоҕо тута дьаарханан тэйэн биэрэрин дьэ биллэ. Кинилэр үөрдэрэ олох улахан, тэрээһиннээх буолар эбит. Өйдөрүнэн, тэрээһиннэринэн баһыйан араас кыылы ииттэн эрдэхтэрэ, тимири кытта көлө гынан тилигирэтэ сүүртэхтэрэ. Аарыма биири өйдөөтө: икки атахтааҕы кытта күрэс былдьаһан туһа суоҕун...

Абаккатыгар аара хаһа сылдьар сылгыларга ырдьыгынаан ылла да, саатар бу сатаналар аттыларыгар иччилэрэ баарын биллэхтэринэ, сиргэмсэх бэйэлэрэ хайыһан эрэ көрөллөр эбит. Санаата алдьанан, сири-дойдуну билээри, бултаан үссэнэ да түһээри муосталаах үрэҕи өксөйөн бара турда.

Ол эрэн, төһө да санаата алдьаннар, туох эрэ киниэхэ төлө барбыкка дылы буолла. Хараастарыттан хам тоҥмут сүрэҕэ хамсыырга дылы буолла, дууһатыгар ириэнэх салгын илгийэргэ дылы гынна. Хас да сыл ыарык-баттык оҥостуммутун толорон, икки атахтаахтар олохторун көрөн барда. Ыйыллыбыт ыйааҕын дууһата ылынна.

Айылҕа оҕото Аарыма хантан билээхтиэй, ирдэһэн кэлбит икки атахтааҕа сыппыт сириттэн бастакы дьиэҕэ сылаатын аһаран утуйан бырылыы сытарын. Кэлбит массыынатын гараһыгар укпута, дьиэ кэргэнинээн үөрэ-көтө киэһээҥҥилэрин чэйдээн баран эрдэ хаптайбыта. Билбитин да иһин хайыа этэй... Төннүбэт эрэ төлкөлөнөр кыахтааҕа. Үрдүк Айыылар айбыт оҕолорун ыйыллыбыт ыйааҕын Айылҕа оҕото быһаарар кыаҕа суоҕа... Икки атахтаах кинитээҕэр үрдүк айыллыылааҕа. 

 

 

                               Аарыма муус сүрэҕэ ууллуута                                                    

Айылҕа адьырҕата Аарыма бөрө, көмүс муосталаах курдук көрбүт үрэҕин өксөйөн, тус илин баран истэ. Үрэҕэ соҕурууттан иэҕиллэн, ыырдаах түөлбэтин диэкиттэн кэлэр эбит. Туохха да ыксыыра суох буолбут Аарыма саҥа сири билээри, үрэх быттыгын-хонноҕун бары кэрийдэ. Туох кыыл-сүөл тохтуурун ааҕа үөрэтэн, билэн истэ. Күн уһаабыт буолан эрдэ сырдаата. Соҕуруулуу соҕус илин им кыыһа тэтэрээт сырдык дьирбии тэнийэ кимэн кураанах куйаары туналҕан сырдыгынан тилийэ сүүрбүтэ. Күүттэриилээх күндү күн саа-раабыттыы, быган былтайан иһэн, соҕотохто төлө көтөн күлүмнүү оонньуу-оонньуу күөрчэхтэнэ күөгэйэн барбыта. Тула өттүгэр үрүҥ көмүс сардаҥатын сандаарда ыспыта. Сир-дойду көтөрө-сүүрэрэ ылааҥы күн буолуон билэн, үөрэн-көтөн айманан барбытара. Кылбайа күлүмнүүр күннэрин айхаллаан ырыа-тойук ырааппыта. Аарыма доҕорун сүтэриэҕиттэн, хас сарсыарда аайы күн тахсарын угуйар кэрэтэ умсугутарын умнубута ыраатта. Бүгүн дьикти күн күөрэйэн, иннигэр туох эрэ күүтэрин билгэлииргэ, сырдыкка-ырааска ыҥырарга дылыта. Аарыма бэс чагда ырааһыйатыгар күөрэлэнэн тахсан, көмүс күн күөгэйэ көтөрүн көрөн турда. Кылбаҥныы оонньуур кыырпахтардаах үрүҥ хаар үллүктэргэ, бэс мастар күлүктэрэ уһуу уунан иһэн, умулла сырдаан сүтэн симэлийдилэр. Тула барыта сырдаата, ылааҥы күн сылам тыына билиннэ.

Саас чугаһаан, кыра-кыралаан айылҕа уһуктан эрэрэ биллэн, чууп-чаап саҥа элбээбит, күн уота суостаммыт, сылааһынан сыламныыр буолбут. Аарыма күнү быһа үрэх тардыыларынан тахсан, киэҥ сирдэринэн чинчийтэлээтэ. Сылдьыахха кэрэ да сирдэр, булт-алт да тохтуур үрүйэлээх систэр бааллар эбит. Арай биир сиртэн улаханнык харааста сөҕөн төнүннэ. Туох да кыыл-сүөл суох, бэл, кыһыҥҥы чыычаах көспүт. Хайдах баҕайыный диэн иэнин иҥиирэ кэдэҥнии-кэдэҥнии баран иһэн, сир былыыгын түөрэн таһааран тиэрэ куппут сирдэригэр анньылла түстэ. Киэҥ сир туох эрэ илдьиритэринэн оттору-мастары илдьи кырбаммыт, тэлгэһэ гына тэлгэтиллибит. Сир түгэҕин үүттээбиттэрин куппуттарыттан тэскилээбиттэрэ эбитэ дуу, абааһы тыына тахсыбыта дуу, биир да кыыл-сүөл суох. Аарыма ситэри чинчийбэккэ тэскилээтэ. Кут-сүр тохтообот дойдута буолбут.

Төһөнөн үрэҕин өксөйөр да, бэс тыа бараммыт, эдэр чагда өссө да тэнийэ үүнэ илик. Мэнээктиир эрдэҕэс улар ол иһин лаппа аҕыйаабыта дуу. Дьэ, билэр сирдэрэ кэлитэлээн бардылар. Айдааннаах бөрөлөр ааспыт сирдэригэр тиийэн баран, уҥа халыйан улахан суол диэки барда. Күн киэһэрэн барда. Улахан суолу быһа көтөн, курдары ыырыгар барар санаалаах. Онно тиийээри улахан суолу өссө биирдэ быһа көтүөхтээх.

Күнү быһа күөгэҥнии сылдьан сыламынан сылаанньыппыт көмүс күн уоҕа хараан, намтаан утуйа умсаары арҕаалаан налыйда. Сайыһымаҥ диэбиттии, саарыы түһэн баран кытархай кыламанын сабынна. Хараҕын уотун сырдыга иҥэн хаалбыта тута ыас хараҥаны саба бүрүттэрбэккэ, боруҥуй будулуйан турда. Бу кэмҥэ Аарыма улахан суолу туораары тииттээх харыйа тумул арыытыгар киирэн кирийдэ. Тимир көлө тилигирээн иһэн бытааран ылла, сырдатар уотун уматта. Онно көрдөҕүнэ, бөрөҕө дуу, ыкка дуу майгынныыр суолтан уҥуор түстэ. Аарыма аһара диэн сөхтө. Арбаҕастаах аймаҕа манна суох буолуохтаах этэ. Ама, бу түүн төннөн кэлбиттэрэ буолуо дуо... Мунаарбыт Аарыма салгыы туох буоларын манаан сытта. Кирийиэҕинэн кирийдэ, көрүөҕүнэн көрдө, истиэҕинэн иһиллээтэ. Тимир көлө тохтообокко түргэтээн тилигирии турда. Били кыыла эмиэ суолга тахсан илин диэки сиэлэн истэ. Аарыма көрдөҕүнэ, быһыыта-таһаата бөрө бөрөтүнэн. Ол эрэн ыт курдук тоҕо суолунан айанныыр бөрөнүй... Хара тыа олохтооҕо өссө эбии мунаарда. Айанньыкка утары уота сандааран өссө биир тимир көлө сырылатан кэллэ. Били кыыла эмиэ уҥуор туораан биэрдэ. Бу тоҕо соҕотоҕун, сорохторо ханналарын быһаарбатах, өйдөөбөтөх кэтээччи, истэ-көрө сытта. Тимир көлө сырылаан кэлэн, били кыыл туораабыт сиригэр кэлэн тохтоото. Бу кэмҥэ тыал уларыйан бэттэх үрэр буолла, ол да буоллар сыттаан ытын, бөрөтүн араарар кыах суох.Тимир көлө кэнниттэн тахсар буруо дьаардаах сыта тугу да араартарбат. Тимир көлө түннүгэ аһылынна. Түннүгүнэн курдары көрдөххө, тугу эрэ күөрэлэҥнэтэр. Эмискэ Аарыма сүрэҕэ пар гына түстэ. Ити уотунан уһуурар, хамсыыр эти өлүк гынар, дэлби тэбэр, икки атахтаахтар ымыы гынан илдьэ сылдьар тэриллэрэ. Ким да буолтун иһин, ыт да, бөрө да буолтун иһин бүтээхтээтэ. Итиччэ чугастан сыыспаттар. Билигин сэгэйэн испит эрэйдээх тоҥ хаары уобан, хара хаана устар буолла. Икки атахтаах тоҕо эрэр тыаһыахча тыаһаабат, ытыахча ыппат. Тугу эрэ саҥарар. Тыал аҕалар быһаҕас  тылларыттан араардахха: “Ыт... бөрө... елка... дуу, тугуй, ыт”...– диэн быстаҕас тыллар көтөн кэллилэр. Икки атахтаах турбалыы түһэн баран, хомунан мөхсөн баран, хоҥнон сырылыы турда. Аарыма аҕыйахта ойуолаан улахан суолга биирдэ баар буола түстэ. Уҥуор ыстанан иһэн, утары тахсан эрэр кыылын төттөрү түҥнэри көтөн кэбистэ. Суолга тахсыытыгар, ойон иһэн сытыттан ыт буоларын билбитэ. Уонна ыалын икки атахтаах бөрө курдук тыһы ыта буоларын эмиэ билбитэ. Бастаан быһа хадьырыйыах баҕатын тоҕо эрэ тохтотон, түҥнэри көтөн кэбистэ. Дьиэлээх ыалын ыта буолан дуу, туохтан эбитэ дуу, өлөр өстөөҕө соҕотоҕун, иччитэ суох түбэспитин хабарҕатын хайа ыстаабата. Онтуттан бэйэтэ да сөҕөн, хаарга булумахтанар ыты көрөн олордо. Ыта ойон туран, умса нөрүйэн, атахтарын бакытан, Аарыма киниэхэ түстэр эрэ утары ойорго бэлэмнэннэ. Аһыытын килэҥнэтэр, ырдьыгыныыр. “Ыт ыт курдук чохчоҥнуу-чохчоҥнуу үрбэккэ, эбэтэр ыйылыы-ыйылыы куоппакка, бөрөҕө дылы утары түһээри ырдьаҥныы турдаҕай”... – дии санаан ылбыт Аарыма тутуһар баҕата суох, суоһурҕанаат ыырын диэки, тоҥо илик халыҥ хаары тобулута ойуолаан, ыраах-ыраах түһүөлээн хараҥара охсубут тыатын иһигэр ньимис гынан хаалла.

Бөрө аһылыга буола сыспыт ыт улахан суолга тахсан кыстаабыт сиригэр, дьиэлээх түөлбэтин диэки сиэлэн сэгэйэ турда. Ытылла да, ытырылла да сыстар иччилэрин сырсан бара  турда. Бииргэ кыстаабыт, былырыыҥҥыттан эмиэ иччи ахсааныгар киирсибит, барбах бакаалыыр киһитиниин бүгүн суолга тахсыбыттара. Киһитэ массыынаҕа олорсон бөһүөлэктээбитэ. Манаа диэн тугу да хаалларбатаҕа. Кыраларыттан аттыларыгар сылдьан улаатан эрэр хаһаайынын оҕолорун ахтан, хаһаайка минньигэс аһылыгын суохтаан, бакаа-           лыыр киһи кэнниттэн түһүнэн кэбиспитэ. Онто баара утары тыраахтарынан ньирилэтэн аастылар. Иччитин ханна да быраҕыа суохтааҕын, кини туһугар олоҕун да биэрэргэ бэлэм буоларын айылҕатын сокуонун бэркэ иҥэриммит ыт (оҕолор ааттаабыттарынан Кыыстара) хайыаҕай, төттөрү, иччилэрин сырсан кыстаабыт түөлбэтигэр төннөн истэ. Хаһаайына эркин курдук эрэнэрин билэр. Иччи буолбут бакаалыыр киһитин өлүө да буоллар хаалларбат соруктаах. Ол да иһин төннөн истэҕэ.  Аара баар кыра бөһүөлэгинэн киирэн буран суолунан солооһуннар охсуһар сирдэригэр дылы барыахтаах, онтон тыраахтар суолунан тиийэ барар. Оннук курдарылаатаҕына, сотору дьиэтигэр тиийэр. Көстөн эрэ ордук сир хаалла.

Дьоннорун тапталлаах ыттара Кыыстара оннук соруктанан чэпчэкитик сиэлэн сэгэйэн истэ. Эмиэ арыый туолбатар да, дьэлтэйэ үөрбүт ый тахсан кылбайа ыйанна. Сулустар тырымнаһа оонньоотулар. Идэлэринэн кыламнаһа-кылбачыһа дьиэрэҥкэй тэптилэр. Арҕааттан тыалырда, былыт кэлэр быһыыта билиннэ. Кыыстара кыра бөһүөлэги ааспытын кэннэ, солооһуҥҥа киирдэ. Ый сандаарда сырдаппыт, хабыс-хараҥа хара тыа ыйыстыахтыы кэриинэн өҥөйбүт солооһунугар Аарыма бөрө барыйан, хараҥа көхсүн көп түүтэ, ый суһумугар сууланан, көмүс өҥүнэн кыламныы олордо. Кыыстара халыҥ хаардаах түҥ тыаҕа туораан туһата суоҕун билэр, халыҥ хаарга ханна да хамсаппакка хайыта тыытыахтаах. Төттөрү куоттаҕына ыраатыннарбакка сабыта ойуолаан ситэн сиир. Хайыыр да кыаҕа суох, син биир иччилэригэр тиийиэхтээх. Охсуһан тыыннаах хааллаҕына сыылан да тиийиэ, эбэтэр тириитэ да хаалыа суоҕа. Кытаанах санааны ылыммыт Кыыстара нүкүччү туттан чугаһаан истэ. Аарыма хамсаабат, олорор. Эмискэ аргыый аҕай улуйар икки, үрэр икки ардынан тугу эрэ кэпсээн дуу, туойан дуу барда. Кыыстара бастаан кыһаллыбата, онтон дууһатын түгэҕэр туох эрэ хамсыырга дылы гынна. Өбүгэлэрин хаана хантан эрэ уһуктан хамсаан барда. 

Арҕааттан үрбүт тыал хаар халыҥ былытын аҕалан ыйдары, сулустары бүөлээбитэ халлааны бүтүннүү сабардатта. Бүрүллэн эрэр ый бүтэһик көрүүтэ: аарыма улахан бөрө уонна аҥаарыттан эрэ улахан ыт, утарыта хантайан олорон улуйа дуу, туойа дуу хаалбыттара.

Бакаалыыр иччитэ нэдиэлэ буолан баран бөһүөлэккэ киирэ сылдьан ыта кэлбэтэҕин биллэрбитэ, ытан өлөрө сыспыт киһи ханна көрбүтүн эмиэ кэпсээбитэ. Суол-иис хайан көрбүттэрэ да, хаар кэннэ туох да биллибэт этэ.

Сылгылары аһата сытар, иччи буолбут киһитэ нэдиэлэ курдугунан эмиэ бөһүөлэккэ киирэ сылдьыбыта, бөһүөлэктэн тиийбитэ иккис хонугар ыта тиийэн кэлэн соһуппута. Нэдиэлэттэн ордук кэмҥэ көс иһинэн сиргэ ханна сүтэ сылдьыбытын, ханан-ханан эргийбитин ким да билэр, кэпсиир кыаҕа суох. Арай ити кэмҥэ туолбут ый тугу көрбүтүн, ыйдаҥалаах түүннэргэ туох-ханнык буолбутун кини эрэ билэн эрдэҕэ. Куйаар сулустара да тугу да өйдөөбөтөхтүү чыпчыҥнаһа көрбүттэрэ. Оннук даҕаны үөрэр үҥкүүлэрин кылбаҥнаһа эргийдэхтэрэ, олох эргийэр ситимин тистэхтэрэ.

Айылҕа оҕото Аарыма бөрө мантан инньэ барбыта, баара-суоҕа биллибэт буолбута. Сотору-сотору онон-манан охсуллан ааһар суола көстүбэт этэ. Арай иччилэрин эрэллээх доҕордоро Кыыстара ыйдаҥа кэмигэр улуйар икки, үрэр икки ардынан туолбут ыйы көрөн олорон, өбүгэлэрин хааннара уһуктан туойан дуу, ыллаан дуу ылаттыыра. Туоххаһыйбыт дууһа уһуутуура дуу...

                                                                                 Сайылык Уола

Амбросьев Александр Ксаверьевич-Сайылык Уола

Сунтаар улууһа, Кириэстээх бөһүөлэгэ, Дружба уулусса, 2.

aleksabmr60@gmail.com

 


Теги
admin0136
Похожие публикации
{related-news}
Написать комментарий
Ваше Имя:


Ваш E-Mail:




Введите два слова с картинки:

Логотип сайта
Доступ к сайту бесплатен для пользователей Экспресс-Сеть, Гелиос-ТВ, ЯГУ, Наука, Оптилинк, Сахаспринт и по льготному пиринговому тарифу для сетей ADSL и "Столица" © 2011 Copyright. Все права защищены. Копирование материалов допускается только с указанием ссылки на сайт. Вопросы и пожелания по сайту: bayanay-site@mail.ru

  Яндекс.Метрика
-->
Fatal error: [] operator not supported for strings in /opt/HOSTING/bayanay.info/htdocs/index.php on line 333