<-- -->
Логотип сайта

Байанай биэрдэҕинэ

Бииктэр ЧЕРЕПАНОВ, үлэ бэтэрээнэ. Ленскэй улууһа Бэчинчэ.

Түүҥҥү тайах

Оччолорго тайах муоһун туттарыы баара. Мин аҕам аах ампаардарын иһиттэн, былыр дьон ону-маны ыйыылларыгар көхө гынан туруорбут тайахтарын муоһун ылан, охуотуопсастыбаҕа лисиэнсийэ иһин туттардым. Онон быраатым А.А. Мыреев диэн оҕолуун өктөөп ый саҥатыгар тайахтыы бардыбыт. Уолум аҕата булчут, сылгыһыт этэ. Кини Көтүппэт диэн улахан атыыр ыттаах, мин Барахсаана диэн тыһы ыттаахпын. Сайына кураан буолан от-мас, сэбирдэх кууран-хатан биир да тайах суох. Алта күнү быһа халтай хаамтыбыт, онон дойдубутугар төннөөрү ыкса киэһэ Нүүйэ өрүһү нэһиилэ буллубут.

Өрүс кытылынан саҥа баран эрдэхпитинэ, ыттарбыт өрүһү туораан уҥуор таҕыстылар. Биһиги тоҕо туораабыттарын быһаараары суолу-ииһи көрбүппүт – лөкөйдөөх тыһы тайах туораабыттар. Өр өтөр буолбата, Тарыҥ үрэххэ ыттарбыт үрэн бардылар. Аартык түөлбэтэ чугас, киэһэ хараҥаҕа ыт саҥата бу турар. Бу иннинэ манна мин биир бырааппын кытта, тайахтыы тахсыахпыт иннинэ, Күндэл күөлгэ кустаабыппыт. Онно биир киһи эрэ олорор бириһиэн тыыны хаалларбыппыт. Мин туран ону аҕала бардым. Бу түүн улахан хаһыҥ түһэр чинчилээх. Өлөксөйү: “Тайахтар бу өттүнэн тахсыахтарын сөп, онон сүнньүөххүн ииттэн бэлэм тур, өрүһү харбаан туораан, атахтара тургуйдаҕына ытаар”, – диэн сэрэппитим.

Тыыбын тута сүгэн киллэрэн өрүһү туораатым. Кытылга үктэнээт саппыкыларбын устан кыбынан, куска үөмэр курдук, Тарыҥ үрэх суолунан ыттарым үрэр сирдэрин диэки баран иһэбин. Лаппа хараҥаҕа ыллардым. Бөдөҥ мастар барыһаллар, ыттарым үрэллэрэ бу турар, бэйэлэрэ көстөр-көстүбэттэр. Көтүппэт маҕан мойборо көстөрүнэн сылыктаатахха, тайахха утары турар диэн саабын үөһэ тутабын. Эмискэ туох эрэ ытым диэки хараарыс гынна да, мин саам чыыбыһын тарпакка хааллым. Онтон иккиһин хараарыс гынна. Мин, дьэ, чыыбыспын тартым. Туох эрэ “лис” гынна. Ыттарым үрбэт буоллулар. Тиитим кэннигэр чочумча турдум. Уот сиэбит сирэ буолан тулабар ураҕас курдук мас элбэх. Саабын бэлэм тутан инним диэки барабын. Ыттарым аарыма тайаҕы муннуттан, кэнниттэн сыһыктаһа аҕай сылдьаллар. Маспынан анньан көрдүм, хамсаабат.

Арҕаһын үрдүгэр олорбуппар “һөөх” дииргэ дылы гынна. Мин соһуйан үс-түөрт миэтэрэ сиргэ биирдэ баар буола түстүм. Таайдахпына, эмискэ охтубут буолан агдатын иһигэр салгын хаайтарбыт. Тайаҕым хараҥаҕа көрдөххө эчи улаханын. Байтаһын сүөһүнү астыыр курдук иһин хайыттым. Хабыс хараҥа, барыта илиим иминэн туттуу. Чугас титирик оҕото элбэх. Иһин арааран, хахыйахтарым төбөлөрүн тоһута тута-тута үтэһэ курдук ыйаталаатым.

Табаарыһым Андреев Өлөксөй “Сардаанаҕа” үлэлии сылдьан биир харыстаах быһаҕы бэлэхтээбитэ. Ол быһах сүгэ оннугар сүгэ. Онон өр гыммакка, иһэ аһыйыа диэн, астыы оҕустум уонна дагдатын иһигэр баар хаанын чөллөөтүм. Быардыйбыт кэмэ, онон быарыттан кыраны ылан уолбар өрүскэ киирдим. Ыттарым хааллылар. Оттонор буолан үктэлэ үчүгэй. Өрүс уҥуор уолум тыаһа иһиллэр. Үөгүлээбиппэр уолум хоруйдаата. Мотуордаах оҥочобут өрүс уҥуор хаалбыта. Уолум тыаһа корпуска кэлэн киирдэ, өрүһү аҕыйахта эрдинэн туораата.

– Хайа, бу тугуй?

– Тайах быара.

– Оттон ыттарыҥ?

– Тайах бултаабыт сирбэр хааллылар. Эн саа тыаһын истибэтэҕиҥ дуо?

  • Суох. Хайдах эрэ эмискэ ыт саҥата сүтэн хаалбыта. Маннык хараҥаҕа киһи тугу кыҥаан ытыай диэн эрэммэтэҕим, итиччэ үрэ турбут ыттар эмискэ саҥалара сүппүтүгэр, хайдах эрэ араас санаа бары киирбитэ, эн үөгүлүөххэр дылы. Хата саҥаны истэн үөрдүм да үөрдүм.

Сыыр үрдүгэр тахсыбыппыт Өндүрэй Мэхээлэбис дьиэтэ бу барыйан турар эбит. Түннүгүнэн ыһыырынньык уота кылайан көстөр. Аана иһиттэн хатааһыннаах. Сэргэх Мэхээлэбис ааны аһан биэрдэ.

– Туох дьоно түүннэри сылдьарый? – диэтим.

– Хайа, быраат, хайдах сырыттыҥ? Аҕал, хара көрдөөн иэдэйдим, буһарыаҕыҥ.

– Суох, хобордооххо сырылатар баар.

– Ол тугуй? Эһэ дуо?

– Суох, тайах. Бу соторутааҕыта түүн ортото ыттым.

– Биһиги Германныын истэн турбуппут, бириэмэ биир чаас уон биэс мүнүүтэ этэ. Онтон киирэн утуйан эрдэхпитинэ кэллигит.

Алеша тимир оһоҕу тигинэччи отунна. Оҕонньор кыра гына бысталаан өр баҕайы буһаран тэриэлкэлэргэ кутуталаата. Мин тура эккирээтим.

– Бу аһылыгы инник буһарбаттар.

Кыра мас арыытын куттум, быарбын алаадьы курдук быһан баран, кыратык сырылата түһээт, сүлүгэйдии атын тэриэлкэҕэ куттум. Дьонум соччо сөбүлээбэт курдук көрөллөр. Быардыйбыт буолан мах маҕан. Мин эмиэ буһардым. Дьонум боруобалаатылар. Дьэ, дьикти үчүгэй ас диэн буолла. Үсүһүн буһар диэн буолла. Отой сыа эбит, анаабыт курдук. Түүн ыраатта, утуйдубут. Оо, дьэ, бу түүн таһырдьа хоммут киһи ала кулуну төрөтүүһү.

Мэхээлэбис киирэн кэллэ, биэдэрэлээх, уу илииттэн ордук тоҥмут.

– Туран аа-дьуо чайдаан барыаҕыҥ, – диэтэ уонна чаай иһэр биэдэрэ, иһит-хомуос туппут.

– Туохпут эмиэ хомуоһай, тайах хаанын чөллөөбүтүм, кини хаана мах-маҕан буолар, сабы умнаайаҕыт.

– Тугу-тугу кэпсиирий? Чөллөөтүм диир, ынах хаанын чөллүүллэр. Оттон хантан биэдэрэ ылан чөллүүрүй? Дьэ, көрүөхпүт, – диэн буолла.

Икки мотуорканан Тарыҥ үрэх төрдүгэр астаран тиийдибит. Мин саҥабын истэн ытым ойон киирдэ уонна тугу эрэ кэпсиир курдук ыйылыыр. Хомунан үөһэ таҕыстыбыт. Барахсан Көтүппэти тайахха отой чугаһаппатах эбит, онон тугу да тыыппатахтар. Барахсаным ааттыын Барахсан, “сиэ” дии иликпинэ тугу да сиэбэт этэ. Быыһаспын  ыйаабытым дороччу тоҥон хаалбыт.

 – Сөп буола-буола уу сылытан сууйарбыт буолуо. Чэ, көрүҥ тайах дагдатын иһигэр ити уу курдуга чөлө-субайа буолар. Хомуоһунан баһан биэдэрэҕэ кутуохпут, туустаан-тумалаан уонча хаан буолуо.

 – Дьэ, Петрович, ханна да тириитигэр бааһа суох. Эн хантан ыппыкыный?

– Бу тиит кэнниттэн,оттон гиилсэтэ бу сытар. Буулдьа оруобуна бытыгар буотала курдук уһун түүгэ түспүт, бу баар эбит, – диэн быһаардыбыт.

Хара тыа иччитэ хара суор бу көтөн кэлэн, тэйиччи соҕус мас лабаатыгар сохсоллон олорунан кэбистэ. Эйиэхэ да тумсугун сотторгор хара баар буолуо.

Эти дэлби буһардыбыт. Тириитэ тэллэх анныгар уктарга аһара үчүгэй буолаччы. Ханныгар хаан өһөҕүн, онтун-мантын кутан тоҥорон, кыһын ыт хааһытыгар куттахха күнү быһа тэтиэнэхтик сылдьааччы.

Дьэ, ити курдук сороҕор Хара тыа иччитэ Баай Байанай бэристэҕинэ – булчут барахсан күнэ тахсар, дьоло тосхойор.


Теги
admin0149
Похожие публикации
{related-news}
Написать комментарий
Ваше Имя:


Ваш E-Mail:




Введите два слова с картинки:

Логотип сайта
Доступ к сайту бесплатен для пользователей Экспресс-Сеть, Гелиос-ТВ, ЯГУ, Наука, Оптилинк, Сахаспринт и по льготному пиринговому тарифу для сетей ADSL и "Столица" © 2011 Copyright. Все права защищены. Копирование материалов допускается только с указанием ссылки на сайт. Вопросы и пожелания по сайту: bayanay-site@mail.ru

  Яндекс.Метрика
-->
Fatal error: [] operator not supported for strings in /opt/HOSTING/bayanay.info/htdocs/index.php on line 333